Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ YẾU TỐ KÌ ẢO VÀ SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN 1. Khái niệm về “yếu tố kì ảo” hay “cái kì ảo” Cho đến nay việc xác lập đường viền ranh giới cho nội hàm các khái niệm “Cái kì ảo”, “yếu tố kì ảo”, “cái huyễn hoặc”, “cái dị thường”…là rất khó khăn. Điều này có nhiều nguyên nhân. Có nguyên nhân nằm ở hệ thống thuật ngữ, ở cách chuyển ngữ các thuật ngữ từ tiếng nước ngoài, có nguyên nhân nằm ở tính chất nhòe mờ, giao thoa ngữ nghĩa của khái niệm.
Khái niệm được sử dụng một cách phổ biến nhất, thông dụng nhất là “cái kì ảo” hay “yếu tố kì ảo”. Yếu tố kì ảo trong văn học là một thành tố mang giá trị nghệ thuật, xuất hiện trong tác phẩm văn học với tư cách là hạt nhân của loại truyện kinh dị. Nó được coi như một phương tiện hữu hiệu để nhận thức và phản ánh cuộc sống nhằm mang lại những giá trị thẩm mĩ nhất định. Trên cơ sở tìm hiểu từ điển giải nghĩa của Pháp, thuật ngữ văn học Rumani, từ điển Pháp Việt, Lê Nguyên Cẩn cho rằng: “Cái kì ảo là sản phẩm của trí tưởng tượng, được tạo ra nhờ khả năng suy tưởng, ở đó cái siêu nhiên chiếm ưu thế.
Đó là những cái không mang tính chân thực, chỉ tuân theo quy luật của tưởng tượng. Đó là cái kì quặc, dị thường, hư ảo, quái dị, siêu nhiên, kinh khủng, huyễn hoặc”[4, tr. Từ những năm bảy mươi của thế kỉ trước, Tzevan Todorov đã dày công nghiên cứu, khảo sát, từ đó xác lập những vấn đề lí thuyết liên quan đến truyện kì ảo qua công trình Dẫn luận về văn chương kì ảo. Qua đó, ông dẫn ra nhiều cách nói khác nhau về cái kì ảo (yếu tố kì ảo) nhưng nội hàm của cách nói đó về cơ bản là không khác nhau và ông đã đi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến kết luận: “Cần ghi nhận thêm rằng những định nghĩa về cái kì ảo thường thấy gần đây trong những bài viết ở Pháp, nếu không giống hệt như của chúng tôi thì cũng không nói ngược lại” [41, tr.
Và để chứng minh cho điều đó, ông dẫn ra một số quan niệm của các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận hàng đầu châu Âu trước đó. Theo Tzevan Todorov, nhà triết học thần bí người Nga Soloviov cho rằng: “Trong cái kì ảo thực sự , người ta luôn giữ một khả năng bề ngoài và về hình thức của một sự giải thích đơn giản những hiện tượng, song đồng thời sự giải thích này lại hoàn toàn thiếu khả năng có thật trong nội tại” [41, tr. Montague Rhodes Fames, một nhà văn Anh chuyên viết truyện kinh dị, cũng có một cách hiểu như vậy khi cho rằng: “Đôi khi cần phải có một cái cửa đi ra cho một sự giải thích tự nhiên, nhưng tôi cần nói thêm: cái cửa ấy phải khá hẹp để người ta không sử dụng nó được” [41, tr. Cũng cách nhìn ấy, Olga Reimann cho rằng: “Nhân vật liên tục cảm thấy rõ rệt mâu thuẫn giữa hai thế giới, thế giới của cái thật và của cái kì ảo, và bản thân anh ta cũng phải ngạc nhiên trước những sự khác thường quanh mình” [41, tr.
Còn Castex viết trong Truyện kể kì ảo ở Pháp: “Cái kì ảo… một sự xâm nhập đường đột của cái bí ẩn và khuôn khổ của cuộc sống thực” [41, tr. Trong công trình Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Anh Mỹ, Lê Huy Bắc đã phần nào lí giải yếu tố kì ảo. Theo ông, “Các yếu tố kinh dị đa phần là yếu tố kì ảo, hoang đường, những yếu tố con người không thể cắt nghĩa bằng lí trí thông thường” [2, tr. Có cùng cách hiểu như các nhà nghiên cứu trước đó, tuy nhiên Lê Nguyên Cẩn lại có cái nhìn gần hơn khi xét cái kì ảo trong phạm vi văn bản văn học.
Ông viết: “Như vậy, cái kì ảo là một phạm trù tư duy nghệ thuật, nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên, khác lạ, phi thường, độc đáo…Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại. Nó tồn tại trên trục thực - ảo, và tồn 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tại độc lập, không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng” [4, tr. Từ những cách hiểu trên đây chúng tôi tổng hợp và đi đến một cách hiểu thống nhất về yếu tố kì ảo như sau: Yếu tố kì ảo là một thủ pháp được sản sinh bằng trí tưởng tượng, liên tưởng, kết nối thực và ảo nhằm tạo nên những nỗi sợ hãi ghê gớm…tác động vào phẩm chất sợ hãi của con người qua các hình tượng ma quái, với không gian, thời gian cõi âm cõi trần đồng hiện, đa chiều. Không thể giải thích các yếu tố hiện tượng đó bằng cách này hay cách khác.
Chỉ có thể cảm nhận bằng văn hóa tâm linh. Khái lược về yếu tố kì ảo trong sáng tác của Nguyễn Tuân 1.1 Nguyễn Tuân cuộc đời và văn nghiệp 1. Cuộc đời nhà văn Nguyễn Tuân Nhà văn Nguyễn Tuân sinh ngày 10/07/1910 tại phố Hàng Bạc, Hà Nội. Thân sinh ông là cụ Nguyễn An Lan tức ông tú Hải Văn, một nhà nho tài hoa đậu khoa thi Hán học cuối cùng, nhưng cũng là một nhà nho bất đắc chí dưới chế độ phong kiến.
Nguyễn Tuân sinh ra trong một gia đình Nho học nhưng giữa lúc Nho học thất thế, nhường chỗ cho Tây học và ông lớn lên vào buổi giao thời Tây – Tàu nhố nhăng “ối a ba phèng”. Bối cảnh xã hội, không khí gia đình đặc biệt ấy đã ghi dấu ấn sâu sắc vào trong cá tính, tư tưởng cũng như phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân. Là một tri thức giàu tinh thần dân tộc, Nguyễn Tuân đã phải trải qua những năm tháng khổ sở, có lúc bế tắc, tuyệt vọng. Nguyễn Tuân sinh ra ở Hà Nội, nhưng thời thanh thiếu niên đã cùng với gia đình sống nhiều ở các tỉnh miền Trung, Khánh Hòa, Phú Yên, Hội An, Đà Nẵng, Huế, Hà Tĩnh, Thanh Hóa.
Năm 1929, khi đang học trung học ở Nam Định vì tham gia một cuộc bãi khóa phản đối chống giáo viên người Pháp nói xấu người Việt Nam nên ông bị đuổi học, không chịu được cảnh 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống nô lệ, ông cùng một nhóm bạn vượt biên sang Lào rồi bị bắt ở Thái Lan, đưa về giam ở Thanh Hóa (1930). Kể từ đây, Nguyễn Tuân rơi vào tình trạng khủng hoảng tinh thần sâu sắc, ông đi vào con đường ăn chơi trụy lạc, thành kẻ “đại bất đắc chí”, như một người “hư hỏng hoàn toàn”. Ở tù ra, Nguyễn Tuân làm thư kí nhà máy đèn và bắt đầu cầm bút. Ông làm báo viết văn và bắt đầu nổi tiếng từ năm 1938, 1939 với tác phẩm Một chuyến đi, Vang bóng một thời…Ngoài văn học Nguyễn Tuân còn say mê diễn kịch, đóng phim.
Ông là một trong những diễn viên điện ảnh đầu tiên ở nước ta. Năm 1940 cuốn Vang bóng một thời được in. Đến 1941 Nguyễn Tuân bị bắt tại Hà Nội và bị đưa đi trại giam tập trung. Khi đi ở trại tập trung về, Nguyễn Tuân lại bắt đầu viết và cho in một loạt tác phẩm mới.
Cách mạng tháng Tám đã làm “hồi sinh” tác giả, ông hòa vào dòng người hân hoan đón chào cuộc sống mới, tự “lột xác” và chân thành đứng vào hàng ngũ nhà văn phục vụ cách mạng. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Nguyễn Tuân tham gia vào đoàn văn hóa kháng chiến, làm kịch tuyên truyền ở Thanh Hóa, Vinh. Năm 1947, ông làm trưởng đoàn kịch tuyên truyền của khu Bốn. Ông được bầu làm Tổng thư ký Hội văn nghệ toàn quốc từ 1948 – 1956, là ủy viên Chấp hành Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam và Hội nhà văn Việt Nam từ 1957 tới lúc mất.
Nguyễn Tuân đã đi tới mọi nơi xa xôi nhất, bất kể ở đâu dù là miền núi hay đồng bằng, tham gia cả vào những trận đánh của bộ đội, cho ra đời những trang viết hết sức sống động, phản ánh kịp thời không khí đánh giặc sôi động của quân và dân ta. Trong những năm 60, 70 ông còn viết phê bình văn học. Ông viết về tác giả trong nước, ngoài nước, các vấn đề văn học mà ông đang quan tâm. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Tuân hoạt động trên nhiều phương diện: viết truyện, kí, phê bình văn học, dịch thuật, diễn kịch… Nguyễn Tuân hăng hái tham gia vào hai cuộc kháng chiến, bằng ngòi bút tài hoa của mình, ông đã có công đóng góp lớn vào việc ngợi ca quê hương đất nước và con người Việt Nam trong chiến đấu, sản xuất và xây dựng.
Nguyễn Tuân mất ngày 28/07/1987 tại Hà Nội. Ông được truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật năm 1996. Văn nghiệp Nguyễn Tuân Nguyễn Tuân là một trí thức dân tộc rất mực tài hoa, uyên bác, ông am tường cả Hán học lẫn Tây học, đặc biệt có lòng say mê thiết tha với tiếng Việt. Đọc văn ông ta không chỉ thấy một Nguyễn Tuân “ bậc thầy của nghệ thuật ngôn từ Việt Nam” (Mai Quốc Liên) mà ta còn được bồi dưỡng thêm tri thức về nhạc, họa, điêu khắc, kiến trúc, lịch sử, địa lý, điện ảnh…Thực tế ấy chứng tỏ Nguyễn Tuân là một tài năng đa dạng, có năng lực ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật.
Sự nghiệp hơn nửa thế kỉ của Nguyễn Tuân là một quá trình lao động nghệ thuật thực sự nghiêm túc, ông luôn nghiêm khắc với chính mình. Nhà văn Nguyễn Đình Thi đã nhận xét: “Nguyễn Tuân là một nhà văn suốt đời đi tìm cái đẹp, cái thật” [23, tr. Đã làm nghệ thuật, người nghệ sĩ nào cũng mong muốn đi tìm cái đẹp, cái thật, còn đối với Nguyễn Tuân, ông là nghệ sĩ nâng cái đẹp thành tôn giáo để phụng thờ, phụng sự. Nguyễn Tuân là tín đồ nhiệt thành của tôn giáo có tên là Nghệ Thuật, cái đẹp với nhà văn này thiêng liêng và có tác dụng cứu rỗi linh hồn, tâm hồn con người.
Trước cách mạng tháng Tám, trong hoàn cảnh đất nước bị xâm lược, mọi thang bậc giá trị trong xã hội bị đảo lộn “ối a ba phèng”, Nguyễn Tuân đứng hẳn về phía dân tộc và truyền thống, chống lại lối sống xu thời. Sáng tác 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của ông thời kì này chủ yếu dồn lại ở việc phục hiện các giá trị văn hóa truyền thống thuộc lĩnh vực tinh thần của xã hội. Nhà văn tìm về vẻ đẹp chỉ còn Vang bóng một thời trong niềm xót xa, tiếc nuối.