Chương 1: GIỚI THUYẾT VỀ CÂU THƠ VÀ NỘI DUNG CÂU THƠ TRONG THƠ THƠ VÀ GỬI HƢƠNG CHO GIÓ Trước khi đi vào nghiên cứu những đặc trưng của câu thơ trong Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió qua các khảo sát cụ thể, chúng tôi thấy cần thiết phải giới thuyết về câu thơ để có cách hiểu về câu thơ, vai trò của câu thơ trong cấu trúc của bài thơ, các thành phần cấu thành nên câu thơ, mối quan hệ câu thơ – đoạn thơ – bài thơ,… Cùng với đó là nội dung câu thơ trong hai tập, yếu tố chi phối các đặc trưng về nghệ thuật của câu thơ Xuân Diệu sẽ được trình bày trong các chương tiếp theo. Giới thuyết về câu thơ 1. Khái niệm về câu, câu thơ, vai trò của câu thơ Đến nay, cách hiểu “câu thơ” vẫn chưa đi đến một khái niệm thống nhất. Để tìm hiểu về khái niệm này, trước hết chúng tôi xin trích dẫn quan niệm về câu của một số nhà ngôn ngữ học.
Nhà nghiên cứu Hoàng Trọng Phiến cho rằng: “Câu là ngữ tuyến được hình thành một cách trọn vẹn về ngữ pháp và ngữ nghĩa với một ngữ điệu theo các quy luật của ngôn ngữ nhất định. Trong cuốn sách Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt, các nhà ngôn ngữ học đưa ra quan niệm về câu như sau: “Câu là đơn vị của ngôn ngữ có cấu tạo ngữ pháp (bên trong và bên ngoài) tự lập và có ngữ điệu kết thúc, mang một tư tưởng tương đối trọn vẹn có kèm thái độ của người nói hoặc chỉ biểu thị thái độ người nói, giúp hình thành và biểu hiện, truyền đạt tư tưởng, tình cảm với tư cách là đơn vị thông báo nhỏ nhất. Như vậy, câu chính là đơn vị của ngôn ngữ, có cấu tạo ngữ pháp, có ngữ nghĩa và ngữ điệu. Trong lời ăn tiếng nói, giao tiếp sinh hoạt hàng ngày thì cách hiểu về câu là như vậy.
Còn với thơ, một loại hình sáng tạo đặc biệt, thì câu thơ có nhiều xác định, nhiều biến thái hình dạng hơn. Theo Giáo sư Mã Giang Lân thì: “Với thơ, nhịp điệu là linh hồn, câu chữ là thân xác. 66] Câu thơ phân biệt với câu văn xuôi là ở vần, nhịp điệu. Nguyễn Thị Thùy Dƣơng 9 Lớp Cao học Văn K53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu thơ Xuân Diệu trong hai tập Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió Trong bài viết “Vần, thanh điệu, nhịp điệu trong câu Thơ Mới bảy chữ tiếng Việt”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Thuỳ có trích dẫn ba cách hiểu về câu thơ.
Thứ nhất, nếu bài thơ là một văn bản thì khổ thơ tương ứng với các đoạn văn và câu thơ là đơn vị nhỏ hơn khổ thơ. Thứ hai, theo Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi khi bàn về thơ tuyệt cú thì: “Theo nghĩa rộng, mỗi bài gồm 4 câu, mỗi câu gồm 5 chữ được gọi là ngũ ngôn tuyệt cú (ngũ tuyệt) và mỗi câu gồm 7 chữ thì gọi là thất ngôn tuyệt cú (thất tuyệt). 191] Thứ ba, theo Lê Lưu Oanh trong cuốn Thơ trữ tình Việt Nam 1975 - 1990 thì: “Câu thơ là dòng thơ, là một đơn vị nhịp điệu, đơn vị ý nghĩa, đơn vị liên kết trong bài thơ. Trong quan hệ với cái tôi trữ tình, câu thơ như một hình thức ngôn ngữ cụ thể trực tiếp của những quan niệm nghệ thuật của cái tôi trữ tình… Câu thơ còn là đơn vị của lời văn, lời nói nghệ thuật… Câu thơ (với cấu trúc và các kiểu tổ chức của nó) bộc lộ một cảm quan về từ ngữ, cách tổ chức điểm nhìn, thể hiện một giọng điệu…” [37, tr.
152-153] Như vậy, câu thơ chính là một phần của đoạn thơ, bài thơ, có thể là bài thơ (bài thơ chỉ có một câu thơ). Dù ngắn hay dài, câu thơ phải là một đơn vị duy nhất về cú pháp, về nghĩa và cảm xúc. Nó có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành bài thơ. Câu thơ là điểm khởi đầu để phát triển thành bài thơ, có khi lại là điểm sáng làm nổi bật tứ thơ, hay chuyển tải chủ đề, nội dung cảm hứng chính của bài thơ, trong cấu trúc một bài thơ thì câu thơ trước gọi câu thơ sau, lấp đầy phần trống vắng của khổ thơ.
Là đơn vị cơ bản kiến tạo bài thơ, câu thơ có mối quan hệ với đoạn thơ, bài thơ. Câu thơ trở thành đoạn thơ khi sự hình thành ngữ điệu – cú pháp và luân phiên theo quy luật các câu thơ có vần, luân phiên theo thứ tự nhất định của các câu thơ có độ dài ngắn khác nhau, sự phân bố các hình ảnh theo một loại vần nhất Nguyễn Thị Thùy Dƣơng 10 Lớp Cao học Văn K53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu thơ Xuân Diệu trong hai tập Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió định. Trong bài thơ, câu thơ được sắp xếp chủ yếu theo tứ thơ, hình tượng thơ chuyển tải nội dung tư tưởng. Bên cạnh đó, khi đề cập đến cách hiểu về câu thơ, chúng ta không thể không nói đến mối quan hệ giữa câu thơ và dòng thơ.
Trong thơ truyền thống, câu thơ và dòng thơ là một, mỗi dòng thơ thường trọn vẹn một ý. Hoài Thanh trong cuốn Thi nhân Việt Nam hay Hà Minh Đức - Bùi Văn Nguyên trong Thơ ca Việt Nam – hình thức và thể loại đều theo quan niệm này. Nhưng đến thơ hiện đại, quan niệm đó không còn hoàn toàn đúng, câu thơ và dòng thơ không hoàn toàn đồng nhất. Theo Nguyễn Xuân Nam trong cuốn Lý luận văn học, tập II thì dòng thơ cũng là câu thơ khi nó diễn đạt trọn vẹn một ý, thơ xưa, thơ cổ điển thường như thế, thơ ngày nay, có khi hai ba dòng mới thành một câu trọn nghĩa, dòng thơ dễ nhận diện, còn phải từ nội dung, ý nghĩa mới nhận ra câu thơ.
Sự không đồng nhất giữa dòng thơ – câu thơ nói trên được chứng minh qua hiện tượng câu thơ vắt dòng và một dòng thơ có thể ôm chứa nhiều câu thơ. Những câu thơ vắt dòng phá vỡ sự thống nhất của câu thơ truyền thống nhịp nhàng và nhấn mạnh đến vai trò của nhịp điệu đối lập với cách luật thơ. Sự xung đột giữa cảm xúc và cú pháp có tác dụng đưa câu thơ vắt dòng trở về ngữ điệu của câu thơ khẩu ngữ, gần như là ngữ điệu của văn xuôi. Điều đó cho thấy rõ nhất trên con đường chuyển câu thơ điệu ngâm sang câu thơ điệu nói trên con đường hiện đại hoá thơ.
Trong Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió, chúng ta bắt gặp nhiều câu thơ như thế: Rồi khi khúc nhạc đã ngừng im Hãy vẫn ngừng hơi nghe trái tim Còn cứ run hoài, nhƣ chiếc lá Sau khi trận gió đã im lìm (Huyền diệu) Hay trong Chiều đợi chờ, hai dòng thơ mới thành một câu trọn vẹn ý: Nguyễn Thị Thùy Dƣơng 11 Lớp Cao học Văn K53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu thơ Xuân Diệu trong hai tập Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió Lòng tôi rung động nhƣ Hoa hồng trong cốc nƣớc Rồi trong Ngậm ngùi, một câu thơ được hợp thành từ ba dòng thơ: Số anh là khổ, phận anh là Suốt đời nuốt lệ vào trong ngực, Đem ái tình dâng kẻ phụ ta Hoặc ở Bài thứ năm: Chỉ có mơ màng một bãi xa Tuyệt mù chỉ có ngạt phai và Véo von tiếng chở lƣu li mộng Trong khoảng đêm trƣờng ma gọi ma Hay Dối trá: Vì vội tìm nhau, tôi sẽ Chỉ thấy ngƣời thƣơng nhƣng chẳng thấy tình thƣơng, Và nhƣ màu theo nắng nhạt, nhƣ hƣơng Theo gió mất, tình ngƣời đà tản mác Nếu hiện tượng câu thơ vắt dòng cho thấy sự trải dàn của cảm xúc và hình ảnh thơ ở nhiều dòng thơ thì ở hiện tượng một dòng thơ ôm chứa nhiều câu thơ lại thể hiện sự dồn nén của cảm xúc, tâm trạng. Đó là niềm nhớ chất chứa của nhân vật trữ tình trong Tƣơng tƣ chiều: Anh nhớ tiếng! Anh nhớ hình! Anh nhớ ảnh! Hay sự băn khoăn, bối rối trong những câu nghi vấn dồn dập: Ai rên rỉ? Phải chăng ta than thở? Hoa tàn ƣ? Sƣơng bối rối dƣờng ni! (Sầu) Rồi cảm giác về sự não nề bao trùm không gian qua một dòng thơ gồm hai câu phác hoạ cảnh của Xuân Diệu: Xao xác tiếng gà. Trăng ngà lạnh buốt. (Lời kỹ nữ) Nguyễn Thị Thùy Dƣơng 12 Lớp Cao học Văn K53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu thơ Xuân Diệu trong hai tập Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió Thơ Xuân Diệu trước Cách mạng nói riêng hay Thơ Mới và thơ hiện đại nói chung đã có sự phá cách so với thơ truyền thống trong quan niệm về dòng thơ – câu thơ, điều đó là phù hợp với những tâm tư mới, tình cảm mới trong những hình thức nghệ thuật thơ mới.
Các thành phần cơ bản của câu thơ Câu thơ là đơn vị kiến tạo bài thơ và bản thân nó cũng được cấu tạo từ nhiều thành tố, đó là: từ ngữ, nhịp điệu, vần điệu, thanh điệu… Câu thơ được xác lập trên một hệ thống từ. Hệ thống từ này sẽ tạo hình ảnh, ý nghĩa, nhịp điệu, thanh điệu cho câu thơ. Vần tạo nên tính nhạc cho câu thơ và liên kết các câu thơ trong một đoạn, một bài. Sự kết hợp của các chất liệu cơ bản này khiến câu thơ có những đặc trưng riêng.
Chúng tôi sẽ triển khai những đặc trưng đó trong chương 3, chương 4 của luận văn. Câu chữ là thân xác, nhịp điệu là linh hồn của thơ (theo cách nói của Giáo sư Mã Giang Lân), khi tiếp xúc với văn bản thơ, đầu tiên người đọc tiếp xúc với thân xác, sau đó mới là linh hồn. Hình dáng câu thơ không thể tách khỏi nội dung cảm hứng, cũng có nghĩa nó đã chứa đựng linh hồn. Vì vậy, trước khi khám phá hình dáng câu thơ trong Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió qua lớp cấu trúc, ngôn từ và điệu thức câu thơ chúng ta phải nói đến nội dung câu thơ trong hai tập thơ.
Nội dung câu thơ trong Thơ thơ và Gửi hƣơng cho gió Nhận định về nội dung trữ tình của Thơ Mới, Hoài Thanh cho rằng, đó là thơ của “cái tôi” với “một quan điểm chưa từng thấy ở xứ này: quan niệm cá nhân” [40, tr. 52], là cái tôi thể hiện “cái nhị nguyên của chủ nghĩa lãng mạn”, một mặt tự khẳng định mình, biểu hiện ra bằng niềm vui, ước mơ, khát vọng cuộc đời, một mặt mang niềm cô đơn như là nghiệp gắn liền với số phận con người. Cùng với đó, Thơ Mới còn là thơ của mơ mộng, là thơ hướng đến sự cô đơn, nỗi buồn sầu thế.