CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT, TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC NGUYỄN TRIỆU LUẬT 1.1 Khái lược về thế giới nghệ thuật 1.1 Khái niệm Thế giới nghệ thuật là một cụm từ càng gần đây càng được sử dụng nhiều cả trong đời sống và trong học thuật. Nó được dùng khi con người có nhu cầu diễn đạt ý niệm về cái chỉnh thể bên trong của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả, một trào lưu). Nhà văn Sedrin từng nói: “Tác phẩm văn học là một vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín trong bản thân nó”. Như vậy, một tác phẩm toàn viện phải xuất hiện như một thế giới nghệ thuật.
Bêlinxki cũng đã từng nhận xét: “Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà khi đi vào nó thì ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó”. Cho đến nay, chúng ta có thể thấy có nhiều cách lý giải về thế giới nghệ thuật. Trong cuốn Lý luận văn học của nhiều tác giả có viết: Thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người trên cơ sở tưởng tượng, hư cấu nghệ thuật. Nó có cấu trúc, có ý nghĩa riêng, chịu sự chi phối của quan niệm nghệ thuật của tác giả.
Trong thế giới ấy, có các nhân vật trong không gian và thời gian đa chiều, trong đó có sự vật và hiện tượng, có chi tiết, bộ phận gắn bó trong chỉnh thể. Như vậy, thế giới nghệ thuật khác với thế giới tự nhiên hoặc thực tại xã hội. Nó chỉ mang tính chất ước lệ, là phương thức phản ánh thế giới thực tại mà thôi. Thế giới nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện đặc điểm con người, xã hội, đặc điểm không gian, thời gian theo quan niệm của tác giả.
Thế giới nghệ thuật không chỉ là thế giới được miêu tả mà còn là thế giới của con người miêu tả, kể chuyện (hình tượng cái tôi, hình tượng người kể chuyện) 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cũng nêu lên định nghĩa về thế giới nghệ thuật như sau: Thế giới nghệ thuật là một thế giới được tạo ra trong nghệ thuật. Nó hoàn toàn “khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người mặc dù nó phản ánh thế giới ấy” “Thế giới nghệ thuật thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật. Mỗi thế giới nghệ thuật như một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới, ứng với một cách quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới” [20; tr. Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Trà cũng nêu lên quan điểm của mình về thế giới nghệ thuật như sau: “Thế giới nghệ thuật bao gồm nhân vật, cốt truyện và các chi tiết được mô tả, không gian, thời gian nghệ thuật.
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật của tác phẩm, khám phá được tính chỉnh thể ấy có ý nghĩa quan trọng đối với việc tìm hiểu cách cảm nhận thế giới cũng như quan niệm tư tưởng của nhà văn” [54; tr. Hay ông Lê Tiến Dũng cho rằng: “Qua văn bản ngôn từ người đọc bắt gặp “bức tranh đời sống”, một thế giới như ta đã gặp đâu đó trong đời, lại như chưa gặp bao giờ. Người ta gọi lớp này là lớp thế giới nghệ thuật hay là lớp hình tượng”. “Mỗi nhà văn, mỗi thời đại văn học sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng.
Tiếp nhận được thế giới này là cơ sở để hiểu tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm, cảm nhận được những gì nhà văn miêu tả, kí thác cũng như cái nhìn, quan niệm của nhà văn về con người, cuộc sống” [8; tr. Như vậy, qua các định nghĩa trên, chúng ta có thể hiểu thế giới nghệ thuật là toàn bộ các phương diện nội dung và hình thức nằm trong chỉnh thể thẩm mĩ, được xây dựng bằng một hệ thống nguyên tắc tư tưởng - nghệ thuật, vừa bị chi phối bởi cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ; vừa bắt nguồn từ thế giới quan, đặc điểm văn hóa và cảm hứng thời đại của thời đại ấy. Quan điểm trên về thế giới nghệ thuật cũng là cơ sở để chúng tôi đi vào tìm hiểu qua những sáng tác của nhà văn Nguyễn Triệu Luật trong đề tài này.2 Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Khái niệm thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết chưa được cắt nghĩa một cách 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com rành mạch và trọn vẹn trong bất cứ một công trình lý luận văn học nào. Theo suy nghĩ hạn hẹp của chúng tôi thì: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mang những đặc điểm chung của thế giới nghệ thuật trong sáng tác văn học, vừa có những đặc điểm riêng gắn với những đặc trưng thể loại của nó.
Đặc điểm riêng mang tính chất thể loại ấy chính là “chất văn xuôi” vừa trữ tình bay bổng vừa thô nhám, xù xì như chính cuộc sống đời thường đa dạng quanh ta; là tính khách quan được nhà văn cố tình tạo ra như một “ảo giác nghệ thuật” nhằm thuyết phục người đọc, là khả năng mở rộng “biên độ” không gian – thời gian nghệ thuật mà không một thể loại văn học nào có thể sánh kịp, là sự quan tâm đặc biệt đến số phận con người đa đoan và phức tạp trong dòng chảy lịch sử - đặc biệt là số phận những con người nhỏ bé, những “con người nếm trải” đắng cay rồi trưởng thành nhờ cuộc đời dạy bảo,… Như vậy, thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mang những đặc điểm chung của thế giới nghệ thuật trong sáng tác văn học, vừa có những đặc điểm riêng gắn với những đặc trưng thể loại như trên. Vì thế, khi đi vào phân tích thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết, cần tập trung và những nét đặc thù của thể loại này như cốt truyện, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, không gian, thời gian,… Bởi tất cả những yếu tố đó được xây dựng dựa trên tính đặc thù và thế mạnh của thể loại được coi là cỗ máy cái của nền văn học này. Nói về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết, chúng tôi muốn tạo cơ sở để nói về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử. Trước tiên, có thể nói rằng thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử vừa mang những đặc điểm của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết nói chung, vừa mang những đặc điểm riêng của tiểu thuyết lịch sử.
Nét đặc trưng nổi bật của tiểu thuyết lịch sử chính là sự hư cấu trong giới hạn. Chính vì thế, trong những tác phẩm của mình nhà văn phải nhào nặn những sự kiện, nhân vật lịch sử sao cho vừa đảm bảo tính chân thực lịch sử lại vừa không quá khô khan khi là một đối tượng của văn học. Bởi vậy, khi đi vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử, cần luôn bám vào những đặc trưng của thế giới nghệ 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuật trong tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử nói chung cộng với những đặc thù thể loại riêng để đạt được mục đích nghiên cứu.2 Tiểu thuyết lịch sử 1.1 Khái niệm Tiểu thuyết lịch sử là một loại hình của thể loại tiểu thuyết. Chính vì vậy, nó vừa mang những đặc điểm của thể loại tiểu thuyết nói chung, đồng thời cũng mang những nét đặc thù riêng.
Có thể thấy việc đưa ra một định nghĩa chính xác, hoàn chỉnh về thể loại tiểu thuyết là điều không hề dễ dàng. Bởi vì tiểu thuyết được coi là một “phạm trù lịch sử”. Nó luôn luôn biến động và chưa định hình. Tiểu thuyết xuất hiện vào một thời điểm nhất định của lịch sử văn học, sau đó biến đổi và dần dần được thay thế.
Vì vậy mà nhà văn Tô Hoài đã khẳng định rằng: “Không thể cho tiểu thuyết một định nghĩa cố định, tiểu thuyết lúc nào cũng phát triển và biến đổi. Tiểu thuyết có một khả năng tung hoành không bờ”. Bakhtin trước đó cũng cho rằng : “Tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất đang chuyển biến và còn chưa định hình. Những lực lượng cấu thành thể loại này còn đang hoạt động trước mắt chúng ta, thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởng thành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhất của lịch sử.
Nòng cốt thể loại tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được khả năng uyển chuyển của nó” [4, tr. Một cách khái quát nhất, chúng ta có thể định nghĩa: Tiểu thuyết là một thể loại văn học có khả năng khái quát và tổng hợp cao nhất những hiện tượng của đời sống. Chính khả năng tổng hợp này đã khiến cho tiểu thuyết có khả năng miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời dù đề tài và chất liệu có thể lấy từ quá khứ. Vì thế, tiểu thuyết cũng là một thể loại không đứng yên mà luôn luôn biến đổi.
Nói về khái niệm tiểu thuyết lịch sử thì cho đến nay, vẫn chưa có một khái niệm thống nhất nào về tiểu thuyết lịch sử. Chúng ta có thể điểm qua một số khái niệm trong các công trình chính thống như sau: Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi xuất bản năm 1992 thì “tiểu thuyết lịch sử” không có khái niệm riêng mà 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được gộp trong khái niệm “thể loại văn học lịch sử”, và được hiểu là “tác phẩm văn học, nghệ thuật, sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử”. Trong cuốn Từ điển văn học của nhiều tác giả, nhà xuất bản Thế giới năm 2004 thì định nghĩa: “Thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính. Lịch sử, trong ý nghĩa khái quát là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội”.
Như vậy, có thể nhận thấy các quan niệm trên khá thống nhất với nhau ở điểm tiểu thuyết lịch sử là một loại hình tiểu thuyết có đề tài lịch sử, cụ thể hơn là đề tài và các nhân vật hư cấu có liên quan đến lịch sử. Tuy nhiên, trong mỗi định nghĩa đó, đều chưa nêu ra một cách rõ ràng đâu là ranh giới giữa hư cấu và sự thật lịch sử hay tác phẩm viết về khoảng thời gian trong quá khứ dài bao lâu thì được coi là tiểu thuyết lịch sử,… Cũng chính vì vậy nên việc xác định tác phẩm nào là tiểu thuyết lịch sử vẫn chưa có sự thống nhất.