Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ AN NINH HÀNG KHÔNG DÂN DỤNG 1. Định nghĩa An ninh hàng không dân dụng 1. Khái niệm hàng không dân dụng Hàng không dân dụng là một trong hai lĩnh vực của hoạt động bay bao gồm cả hoạt động bay thương mại và tư nhân, không bao gồm hoạt động bay quân sự. Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều là thành viên của Tổ chức hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) và cùng nhau làm việc để thiết lập các tiêu chuẩn thông thường và tiêu chuẩn thực hành cho ngành hàng không dân dụng.
Ngành hàng không dân dụng gồm hai vấn đề chính: - Hàng không nhằm mục đích thương mại bao gồm hầu hết hoặc tất cả các tàu bay là để cho thuê đặc biệt là dịch vụ phục vụ các hãng hàng không. - Hàng không mang tính chất tư nhân bao gồm các phi công thực hiện chuyến bay cho mục đích của chính họ (vui chơi, giải trí, các cuộc họp…) mà không được nhận thù lao dưới bất kỳ hình thức nào. Tất cả việc vận chuyển hàng không là thương mại nhưng nói chung đó là hoạt động hàng không nhằm mục đích thương mại và tư nhân. Thông thường thì phi công, tàu bay và điều hành khai thác cảng phải được phép thực hiện các hoạt động thương mại thông qua việc cấp phép thương mại riêng biệt về đăng ký và phải có giấy chứng nhận hoạt động [43].
Khái niệm an ninh hàng không dân dụng An ninh là sự kết hợp những biện pháp và nguồn nhân vật lực để bảo vệ hàng không dân dụng chống lại các hành vi can thiệp bất hợp pháp[36,17]. An ninh hàng không là việc sử dụng kết hợp các biện pháp, nguồn nhân lực, trang bị, thiết bị để phòng ngừa, ngăn chặn và đối phó với hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động hàng không dân dụng, bảo vệ an toàn cho tàu bay, hành khách, tổ bay và những người dưới mặt đất[6,190]. 8 Như vậy, Luật hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 cũng được xây dựng trên cơ sở những khuyến cáo của ICAO trong phụ lục 17. Theo đó thì An ninh hàng không có các đặc điểm như sau: Thứ nhất là việc sử dụng các biện pháp an ninh phòng ngừa, ngăn chặn và đối phó.
Thứ hai là việc sử dụng nguồn nhân lực: lực lượng lao động làm việc tại các sân bay, cảng hàng không và các lực lượng khác có liên quan. Thứ ba là việc chuẩn bị, đầu tư các trang thiết bị: máy móc, phương tiện, nhà ga… Mục đích của bảo đảm an ninh hàng không dân dụng là ưu tiên hàng đầu bảo vệ hành khách, tổ bay, những người dưới mặt đất và bảo vệ an toàn cho tàu bay trong mọi điều kiện. Cụm từ “Hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động hàng không dân dụng” là hành vi có khả năng uy hiếp an toàn hoạt động hàng không dân dụng, bao gồm một trong các hành vi sau đây: + Chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay đang bay; + Chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay trên mặt đất; + Sử dụng tàu bay như một vũ khí; + Bắt giữ con tin trong tàu bay hoặc tại cảng hàng không, sân bay; + Xâm nhập trái pháp luật vào tàu bay, cảng hàng không, sân bay và công trình, trang bị, thiết bị hàng không dân dụng; + Đưa vật phẩm nguy hiểm vào tàu bay, vào cảng hàng không, sân bay và khu vực hạn chế khác trái pháp luật. Vật phẩm nguy hiểm bao gồm vũ khí, đạn dược, chất cháy, chất nổ, chất phóng xạ và các vật hoặc chất khác có khả năng gây nguy hiểm hoặc được dùng để gây nguy hiểm cho sức khoẻ, tính mạng của con người, sự an toàn của chuyến bay: có thể giấu trong người, hành lý, chậu cây cảnh… + Cung cấp các thông tin sai đến mức uy hiếp an toàn của tàu bay đang bay hoặc trên mặt đất; an toàn của hành khách, tổ bay, nhân viên mặt đất hoặc người tại cảng hàng không, sân bay và công trình, trang bị, thiết bị hàng không dân dụng: cung cấp thông tin có bom trên tàu bay… 9 Khi có các hành vi can thiệp bất hợp pháp xảy ra thì lực lượng chỉ huy, đối phó trực tiếp tại hiện trường được quyền nổ súng cảnh cáo để uy hiếp đối tượng thực hiện hành vi can thiệp bất hợp pháp hoặc nổ súng gây thương tích để ngăn chặn khi phần tử xấu đang đột nhập vào máy bay, vào các khu vực hạn chế khác.
Đây là một trong những phương án khẩn nguy tổng thể đối phó với hành vi can thiệp bất hợp pháp vào hoạt động hàng không dân dụng do Thủ tướng vừa ban hành. Theo đó, 4 nguyên tắc tại chỗ khi xảy ra tình huống can thiệp bất hợp pháp đối với hàng không dân dụng được phép thực hiện, gồm phương án đối phó tại chỗ, lực lượng tại chỗ, trang thiết bị tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Căn cứ vào tính chất nghiêm trọng của hành vi can thiệp bất hợp pháp, lực lượng chỉ huy, lực lượng đối phó trực tiếp tại hiện trường được quyền nổ súng cảnh cáo để uy hiếp đối tượng; nổ súng gây thương tích để ngăn chặn khi phần tử xấu đang đột nhập vào tàu bay, sân bay và nổ súng tiêu diệt để ngăn chặn kẻ địch, phần tử xấu đang tấn công hoặc chuẩn bị tấn công vũ trang vào tàu bay. Khi có tình huống bất lợi xảy ra đối với tàu bay đang bay thì cơ sở cung cấp dịch vụ không lưu là đơn vị đối phó ban đầu.
Người chỉ huy cần triển khai phương án điều hành bay bị can thiệp bất hợp pháp, thực hiện các các biện pháp ưu tiên trợ giúp cho tàu bay về điều hành bay đồng thời báo cáo ngay cho Hệ thống quản lý vùng trời - quản lý bay, Bộ Quốc phòng để chuẩn bị tiếp nhận chỉ huy đối phó. Người chỉ huy khẩn cấp thông báo ngay cho các Cảng hàng không Việt Nam và nước ngoài, trung tâm tìm kiếm cứu nạn liên quan chuẩn bị phương án khẩn nguy, cứu nạn. Ngoài ra, nhằm đảm bảo an toàn cho các chuyến bay, tại mỗi cảng hàng không, sân bay dân dụng phải thiết lập một Trung tâm Khẩn nguy, trong đó có chức năng phục vụ cho việc chỉ đạo, điều hành đối phó với các hành vi can thiệp bất hợp pháp. Mỗi cảng hàng không, sân bay phải bố trí các khu vực đỗ biệt lập dành cho tàu bay bị can thiệp bất hợp pháp để ưu tiên sử dụng khi có thể.
Các hành vi can thiệp bất hợp pháp vào ngành hàng không phân thành 3 cấp độ gồm: Cấp độ 1 (chiếm đoạt bất hợp pháp tàu bay, tấn công vũ trang trên tàu bay, tấn 10 công có tổ chức vũ trang tại các cảng hàng không, sân bay, chiếm đoạt gây bạo loạn khủng bố tại cảng hàng không, bắt giữ con tin trên tàu bay). Để tìm hiểu rõ hơn chúng ta đi vào nghiên cứu về an ninh trong lĩnh vực hàng hải. Theo Bộ luật hàng hải Việt Nam năm 2005 có quy định: - “ Tàu biển Việt Nam chỉ được sử dụng vào mục đích đã đăng ký trong Sổ đăng ký tàu biển quốc gia Việt Nam khi cấu trúc, trang thiết bị, các giấy chứng nhận và tài liệu của tàu biển, định biên và khả năng chuyên môn của thuyền bộ phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên về an toàn hàng hải, an ninh hàng hải và phòng ngừa ô nhiễm môi trường. - Tàu biển khi hoạt động trong vùng nước cảng biển và vùng biển Việt Nam phải chấp hành quy định của pháp luật và điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên về an toàn hàng hải, an ninh hàng hải và phòng ngừa ô nhiễm môi trường.
- Tàu biển, tàu quân sự, tàu công vụ, tàu cá, phương tiện thủy nội địa và thủy phi cơ khi hoạt động trong vùng nước cảng biển và vùng biển Việt Nam phải tuân theo chỉ dẫn của các báo hiệu hàng hải và chấp nhận quy tắc phòng ngừa đâm va theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải. Báo hiệu hàng hải bao gồm các báo hiệu nhận biết bằng hình ảnh, ánh sáng, âm thanh và tín hiệu vô tuyến được thiết lập để hướng dẫn cho hoạt động của tàu biển. 11 - Trong luồng hàng hải, tại các vị trí cần thiết ven bờ biển, trên các đảo, tại vùng nước có chướng ngại vật và các công trình khác trên biển và vùng nước cảng biển mà tàu biển được phép hoạt động, phải thiết lập các báo hiệu hàng hải theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải. Luồng hàng hải là phần giới hạn vùng nước được xác định bởi hệ thống báo hiệu hàng hải và các công trình phụ trợ khác để bảo đảm an toàn cho hoạt động của tàu biển và các phương tiện thủy khác.
Luồng hàng hải bao gồm luồng cảng biển và luồng hàng hải khác. - Tàu biển chuyên dùng để vận chuyển dầu mỏ, chế phẩm từ dầu mỏ hoặc các hàng hóa nguy hiểm khác bắt buộc phải có bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ tàu về ô nhiễm môi trường khi hoạt động trong vùng nước cảng biển và vùng biển Việt Nam. - Tàu biển nước ngoài có động cơ chạy bằng năng lượng hạt nhân, tàu vận chuyển chất phóng xạ chỉ được vào hoạt động trong vùng nước cảng biển, nội thủy và lãnh hải Việt Nam sau khi được Thủ tướng Chính phủ cho phép[3]. Như vậy, an ninh hàng không và an ninh hàng hải có nhiều điểm tương đồng giống nhau.
Ngành hàng không cũng giống như ngành hàng hải, để đảm bảo an ninh an toàn đối với tàu bay và tàu biển thì đều phải thiết lập các biện pháp để phòng ngừa, ngăn chặn các hành vi can thiệp bất hợp pháp xảy ra. Đối với an ninh hàng hải thì tàu biển, tàu quân sự, tàu công vụ, tàu cá, phương tiện thủy nội địa và thủy phi cơ khi hoạt động trong vùng nước cảng biển và vùng biển Việt Nam phải tuân theo chỉ dẫn của các báo hiệu hàng hải và chấp hành quy tắc phòng ngừa đâm va theo quy định của Bộ trưởng Bộ giao thông vận tải. Đối với an ninh hàng không thì tàu bay hoạt động trong địa phận vùng trời Việt Nam cũng phải tuân theo các quy định về đường bay, vùng trời bay của Việt Nam. Đường hàng không là khu vực trên không có giới hạn xác định về độ cao, chiều rộng và được kiểm soát.