Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN TRIỆU LUẬT Trong chương này, người viết sẽ làm rõ khái niệm về tiểu thuyết lịch sử, khái quát về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX đến 1945 để có được một hình dung tổng thể bức tranh chung về tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này. Từ việc tìm hiểu bối cảnh chung đó, chúng tôi đi vào làm sáng tỏ một cách khái lược về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật bằng cách tìm hiểu quan niệm về tiểu thuyết lịch sử, nguyên nhân lựa chọn thể tài này của tác giả và các tác phẩm của ông trong bối cảnh chung của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn những năm đầu thế kỷ XX đến 1945.1 Khái lược về tiểu thuyết lịch sử 1.1 Khái niệm Cho đến nay có thể thống kê khá nhiều những quan niệm khác nhau khi bàn về khái niệm tiểu thuyết lịch sử, tuy nhiên trong khuôn khổ công trình này, chúng tôi chỉ xin dẫn ra vài ý kiến tiêu biểu như sau: Về khái niệm tiểu thuyết lịch sử, Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên - 1999) có quan niệm như sau (mục Thể loại văn học lịch sử/ Tiểu thuyết lịch sử): “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này. Đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đòi hỏi nhà văn vừa phải là người nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử đúng đắn và tiến bộ” [21, tr.256] 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng bàn về khái niệm tiểu thuyết lịch sử, Từ điển Văn học (bộ mới), Nxb Thế giới lại quan niệm như sau: “Tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính.
Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội. Các khoa học xã hội (cũng được gọi là các khoa học lịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó. Tuy vậy những tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thường là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớn trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hưởng đến tiến trình lịch sử” [17, tr. Là một thể tài mang ít nhiều tính đặc thù, tiểu thuyết lịch sử có những quy luật sáng tạo riêng so với các thể tài khác.
Người viết phải tuân thủ những yêu cầu sáng tạo, phải đảm bảo màu sắc lịch sử, bên cạnh quyền hư cấu. Nó phải giải quyết một nhiệm vụ kép đúng như Chế Lan Viên đã nói: tiểu thuyết lịch sử phải nhảy qua hai vòng lửa “lửa lịch sử” và “lửa tiểu thuyết”. Cần lưu ý, đề tài lịch sử ở đây có thể hiểu đơn thuần là nói về câu chuyện xảy ra trong quá khứ mà ở đó, nhân vật của nó đã không còn. Trước hết, tiểu thuyết lịch sử phải là tiểu thuyết do đó nó mang trọn những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết: nó phải có tính hư cấu bởi nó là sản phẩm của trí tưởng tượng, của sự hư cấu.
Công việc của một nhà văn khác với nhà sử gia thông thường là đưa đến cho bạn đọc những sản phẩm hấp dẫn của trí tưởng tượng chứ không phải là liệt kê, phân tích sử liệu. Nhận biết được tính chất đặc thù của tiểu thuyết lịch sử là phải xử lý được mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tác phẩm, bài Vài ý kiến về sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong truyện sử phục vụ các em, nhà văn Hà Ân từng khẳng định: “người sáng tác phải xem các nguồn tài liệu và phải có kiến giải riêng”, “nhà văn xây dựng nhân vật lịch sử thành nhân vật tiểu thuyết và đem tới cho các em triết lý mà mình ứng tâm chứ không nhằm mục đích trình bày đầy đủ bối cảnh lịch sử” [2]. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bên cạnh việc tiểu thuyết lịch sử là một bộ phận của thể loại tiểu thuyết thì đặc điểm nổi bật của nó là viết về đề tài lịch sử: về các nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử hay giai đoạn lịch sử… Với loại tiểu thuyết lấy lịch sử làm đề tài thì mà yếu tố tính chân xác của lịch sử vô cùng quan trọng. Nhà văn có thể sáng tạo nhưng nhất thiết phải tôn trọng sự thực lịch sử, phải bám sát những cái “đinh treo lịch sử” để từ đó viết nên câu chuyện của mình.
Cân bằng được hai việc vừa phải hư cấu sáng tạo vừa phải dựa trên sự thực lịch sử là một công việc hết sức khó khăn bởi nó đòi hỏi ở tác giả tri thức uyên bác của một nhà sử học kết hợp với nhiều kỹ năng (mục đích là biến những tri thức đó thành tác phẩm nghệ thuật). Chúng tôi đồng ý với quan điểm của nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ XX: “Trong quá trình sáng tác, các nhà tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trong các sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò hư cấu, sáng tạo của nghệ thuật” [13, tr. Việc xử lý mối quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu sáng tạo của tiểu thuyết lịch sử là công việc cần chú trọng hàng đầu, tạo nên sự thành bại của tác phẩm. Như khi đánh giá cao thành tựu của Hồ Quý Ly, cuốn tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu cho thể tài này trong giai đoạn văn học sau Đổi mới, Lại Nguyên Ân đã xem xét mối quan hệ giữa sự thực lịch sử - hư cấu nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử qua Hồ Quý Ly và chỉ ra rằng: giá trị của Hồ Quý Ly thể hiện ở việc vừa đáp ứng yêu cầu tái hiện đầy đủ kiến thức lịch sử, vừa vẫn rất tự do sáng tạo khi nhà văn đã khắc họa sống động chân dung nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly, “vừa khai thác tối đa các nguồn sử liệu, vừa phóng khoáng trong hư cấu tạo ra một thực tại tiểu thuyết vừa tương đồng với những thông tin còn lại về một thời đã lùi xa vừa in dấu cách hình dung và trình bày riêng của tác giả” [3].
Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử luôn chiếm một vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà. Bộ phận tiểu thuyết này được nhận định là một trong những dạng tiểu thuyết ra đời sớm tại Việt Nam, khi văn học Quốc ngữ vừa mới được nhen nhóm, tiểu thuyết lịch sử đã hiện diện qua những sáng tác của Nguyễn Tử Siêu như Tiếng sấm đêm đông, Trần Nguyên chiến kỷ, Việt Thanh chiến sử, Giọt máu chung tình của Tân Dân hay Trùng Quang tâm sử của Phan Bội 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Theo nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch trong bài viết Văn xuôi tự sự trong giai đoạn chuyển đổi hệ hình văn học thì: nó là “sản phẩm của chủ nghĩa dân tộc khi âm ỉ, khi bùng cháy dữ dội trong xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX” [55, tr. Trong bối cảnh Đất nước đứng trước nhiều đổi thay như hiện nay, tiểu thuyết lịch sử xuất hiện không chỉ với chức năng giải trí mà còn để làm tròn vai trò giáo dục lịch sử và giải quyết chính những vấn đề của hiện tại.
Trong một thời điểm mà giao lưu văn hóa, lịch sử, xã hội diễn ra mạnh mẽ, cùng với đó là việc giới trẻ Việt đang ngày càng “sính đồ ngoại”, thạo sử nước ngoài hơn sử nước mình thì việc viết những thể tài như vậy quả là mang rất nhiều ý nghĩa mới. Tiểu thuyết lịch sử như là một “khí cụ để vẽ nên những điểm tương đồng giữa quá khứ và hiện tại, và do đó làm sáng tỏ hiện tại” [9, tr. Khái quát về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945 Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam là một bộ phận tiểu thuyết hiếm hoi có những bước phát triển liên tục và có được thành tựu qua nhiều giai đoạn của thế kỷ XX: đầu thế kỷ XX – đến 1945, từ 1945 đến 1954, từ 1954 đến 1960, từ sau 1960 – 1985, 1985 đến nay, trong đó, giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến 1945, tiểu thuyết lịch sử và sự phát triển của nó đã đóng góp không nhỏ cho công cuộc hiện đại hóa văn học nước nhà. Ta có thể chia quá trình vận động và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn những năm đầu thế kỷ XX đến 1945 thành hai chặng: chặng thứ nhất là từ 1900 đến 1930, chặng thứ hai là từ 1930 đến 1945.
Vào những năm đầu của thể kỉ XX (khoảng ba mươi năm đầu thể kỉ XX) với các tác phẩm tiêu biểu: Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu, Tiếng sấm đêm đông, Vua Bố Cái của Nguyễn Tử Siêu, Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử. Thời kỳ này số lượng các tác phẩm chưa thực sự nhiều, về nghệ thuật còn chịu ảnh hưởng từ tiểu thuyết chương hồi, nhân vật chủ yếu thiên về hành động để khắc họa tính cách, tâm lý nhân vật chưa được đào sâu tìm hiểu, câu văn còn mang dấu ấn của câu văn biền ngẫu. Các tác phẩm này nhìn chung đều xoay quanh hai nội dung chính: yêu nước và thế sự: Ở nội dung yêu nước, các tác phẩm đi vào 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phản ánh các sự kiện quan trọng, ghi lại những chiến công dựng nước và giữ nước của cha ông, khơi gợi những truyền thống văn hóa tốt đẹp (tiêu biểu như Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu, Vua Bố Cái của Nguyễn Tử Siêu).