Tổng quan nghiên cứu
Trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế từ năm 2006 đến năm 2010, việc bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và lập trường tư tưởng cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu của Đảng và Nhà nước. Nghiên cứu tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho đội ngũ nhà giáo tương lai với những tác động tiêu cực từ mặt trái của nền kinh tế thị trường. Đề tài xác định mục tiêu làm rõ vai trò của các bộ môn Lý luận chính trị trong quá trình hình thành thế giới quan khoa học, khảo sát thực trạng giảng dạy tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tư tưởng. Phạm vi không gian và thời gian của đề tài được triển khai trực tiếp tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định trong giai đoạn 2008 - 2010, với trọng tâm là môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin. Ý nghĩa thực tiễn của công trình được định lượng cụ thể: nâng tỷ lệ sinh viên nắm vững bản chất thế giới quan duy vật biện chứng từ mức 65.0% lên trên 85.0%, đồng thời kéo giảm tỷ lệ sinh viên có biểu hiện dao động, mơ hồ về lập trường chính trị xuống dưới mức 5.0%. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ đổi mới chương trình đào tạo sư phạm, đóng góp thiết thực vào việc chuẩn bị nguồn nhân lực giáo viên chất lượng cao cho 10 huyện, thành phố thuộc tỉnh Nam Định và các địa phương lân cận thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Luận văn vận dụng nền tảng lý luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử do C. Mác, Ph. Ăng-ghen sáng lập và V.I. Lênin phát triển, kết hợp cùng Tư tưởng Hồ Chí Minh về đào tạo thế hệ trẻ vừa hồng vừa chuyên. Mô hình cấu trúc thế giới quan khoa học trong nghiên cứu được xác định là một chỉnh thể thống nhất hữu cơ gồm 4 thành tố cơ bản: tri thức khoa học, niềm tin lý tưởng, lý trí cách mạng và tình cảm đạo đức. Nghiên cứu phân tích tiến trình vận động qua 3 hình thái thế giới quan trong lịch sử tư tưởng nhân loại gồm: thế giới quan huyền thoại thời nguyên thủy, thế giới quan tôn giáo và thế giới quan triết học. Trong đó, thế giới quan triết học duy vật biện chứng đại diện cho đỉnh cao nhận thức khoa học, giải quyết triệt để 2 mặt của vấn đề cơ bản trong triết học về mối quan hệ giữa tư duy với tồn tại và khả năng nhận thức thế giới của con người. Các khái niệm trung tâm được chuẩn hóa và luận giải bao gồm: thế giới quan khoa học, bản lĩnh chính trị, phương pháp tư duy biện chứng và quá trình chuyển hóa tri thức lý luận thành niềm tin nội tâm vững chắc của sinh viên sư phạm.
Phương pháp nghiên cứu
Nguồn dữ liệu sơ cấp của công trình được thu thập qua phiếu điều tra xã hội học trên cỡ mẫu 450 sinh viên đại diện cho 100% các chuyên ngành sư phạm tự nhiên và sư phạm xã hội, kết hợp phỏng vấn sâu 25 giảng viên và cán bộ quản lý thuộc Bộ môn Lý luận chính trị tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng chặt chẽ nhằm đảm bảo tính đại diện đồng đều theo từng khóa đào tạo từ năm thứ nhất đến năm thứ ba trong khung thời gian nghiên cứu 2008 - 2010. Dữ liệu định lượng được xử lý thông qua phương pháp thống kê mô tả, phân tích tương quan và so sánh tỷ lệ phần trăm với độ tin cậy của thang đo đạt hệ số Cronbach Alpha trên 0.82. Việc kết hợp phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp lịch sử - logic và điều tra xã hội học được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác mức độ tiếp thu tri thức, phản ánh khách quan thái độ chính trị và loại bỏ các yếu tố sai số chủ quan trong đánh giá tâm lý sinh viên lứa tuổi 18 đến 22.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát thực tế ghi nhận 82.4% sinh viên có nhận thức đúng đắn về vị trí then chốt của thế giới quan khoa học đối với hoạt động nghề nghiệp tương lai, trong khi 17.6% sinh viên vẫn còn biểu hiện băn khoăn, mơ hồ trước những biến động phức tạp của đời sống xã hội. Khi đánh giá chương trình tích hợp 3 môn lý luận thành môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin với tổng thời lượng 120 tiết, có 68.5% giảng viên phản ánh áp lực lớn về thời gian khi phải truyền tải khối lượng tri thức rộng lớn trong khung giờ bị rút ngắn. Về phương pháp giảng dạy, cách thức truyền thụ một chiều truyền thống vẫn chiếm tỷ lệ 64.2%, dẫn đến việc 41.8% sinh viên chỉ học tập theo hình thức ghi nhớ máy móc để vượt qua kỳ thi. Tuy nhiên, tại các lớp thực nghiệm sư phạm áp dụng phương pháp thảo luận nhóm, giải quyết bài tập tình huống và thuyết trình tương tác, tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập loại khá và giỏi đã tăng thêm 28.3%, đồng thời mức độ tự tin trong vận dụng nguyên lý triết học giải thích hiện tượng xã hội tăng từ 52.0% lên 80.3%.
Thảo luận kết quả
Sự phân hóa nhận thức trong sinh viên bắt nguồn từ tác động đa chiều của nền kinh tế thị trường nhiều thành phần, cùng với sự bùng nổ thông tin toàn cầu hóa khiến lối sống thực dụng và tư tưởng cầu may có xu hướng phát triển. Bên cạnh đó, điều kiện phục vụ dạy và học còn nhiều bất cập khi chỉ có 42.1% sinh viên tiếp cận đầy đủ hệ thống giáo trình và tài liệu tham khảo chuẩn tại thư viện. Dữ liệu nghiên cứu được lượng hóa trực quan qua Bảng 2.1 về tương quan giữa phương pháp dạy học và kết quả rèn luyện của sinh viên, cùng Biểu đồ 2.3 thể hiện cơ cấu phân bố thế giới quan của sinh viên sư phạm với 82.4% mức tích cực, 13.5% mức trung bình và 4.1% mức hạn chế. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu tại các trường cao đẳng sư phạm khu vực Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2005 - 2010, chứng minh rằng việc đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao năng lực sư phạm của giảng viên là nhân tố quyết định hiệu quả hình thành thế giới quan khoa học.
Đề xuất và khuyến nghị
Nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng cho sinh viên sư phạm, luận văn đề xuất hệ thống 4 giải pháp trọng tâm:
Thứ nhất, đổi mới căn bản phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm, tăng thời lượng xê-mi-na, thảo luận chuyên đề và phân tích tình huống thực tiễn từ mức 20.0% lên 40.0% tổng thời lượng môn học (Chủ thể thực hiện: Giảng viên bộ môn Lý luận chính trị; Thời gian hoàn thành: Học kỳ I giai đoạn 2010 - 2011).
Thứ hai, gắn kết chặt chẽ lý luận với thực tiễn phát triển kinh tế, xã hội và truyền thống văn hiến của tỉnh Nam Định; tổ chức định kỳ tối thiểu 02 đợt nghiên cứu thực tế, tham quan di tích lịch sử - văn hóa địa phương mỗi năm học nhằm đạt tỷ lệ 100% sinh viên nắm bắt thực tiễn địa phương (Chủ thể thực hiện: Khoa Lý luận chính trị phối hợp cùng Đoàn Thanh niên; Thời gian: Thường niên từ năm 2010).
Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ giảng viên; xây dựng kế hoạch đào tạo để 100% giảng viên đạt trình độ Thạc sĩ trở lên vào năm 2015, trong đó có từ 15.0% đến 20.0% giảng viên làm nghiên cứu sinh Tiến sĩ (Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu và Phòng Tổ chức cán bộ).
Thứ tư, hoàn thiện cơ sở vật chất kỹ thuật, bổ sung ít nhất 500 đầu sách tham khảo chuyên ngành tại thư viện và đẩy mạnh phong trào tự rèn luyện, hướng tới mục tiêu kéo giảm tỷ lệ sinh viên vi phạm quy chế học tập xuống dưới mức 1.0% mỗi năm học (Chủ thể thực hiện: Phòng Công tác học sinh - sinh viên và Trung tâm Thông tin Thư viện).
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Luận văn là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:
Nhóm thứ nhất là đội ngũ giảng viên giảng dạy các môn Lý luận chính trị tại các trường đại học và cao đẳng, đặc biệt là 32 trường cao đẳng sư phạm khu vực phía Bắc. Giảng viên có thể khai thác trực tiếp mô hình phân bổ bài giảng 120 tiết và các phương pháp xê-mi-na tương tác để nâng cao chất lượng bài giảng.
Nhóm thứ hai là cán bộ quản lý giáo dục, lãnh đạo phòng đào tạo tại các trường sư phạm, sử dụng kết quả khảo sát để xây dựng chuẩn đầu ra về phẩm chất chính trị và phân bổ kế hoạch đào tạo đạt tỷ lệ 100% chuẩn hóa đội ngũ giảng viên theo giai đoạn 2010 - 2015.
Nhóm thứ ba là học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học, Giáo dục học và Chủ nghĩa xã hội khoa học, kế thừa bộ phiếu khảo sát 450 mẫu cùng khung lý thuyết hệ thống để mở rộng các hướng nghiên cứu liên quan.
Nhóm thứ tư là sinh viên các trường sư phạm, giúp người học củng cố 4 trụ cột thế giới quan khoa học vững chắc, rèn luyện tư duy phản biện và chuẩn bị tâm thế mẫu mực của người thầy giáo tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Cấu trúc của thế giới quan khoa học gồm những yếu tố nào? Thế giới quan khoa học là sự thống nhất hữu cơ giữa 4 yếu tố: tri thức khoa học, niềm tin cách mạng, lý trí biện chứng và tình cảm đạo đức. Trong đó, tri thức đóng vai trò tiền đề nhận thức, nhưng chỉ khi tri thức chuyển hóa thành niềm tin sâu sắc thì mới tạo ra động lực định hướng hành động thực tiễn cho hơn 80.0% người học.
Việc tích hợp các môn Lý luận chính trị tạo ra khó khăn gì cho giảng dạy? Việc hợp nhất 3 môn học thành môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin với thời lượng 120 tiết đòi hỏi giảng viên phải có phông kiến thức liên ngành sâu rộng. Khảo sát cho thấy 68.5% giảng viên gặp khó khăn khi vừa phải đảm bảo khung kiến thức đồ sộ, vừa thiếu thời lượng tổ chức thảo luận chuyên sâu trên lớp.
Thực trạng nhận thức chính trị của sinh viên Sư phạm Nam Định có điểm gì nổi bật? Đa số sinh viên có phẩm chất đạo đức tốt và bản lĩnh chính trị vững vàng với tỷ lệ 82.4% nhận thức tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn 17.6% sinh viên chịu tác động tiêu cực từ thói quen tư duy tiểu nông và tâm lý thực dụng thị trường, dẫn đến hiện tượng học đối phó ở 41.8% đối tượng khảo sát.
Làm thế nào để gắn lý luận Mác - Lênin với thực tiễn tỉnh Nam Định? Bộ môn cần lồng ghép các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Nam Định giai đoạn 2005 - 2010 vào từng chuyên đề bài giảng, kết hợp tổ chức định kỳ 02 chuyến tham quan thực tế mỗi năm. Cách làm này giúp 100% sinh viên hiểu sâu sắc thực tiễn và bồi đắp lòng tự hào về truyền thống đất học Thành Nam.
Môn Lý luận chính trị đóng vai trò gì đối với sinh viên ngành sư phạm? Môn học giữ vai trò kim chỉ nam định hướng nhân sinh quan, giúp sinh viên hình thành phương pháp tư duy khoa học và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng. Nhờ đó, tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập khá giỏi sau thực nghiệm tăng thêm 28.3%, tạo nền tảng vững chắc để thực hiện sứ mệnh người thầy tương lai.
Kết luận
- Công trình đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò quyết định của thế giới quan khoa học đối với sự phát triển nhân cách toàn diện của sinh viên sư phạm.
- Luận văn đánh giá khách quan thực trạng dạy và học môn Lý luận chính trị tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định thông qua dữ liệu điều tra thực tế trên 450 sinh viên.
- Phân tích rõ nét 2 nhóm nhân tố tác động từ cơ chế thị trường và bối cảnh toàn cầu hóa đến lập trường tư tưởng của thế hệ trẻ.
- Đề xuất thành công 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng tỷ lệ thực hành tương tác lên mức 40.0% tổng thời lượng chương trình.
- Đóng góp nguồn dữ liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho công tác giáo dục chính trị tư tưởng tại các cơ sở đào tạo sư phạm giai đoạn 2010 - 2015.
Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2011 đến năm 2015, các cơ sở giáo dục sư phạm cần tiếp tục mở rộng quy mô ứng dụng bộ giải pháp, đẩy mạnh số hóa tài liệu học tập và hoàn thiện lộ trình chuẩn hóa 100% đội ngũ giảng viên đạt trình độ sau đại học. Đội ngũ cán bộ quản lý và giảng viên giảng dạy lý luận chính trị hãy chủ động áp dụng các giải pháp đổi mới từ công trình này để không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo thế hệ nhà giáo tương lai.