CHƯƠNG 1: TRƯỜNG CA HIỆN ĐẠI VÀ TRƯỜNG CA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 Cũng như các thể loại văn học khác, thể loại trường ca có một quá trình hình thành và phát triển lâu dài. Trong lịch sử hình thành và phát triển của mình, thể loại văn học này đã có những chuyển biến không ngừng về nghệ thuật. So với các nền văn học thế giới, nhất là các nền văn học châu Âu, thì thể loại trường ca của Việt Nam còn khá “trẻ trung” và nằm trong xu hướng hiện đại của thể loại văn học này. TRƯỜNG CA HIỆN ĐẠI 1.
Đặc trưng của trường ca hiện đại Một câu hỏi đặt ra là: trường ca Việt Nam xuất hiện từ đầu kháng chiến chống Mỹ đến nay của ta nằm trong giai đoạn phát triển nào khi so với thể loại văn học này ở các nước trên thế giới ? Nếu so sánh với nền văn học Nga chẳng hạn, thì theo nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến (Về đặc trưng của trường ca, Tạp chí Văn học, số 3, năm 1984), văn học Nga đã có ba thế kỷ trường ca: thời kỳ trường ca lãng mạn (phần đầu thế kỷ XIX), thời kỳ đầu thế kỷ XX và thời đại Xô-Viết. Nhìn rộng hơn, Nhà lý luận văn học người Nga NA.Gulaiep trong phần viết về trường ca của cuốn Lý luận văn học, Lê Ngọc Tân (dịch), Nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội – 1982 và Lại Nguyên Ân trong mục “Trường ca”, Từ điển văn học (bộ mới), NXB Thế giới, Hà Nội – 2004, cho ta biết xuất phát điểm của các trường ca thuộc nền văn học châu Âu có lịch sử từ những sử thi, anh hùng ca thời kỳ cổ đại như Iliade và Odysée. Sau thời kỳ trung cổ, thể loại trường ca hồi sinh trong thời kỳ Phục Hưng, rồi tiếp nối quá trình vận động với các trường ca châm biếm hài hước thời kỳ cổ điển và các trường ca giáo huấn thời kỳ tiền chủ nghĩa lãng mạn. Trường ca của châu Âu đạt đến sự hưng thịnh trong thời kỳ chủ nghĩa lãng mạn.
Trong quá trình phát triển của mình, trường ca châu Âu đi từ hướng nặng về chất tự sự gia tăng 16 dần chất trữ tình. Bước sang thế kỷ XX, trường ca châu Âu phát triển theo hướng trữ tình, tâm lý, triết lý. Các yếu tố cảm xúc riêng tư được đặt trong những sự kiện, biến cố của lịch sử dân tộc, cộng đồng. Yếu tố cốt truyện được giảm thiểu và dần nhoè.
Bàn về trường ca, nhà nghiên cứu văn học Hoàng Ngọc Hiến nhận định: “Trong văn học thế giới, trường ca hiện đại phát triển với xu thế nguyên tắc trữ tình lấn át nguyên tắc tự sự.115] Khi bàn về trường ca của Maiakovsky, ông cũng khẳng định tương tự: Nói chung trong thể trường ca cổ điển, tự sự chiếm ưu thế và do đó cốt truyện là một bộ phận cốt yếu của tác phẩm, là cơ sở thống nhất của tác phẩm. Trong thơ trường ca của Maiakovsky, đặc biệt trong trường ca “Tốt lắm”, trữ tình chiếm ưu thế, trữ tình thâm nhập vào tự sự, chi phối cách tự sự, chi phối sự phát triển của cốt truyện và tư tưởng của tác phẩm, làm cơ sở thống nhất cho tác phẩm. Và đây cũng là xu hướng chung của thơ trường ca hiện đại trên thế giới.129] Quay trở lại với văn học Việt Nam, theo Vũ Đức Phúc, trước cách mạng tháng Tám, “hai chữ trường ca được dùng theo nghĩa gốc của nó: bài ca dài và ít người dùng, vì thơ không phải lúc nào cũng là ca, còn bài ca dài thì hiếm có.93] Sau năm 1954, khi những sáng tác dân ca dài của dân tộc Ê-đê ở Tây Nguyên được dịch và cho in ra thì “người ta lưỡng lự, chưa biết nên gọi là anh hùng ca hay truyện thơ, nên gọi các khan như Đăm San, Xinh Nhã là trường ca. Bắt đầu từ đó, hai chữ trường ca mới có khuynh hướng trở thành một thuật ngữ văn học.93] Nhà nghiên cứu cũng cho biết thêm, Bài ca chim chơrao của Thu Bồn đăng lần đầu trên báo Văn nghệ thì được gọi là trường ca nhưng khi được xuất bản thì chỉ đề là thơ.
Các thi phẩm vượt quá khuôn khổ thơ dài trong giai đoạn chống Mỹ đã ít nhiều gây lúng túng cho giới nghiên cứu lý luận văn học. Ta biết rằng, một trong những người đầu tiên đề cập khá kỹ đến đặc điểm nghệ thuật của thể loại trường ca ở Việt Nam là Lại Nguyên Ân cũng đề xuất: “gọi chung các sáng tác thơ dài hiện nay là trường ca với nhiều kiểu kết cấu khác nhau: 17 trường ca kể chuyện, thơ sân khấu, trường ca trữ tình chính luận.26- 27] Sự lúng túng về cách gọi tên cho thể loại văn học này càng chứng minh một thực tế rằng, quá khó để nói đến từ “truyền thống trường ca” trong thơ ca Việt Nam. Hay nói cách khác, thơ ca Việt Nam giai đoạn trước không có nhiều kinh nghiệm về thể loại trường ca. Không chỉ thiếu nhất quán trong việc định danh thể loại mà còn lúng túng ngay cả việc phân loại thể trường ca vào phương thức sáng tác văn học nào.
Giáo trình lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên tái bản lần thứ năm vào năm 2006 vẫn xếp thể loại trường ca, trong đó có các trường ca Việt Nam giai đoạn 1975-1985 vào mục phương thức văn học tự sự. Nêu lên một vài dẫn chứng để thấy rằng, với tính chất “trẻ trung” của thể loại trường ca ở Việt Nam, nếu không xếp được các sáng tác theo thể loại trường ca của ta vào giai đoạn phát triển nào của thể loại này thì những định nghĩa hay quan niệm về thể loại trường ca sẽ vấp phải hai hệ quả: • Một là, chúng ta sẽ đưa ra một khái niệm quá hẹp vì chỉ căn cứ trên những sáng tác của riêng Việt Nam; • Hai là, chúng ta sẽ đưa ra một khái niệm quá rộng, khó có thể áp dụng cho các sáng tác ở ta. Thực tiễn các sáng tác trường ca ở các nền văn học châu Âu cho thấy, sự biến đổi của thể loại trường ca trước hết nằm ở sự chuyển đổi vai trò chủ đạo giữa yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình trong sáng tác thơ ca dài hơi này. Ở giai đoạn đầu của thể loại trường ca, yếu tố tự sự giữ vai trò chủ đạo, kết cấu của trường ca dựa trên việc xây dựng cốt truyện, nhân vật.
Dần về sau, yếu tố trữ tình ngày càng lấn át yếu tố tự sự trong trường ca. Và bước sang giai đoạn hiện đại thì yếu tố trữ tình giữ vai trò chủ đạo trong trường ca, trữ tình thể hiện trong việc bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ một cách trực tiếp, trong cả xây dựng kết cấu và nhân vật. Yếu tố tự sự lúc này giữ vai trò bổ sung và làm rường cột cho trữ tình phát triển. 18 Sự hình thành và phát triển của thể loại trường ca trong nền văn học châu Âu là vậy, còn ở Việt Nam, đâu là con đường hình thành và phát triển của thể loại này ? Từ khi những trường ca đầu tiên của Việt Nam xuất hiện trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, dần dần đạt được tiếng vang trên thi đàn như Bài ca chim chơrao của Thu Bồn (1962), rồi phát triển mạnh mẽ, đạt hai mùa bội thu, “hai đợt sóng trường ca”, các nhà thơ và các nhà nghiên cứu văn học luôn đau đáu một câu hỏi: trường ca ở ta có cội nguồn từ đâu ? Có người bảo trường ca Việt Nam có cội nguồn từ các sử thi, anh hùng ca thời cổ đại và đề xuất gọi các trường ca hiện nay ở ta là “trường ca sử thi hiện đại” [39, tr.
Người khác lại liên hệ đến cội nguồn của trường ca từ các sáng tác thơ ca dài hơi thời kỳ văn học trung đại: “Những truyện thơ và khúc ngâm hay nhất của văn học Việt Nam xưa kia như Truyện Kiều của Nguyễn Du, Cung oán của Nguyễn Gia Thiều, Chinh phụ của Đoàn Thị Điểm, Tự tình khúc của Cao Bá Nhạ đều là những thiên trường ca mà mỗi đoạn đều làm cho người đọc cảm xúc.96] Vũ Văn Sỹ nhận định tương đối sát sườn rằng, trường ca của ta kế thừa kinh nghiệm sáng tác của truyện thơ và thơ trữ tình. Khách quan mà nói, căn cứ vào các sáng tác theo thể loại trường ca của ta từ giai đoạn đầu kháng chiến chống Mỹ đến năm 1985 thì việc nhận định trường ca của Việt Nam kế thừa âm hưởng sử thi của các anh hùng ca dân gian, tính chất trữ tình của các khúc ngâm trong văn học trung đại hay kinh nghiệm tự sự của truyện thơ và kết cấu liên hoàn của thơ trữ tình đều có hạt nhân hợp lý của nó. Bởi, như ta biết, trường ca Việt Nam giai đoạn từ đầu kháng chiến chống Mỹ đến 1985, trước hết là sản phẩm của một nền văn học mang đậm khuynh hướng sử thi. Chất sử thi đó không phải là sản phẩm do bàn tay của người nghệ sĩ nhào nặn nên mà nó có xuất phát điểm từ hiện thực.
Hiện thực của cuộc kháng chiến thần thánh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước đã tự chất chứa chất hùng tráng, hào sảng. Và thông qua tài năng của người nghệ sĩ, hiện thực ấy hiện lên trong các trang thơ, áng văn một 19 cách rõ nét hơn, cô đọng hơn. Bên cạnh đó, việc kế thừa chất ngợi ca, âm hưởng hào hùng và quy mô hoành tráng trong trường ca cũng là một chủ ý của các nhà thơ. Do đó, phảng phất trong Bài ca chim Chơrao là âm hưởng của các sử thi Đam San, Xinh Nhã.
Âm hưởng anh hùng ca của các sử thi cũng sẽ còn vang trong các trường ca viết sau 1975 về đề tài chiến tranh như của Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Nguyễn Đức Mậu, Trần Mạnh Hảo…Còn về mặt nghệ thuật, trường ca hiện đại Việt Nam là thể loại của thơ. Trường ca hấp thụ vào mình một bề dày truyền thống của thơ ca Việt Nam, nhất là thơ ca cách mạng. Không có gì để nghi ngờ về khả năng trường ca kế thừa kinh nghiệm sáng tác của truyện thơ và đặc biệt là thơ trữ tình. Điều đó càng minh chứng một thực tế: đứng trước hiện thực vĩ đại của dân tộc, các nhà thơ Việt Nam đã tìm cho mình một hình thức thơ với kết cấu mềm dẻo, đa diện, trên cơ sở huy động kinh nghiệm biểu hiện của các thể loại thơ truyền thống để chuyển tải một cách hiệu quả cảm xúc, suy nghĩ của mình đến người đọc.