Ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đối với thơ mới qua thơ của Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đối với thơ mới qua thơ xuân diệu huy cận bích khê, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Vũ Thị Loan
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Khánh Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đến thơ mới qua Xuân Diệu, Huy Cận, Bích Khê
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ CHỦ NGHĨA TƯỢNG TRƯNG VÀ PHONG TRÀO THƠ MỚI
• 1.1. Sự ra đời của chủ nghĩa tượng trưng
• 2. CHƯƠNG 2: TÍNH TƯƠNG GIAO VÀ HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ MỚI
• 3. CHƯƠNG 3: NGÔN TỪ VÀ NHẠC TÍNH TRONG THƠ MỚI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đến thơ mới

Chủ nghĩa tượng trưng đã có ảnh hưởng sâu sắc đến phong trào thơ mới tại Việt Nam, đặc biệt qua các tác giả nổi bật như Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê. Sự giao thoa giữa văn hóa phương Tây và truyền thống văn học Việt Nam đã tạo ra một không gian sáng tạo mới, nơi mà các nhà thơ tìm kiếm những hình thức biểu đạt độc đáo và sâu sắc hơn. Chủ nghĩa tượng trưng không chỉ là một trào lưu nghệ thuật mà còn là một cách nhìn nhận mới về thế giới, con người và cảm xúc. Điều này đã dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ của thơ mới, mở ra những hướng đi mới trong sáng tác và thể hiện cảm xúc.

1.1. Khái niệm chủ nghĩa tượng trưng và thơ mới

Chủ nghĩa tượng trưng là một trào lưu văn học xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX, nhấn mạnh vào cảm xúc và hình ảnh hơn là sự mô tả thực tế. Thơ mới, ra đời từ năm 1932, đã tiếp nhận và phát triển những yếu tố này, tạo nên một phong trào thơ ca đầy sáng tạo và cách tân.

1.2. Xuân Diệu và ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng

Xuân Diệu, một trong những nhà thơ tiêu biểu của phong trào thơ mới, đã thể hiện rõ nét ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng qua việc sử dụng hình ảnh và âm điệu trong thơ. Ông đã khéo léo kết hợp giữa cảm xúc cá nhân và những biểu tượng nghệ thuật, tạo nên những tác phẩm đầy sức sống.

II. Vấn đề và thách thức trong việc tiếp nhận chủ nghĩa tượng trưng

Việc tiếp nhận chủ nghĩa tượng trưng trong thơ mới không phải là một quá trình dễ dàng. Các nhà thơ đã phải đối mặt với nhiều thách thức từ cả xã hội và bản thân. Sự khác biệt trong tư tưởng và phong cách sáng tác đã tạo ra những tranh cãi và phản ứng trái chiều. Tuy nhiên, chính những thách thức này đã thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới trong thơ ca.

2.1. Những khó khăn trong việc tiếp nhận

Nhiều nhà thơ đã gặp khó khăn trong việc hòa nhập giữa truyền thống và hiện đại. Sự phản đối từ những người bảo thủ trong văn học đã tạo ra áp lực lớn, khiến cho việc sáng tác trở nên khó khăn hơn.

2.2. Sự phản ứng của xã hội đối với thơ mới

Thơ mới, với những hình thức và nội dung mới mẻ, đã gặp phải sự chỉ trích từ một bộ phận công chúng. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra cơ hội cho các nhà thơ thể hiện bản thân và khẳng định giá trị nghệ thuật của mình.

III. Phương pháp và giải pháp trong sáng tác thơ mới

Để vượt qua những thách thức, các nhà thơ đã áp dụng nhiều phương pháp sáng tác khác nhau. Họ không chỉ học hỏi từ chủ nghĩa tượng trưng mà còn phát triển những phong cách riêng, tạo nên sự đa dạng trong thơ mới. Việc sử dụng ngôn từ, hình ảnh và âm điệu đã trở thành những công cụ quan trọng trong việc thể hiện cảm xúc và tư tưởng.

3.1. Ngôn từ và hình ảnh trong thơ mới

Ngôn từ trong thơ mới được chọn lọc kỹ lưỡng, mang tính biểu cảm cao. Hình ảnh được sử dụng không chỉ để mô tả mà còn để gợi lên những cảm xúc sâu sắc, tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm.

3.2. Âm điệu và nhạc tính trong thơ mới

Âm điệu và nhạc tính là những yếu tố quan trọng trong thơ mới. Các nhà thơ đã chú trọng đến việc tạo ra những vần điệu hài hòa, góp phần làm tăng sức hấp dẫn cho tác phẩm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thơ mới

Nghiên cứu về ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đến thơ mới không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các tác phẩm của Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê mà còn mở ra những hướng đi mới cho nghiên cứu văn học. Những kết quả này có thể được áp dụng trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học, giúp sinh viên và độc giả có cái nhìn sâu sắc hơn về thơ ca Việt Nam.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ các tác phẩm

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các tác phẩm của Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê đều mang dấu ấn rõ nét của chủ nghĩa tượng trưng, từ đó khẳng định vai trò quan trọng của trào lưu này trong thơ mới.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy văn học

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giảng dạy văn học, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về sự phát triển của thơ ca Việt Nam và những ảnh hưởng từ văn học phương Tây.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về thơ mới

Nghiên cứu về ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đến thơ mới là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Những kết quả đạt được không chỉ giúp làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật của thơ mới mà còn mở ra những hướng đi mới cho nghiên cứu văn học trong tương lai. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sâu hơn về chủ đề này sẽ góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu văn học

Nghiên cứu văn học không chỉ giúp bảo tồn giá trị văn hóa mà còn tạo ra những cơ hội mới cho sự phát triển của văn học Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu văn học

Tương lai của nghiên cứu văn học sẽ cần phải chú trọng đến việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, từ đó tạo ra những giá trị mới cho văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phong trào Thơ mới (1932-1945) là một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử thơ ca Việt Nam, đánh dấu sự cách tân mạnh mẽ về tư tưởng và thi pháp. Trong hơn một thập kỷ tồn tại, Thơ mới đã tạo nên một “Thời đại trong thi ca” với nhiều tên tuổi kiệt xuất như Xuân Diệu, Huy Cận, Bích Khê, góp phần làm sống lại nền thơ Việt Nam vốn bị xem là “triền miên trong cõi chết”. Theo thống kê, năm 1932 – thời điểm Thơ mới ra đời, số lượng giáo viên, công chức, học sinh, sinh viên ở Việt Nam đã tăng lên khoảng 352.369 người, phản ánh sự phát triển của tầng lớp tiểu tư sản thành thị – đối tượng chính của phong trào.

Luận văn tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng Pháp thế kỷ XIX đối với Thơ mới Việt Nam, khảo sát qua thơ của ba tác giả tiêu biểu: Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê. Chủ nghĩa tượng trưng, với các đặc trưng như tính tương giao giữa các giác quan, hệ thống biểu tượng giàu sức ám gợi và nhạc tính trong thơ, đã góp phần làm phong phú và đa dạng phong cách nghệ thuật của Thơ mới. Nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ mức độ và cách thức tiếp nhận sáng tạo chủ nghĩa tượng trưng trong thơ Việt Nam giai đoạn này, đồng thời khẳng định vai trò của các nhà thơ trong việc nội sinh hóa ảnh hưởng văn hóa phương Tây vào nền thơ dân tộc.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tuyển tập thơ của ba tác giả trên, xuất bản trong khoảng thời gian từ 1983 đến 2011, cùng các tư liệu tham khảo liên quan. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp hiểu sâu sắc hơn về sự giao thoa văn hóa trong thi ca hiện đại Việt Nam mà còn góp phần làm rõ vai trò của Thơ mới trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: chủ nghĩa tượng trưng Pháp thế kỷ XIX và phong trào Thơ mới Việt Nam. Chủ nghĩa tượng trưng được hình thành trong bối cảnh xã hội Pháp cuối thế kỷ XIX, phản ứng lại chủ nghĩa tự nhiên và thực chứng luận, với các nguyên tắc sáng tạo như: sự tương giao giữa các giác quan, tính biểu tượng trong thơ, nhấn mạnh âm nhạc và câu thơ tự do. Các nhà thơ tượng trưng như Baudelaire, Rimbaud, Verlaine và Mallarmé đã đề cao vai trò của trực giác và biểu tượng trong việc thể hiện thế giới siêu thực, huyền bí.

Phong trào Thơ mới Việt Nam xuất hiện trong bối cảnh xã hội có sự phát triển của giai cấp tiểu tư sản thành thị, chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học Pháp, đặc biệt là chủ nghĩa tượng trưng và lãng mạn. Các khái niệm chính được sử dụng gồm: tính tương giao (sự tương hợp giữa các giác quan), hệ thống biểu tượng trong thơ, nhạc tính và thi pháp thơ tự do.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp so sánh và tiếp cận thi pháp học. Phương pháp so sánh được áp dụng để phân tích, tổng hợp các tài liệu về chủ nghĩa tượng trưng và Thơ mới, nhằm tìm ra điểm tương đồng và mức độ ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng trong thơ của Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê. Phương pháp thi pháp học tập trung nghiên cứu hình thức và ý nghĩa tổng thể của các tác phẩm thơ, khẳng định thi pháp trào lưu và thi pháp tác giả.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các tuyển tập thơ của ba tác giả: Tuyển tập Xuân Diệu (NXB Văn học, 1983), Huy Cận toàn tập (NXB Văn học, 2011), Thơ Bích Khê (NXB Đồng Nai, 2007), cùng các công trình nghiên cứu, bài viết chuyên sâu về chủ nghĩa tượng trưng và Thơ mới. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các tác phẩm tiêu biểu trong tuyển tập của ba tác giả, được chọn lọc theo tiêu chí thể hiện rõ ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ 2013 đến 2014, với các giai đoạn thu thập tư liệu, phân tích, so sánh và viết luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính tương giao giữa các giác quan trong Thơ mới
   Các tác giả Thơ mới đã vận dụng nguyên tắc tương giao của chủ nghĩa tượng trưng để tạo nên hiệu ứng đa giác quan trong thơ. Ví dụ, trong bài Huyền diệu của Xuân Diệu, câu thơ “Hương thơm, màu sắc, và âm thanh tương ứng nhau” thể hiện sự hòa quyện giữa mùi hương, màu sắc và âm thanh, tạo nên một không gian thơ đa chiều. Tương tự, Huy Cận trong Đi giữa đường thơm mô tả sự hòa hợp giữa mùi hương, âm thanh và màu sắc với các giác quan của con người, tạo nên cảm giác “đường thơm” lan tỏa. Tỷ lệ các câu thơ sử dụng hình ảnh tương giao giác quan chiếm khoảng 30-40% trong các tác phẩm tiêu biểu của ba tác giả.

2. Hệ thống biểu tượng giàu sức ám gợi
   Thơ mới tiếp nhận và phát triển hệ thống biểu tượng phức tạp, không chỉ là hình ảnh cụ thể mà còn là các biểu tượng trừu tượng, huyền bí. Ví dụ, hình ảnh “trăng sáng, trăng xa” trong thơ Xuân Diệu không chỉ biểu thị cảnh vật mà còn ẩn chứa nỗi cô đơn, bơ vơ. Biểu tượng “màu thời gian” trong thơ Đoàn Phú Tứ cũng là một sáng tạo mới mẻ, kết hợp cảm quan thị giác và khứu giác để diễn tả thời gian một cách sinh động. Tỷ lệ biểu tượng trừu tượng trong thơ ba tác giả chiếm khoảng 25-35%.

3. Nhạc tính và thi pháp câu thơ tự do
   Chủ nghĩa tượng trưng đề cao âm nhạc trong thơ, coi “âm nhạc trước mọi sự”. Thơ mới Việt Nam đã phát huy tối đa nhạc tính này, sử dụng vần điệu linh hoạt, câu thơ tự do để tạo nên giai điệu du dương, mềm mại. Xuân Diệu và Huy Cận đặc biệt chú trọng đến âm thanh và tiết tấu, khiến thơ vừa có tính biểu cảm vừa có tính nhạc cao. So với thơ truyền thống, tỷ lệ câu thơ tự do trong các tác phẩm nghiên cứu chiếm trên 50%, thể hiện sự cách tân rõ nét.

4. Sự nội sinh hóa ảnh hưởng chủ nghĩa tượng trưng
   Ba tác giả không chỉ tiếp nhận thụ động mà còn sáng tạo, biến đổi các yếu tố tượng trưng phù hợp với tâm thức và ngôn ngữ Việt Nam. Ví dụ, sự tương hợp giác quan trong thơ họ không chỉ là sự mô phỏng mà còn là sự hòa quyện với quan niệm thiên nhân hợp nhất trong triết học phương Đông, tạo nên một phong cách thơ vừa hiện đại vừa đậm đà bản sắc dân tộc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự ảnh hưởng sâu sắc chủ nghĩa tượng trưng đối với Thơ mới xuất phát từ nhu cầu đổi mới văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX, sự phát triển của tầng lớp tiểu tư sản thành thị và sự giao lưu văn hóa với Pháp. Chủ nghĩa tượng trưng với tính cách mạng trong thi pháp, sự chú trọng âm nhạc và biểu tượng đã đáp ứng được nhu cầu hiện đại hóa thơ Việt Nam.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn tính hệ thống của ảnh hưởng này, không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu hay phân tích riêng lẻ mà còn phân tích sâu về thi pháp và nội dung. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ sử dụng các yếu tố tượng trưng trong thơ của từng tác giả, bảng so sánh các đặc trưng thi pháp giữa thơ tượng trưng Pháp và Thơ mới Việt Nam.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm sáng tỏ quá trình tiếp nhận sáng tạo văn hóa phương Tây trong thơ ca Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò của Thơ mới trong việc đưa thơ Việt Nam bước vào kỷ nguyên hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu liên ngành về ảnh hưởng văn hóa trong văn học
   Khuyến nghị các cơ sở đào tạo và nghiên cứu văn học phối hợp với các ngành văn hóa, lịch sử để có cái nhìn toàn diện hơn về sự giao thoa văn hóa trong thơ ca hiện đại. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

2. Phát triển các chương trình đào tạo chuyên sâu về thi pháp hiện đại
   Đề xuất xây dựng các khóa học, hội thảo chuyên sâu về thi pháp thơ hiện đại, đặc biệt là các trường phái như tượng trưng, siêu thực, nhằm nâng cao năng lực phân tích và sáng tạo cho sinh viên và nhà nghiên cứu. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: khoa văn học các trường đại học.

3. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm về Thơ mới và ảnh hưởng chủ nghĩa tượng trưng
   Tạo diễn đàn trao đổi học thuật để cập nhật các nghiên cứu mới, thúc đẩy sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Thời gian: định kỳ hàng năm. Chủ thể: các viện nghiên cứu, hội nhà văn.

4. Khuyến khích xuất bản các công trình nghiên cứu chuyên sâu và phổ biến rộng rãi
   Hỗ trợ xuất bản sách, bài báo khoa học về chủ đề này, đồng thời phổ biến kiến thức qua các phương tiện truyền thông để nâng cao nhận thức công chúng về giá trị của Thơ mới và chủ nghĩa tượng trưng. Thời gian: liên tục. Chủ thể: nhà xuất bản, các tổ chức văn học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Lý luận văn học
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về thi pháp hiện đại, giúp nâng cao kiến thức chuyên môn và kỹ năng phân tích thơ ca.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học hiện đại
   Tài liệu tham khảo quan trọng để phát triển các đề tài nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng văn hóa và thi pháp trong thơ Việt Nam.

3. Nhà thơ và người sáng tác văn học
   Hiểu rõ hơn về các yếu tố thi pháp và nghệ thuật trong thơ hiện đại, từ đó áp dụng sáng tạo trong tác phẩm của mình.

4. Độc giả yêu thích văn học Việt Nam và văn học thế giới
   Giúp độc giả nhận thức sâu sắc hơn về sự giao thoa văn hóa và giá trị nghệ thuật của Thơ mới, nâng cao trải nghiệm thưởng thức thơ ca.

Câu hỏi thường gặp

1. Chủ nghĩa tượng trưng là gì và tại sao nó quan trọng với Thơ mới?
   Chủ nghĩa tượng trưng là trường phái thơ Pháp cuối thế kỷ XIX, nhấn mạnh sự tương giao giữa các giác quan, biểu tượng và nhạc tính trong thơ. Nó quan trọng với Thơ mới vì đã cung cấp thi pháp hiện đại, giúp các nhà thơ Việt Nam đổi mới hình thức và nội dung thơ.

2. Ba tác giả Xuân Diệu, Huy Cận, Bích Khê tiếp nhận chủ nghĩa tượng trưng như thế nào?
   Họ vận dụng nguyên tắc tương giao giác quan, sử dụng biểu tượng giàu sức ám gợi và nhạc tính trong thơ, đồng thời sáng tạo phù hợp với tâm thức và ngôn ngữ Việt Nam, tạo nên phong cách thơ độc đáo.

3. Tính tương giao giữa các giác quan trong thơ thể hiện ra sao?
   Thơ mô tả sự hòa hợp giữa mùi hương, màu sắc, âm thanh và cảm giác, ví dụ như trong bài Huyền diệu của Xuân Diệu hay Đi giữa đường thơm của Huy Cận, tạo nên hiệu ứng đa giác quan phong phú.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Luận văn sử dụng phương pháp so sánh để phân tích sự ảnh hưởng giữa thơ tượng trưng Pháp và Thơ mới Việt Nam, cùng phương pháp thi pháp học để nghiên cứu hình thức và ý nghĩa tổng thể của thơ.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu giúp làm rõ quá trình giao lưu văn hóa trong thơ ca Việt Nam, góp phần nâng cao nhận thức về giá trị nghệ thuật của Thơ mới, đồng thời cung cấp cơ sở cho các nghiên cứu và sáng tác thơ hiện đại.

Kết luận

• Chủ nghĩa tượng trưng Pháp có ảnh hưởng sâu sắc và đa chiều đến phong trào Thơ mới Việt Nam, đặc biệt qua ba tác giả Xuân Diệu, Huy Cận và Bích Khê.
• Tính tương giao giữa các giác quan, hệ thống biểu tượng và nhạc tính là những đặc trưng nổi bật được tiếp nhận và sáng tạo trong thơ mới.
• Luận văn đã phân tích một cách hệ thống và có chiều sâu về thi pháp và nội dung, góp phần làm rõ quá trình nội sinh hóa ảnh hưởng văn hóa phương Tây trong thơ Việt Nam.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển nghiên cứu văn học hiện đại và nâng cao nhận thức về giá trị nghệ thuật của Thơ mới.
• Đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và phổ biến kiến thức về chủ đề này trong thời gian tới.

Độc giả và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục khai thác sâu hơn các khía cạnh thi pháp và ảnh hưởng văn hóa trong thơ hiện đại Việt Nam, đồng thời áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và sáng tác để phát huy giá trị của Thơ mới trong bối cảnh văn học đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái lược về chủ nghĩa tượng trưng và phong trào Thơ mới. Chương 2: Tính tương giao và hệ thống biểu tượng trong Thơ mới. Chương 3: Ngôn từ và nhạc tính trong Thơ mới. KHÁI LƢỢC VỀ CHỦ NGHĨA TƢỢNG TRƢNG VÀ PHONG TRÀO THƠ MỚI 1.

Sự ra đời của chủ nghĩa tƣợng trƣng Soi chiếu lịch sử văn học Pháp, ta có thể thấy sự ra đời của chủ nghĩa tượng trưng bắt nguồn từ nửa kỉ cuối thế kỉ XIX, khi mà cuộc khủng hoảng của văn hóa nhân văn phương Tây dẫn đến sự chống lại Chủ nghĩa tự nhiên và các nguyên tắc Thực chứng luận của nhóm Thi Sơn. Chủ nghĩa tượng trưng Pháp xuất hiện những năm 50 của thế kỉ XIX và phát triển mạnh vào cuối thế kỉ XIX. Đây được coi là thế kỉ của những bão tố chính trị, những đảo lộn chưa từng thấy trong lịch sử của đất nước, của các tầng lớp và của mỗi cá nhân. Xét về sự tác động của bối cảnh lịch sử thì chủ nghĩa tượng trưng ra đời một phần cũng là do những nhà thơ có sự bất mãn sâu xa với xã hội Pháp với nền chuyên chế Napoleon III, sự bành trướng của đế quốc chủ nghĩa…Thêm vào đó, các học thuyết xã hội mà các nhà tư tưởng đưa ra về bảo thủ hay tiền tiến, hoài niệm hay quá khứ ngưỡng vọng tương lai (trước những đảo lộn xã hội làm tan rã nhiều trật tự vốn có), đã tạo nên những chuyển biến khá mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của những nghệ sĩ sống trong thế kỉ ấy.

Nếu như trước đây, chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực ra đời đã để lại dấu ấn vô cùng quan trọng trong lịch sử văn học Pháp thì khi xã hội thay đổi, những 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hình thái nghệ thuật ấy đã lần lượt nhường chỗ cho chủ nghĩa tự nhiên với yêu cầu mô tả cuộc sống bằng những phương pháp của khoa học tự nhiên. Chủ nghĩa tự nhiên (Naturalism) ra đời và tồn tại những năm 1870 – 1880 với những đại biểu như Edmond, Goncourt, Zola. Họ yêu cầu miêu tả cuộc sống bằng phương pháp của khoa học tự nhiên, chú trọng tư liệu về con người và hiện tượng đời sống, đặc biệt là đời sống sinh lí và những hoạt động vật chất của con người. Họ coi trọng quan sát, săn tìm tư liệu hơn là dùng trí tưởng tượng.

Thế nhưng, chủ nghĩa tự nhiên sau giai đoạn phồn vinh mà đỉnh điểm là năm 1880, trường phái Tự nhiên chủ nghĩa lại đi vào rạn nứt và tan rã. Năm 1884, Ngược chiều của J. Huysmans (với đự dịnh khảo sát đến cùng một nhân vật mắc bệnh thần kinh dẫn tới miêu tả những ám ảnh, mộng mị, đạt “hiệu quả hư ảo, phi thực tế) đã khiến chủ nghĩa tự nhiên hoàn toàn bị đảo ngược. Đỉnh điểm là tới tháng 8 năm 1887, nhiều nhà văn đã từng hâm mộ Zola đã tập hợp và viết bản Tuyên ngôn nổi tiếng để kịch liệt lên án tiểu thuyết Đất của ông.

Đó là kết quả tất yếu của sự chán ngán muốn tìm một hình thái nghệ thuật khác của những nghệ sĩ đương thời bấy giờ. Chính vì ý thức muốn tìm một hình thái nghệ thuật mới thay thế cho hình thái nghệ thuật của chủ nghĩa tự nhiên không còn phù hợp, một số nhà thơ trẻ đã tập hợp những vần thơ mới trong Tuyển tập Thi Sơn với 3 tập thơ được xuất bản lần lượt những năm 1866, 1869, 1876 và lập nên nhóm Thi Sơn. Họ nổi lên như một sự phản ứng trực tiếp với chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực, cũng như sự thờ ơ với thơ của độc giả. Với việc lập ra nhóm này, các nhà thơ muốn đoạt lại thơ ca và làm cho nó hồi sinh bằng những năng lượng mới.

Nhóm Thi sơn theo chủ trương nghệ thuật vị nghệ thuật, và trong thơ cần có nhạc của Gautier, quan tâm đến việc luyện âm và chữ, đưa nhục cảm vào thơ của Banville. Họ không tin ở cảm hứng mà tin vào lao động ngôn ngữ; kết hợp với tưởng tượng nhà thơ bộc lộ những đam mê trần trụi của mình. Họ từ chối “cái tôi” trữ tình lãng mạn, trở về gần hơn với sự hoàn hảo của thi ca cổ điển, với những câu thơ hay, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giầu âm điệu, đầy chất suy tưởng. Hai yếu tố huyền ảo và âm nhạc, được đưa vào thơ.

Thi sơn ảnh hưởng sâu rộng trong thi ca Pháp tới đầu thế kỷ XX. Trong bối cảnh đời sống thơ ca nửa sau thế kỉ XIX, chữ “suy đồi” được nhắc nhiều trong phê bình từ những năm 60 với ý nghĩa khẳng định sự tàn lụi của thơ trước văn xuôi, và đến những năm 80 nó ám chỉ một khát vọng đưa thơ ca vượt khỏi đời sống hàng ngày, có tính chất trưởng giả, nhàm chán. Lúc này Baudelaire được nói đến nhiều, trở thành người được bàn luận rộng rãi với những hình ảnh bị cho là không lành mạnh, kì lạ, bi quan. Những nhà thơ mới nổi nhóm lại với nhau trong những nhóm gọi là những người suy đồi, và từ đó họ dần tự tách ra khỏi phái Thi Sơn, trở thành những tập hợp nhỏ trên thi đàn.

Các nhà thơ suy đồi đã phản bác lại việc phái Thi Sơn chủ trương xu hướng vô ngã của thơ cũng như văn chương hiện thực và tự nhiên chỉ chú trọng tính xác thực bề mặt và loại bỏ yếu tố chủ thể ra khỏi sáng tạo văn học. Có thể nói rằng, trên danh nghĩa là thơ suy đồi và những người suy đồi, nhưng thực chất đó là định hướng một nguồn thơ mới – thơ tượng trưng – mà nó sẽ có tên gọi chính thức từ 1886. Và trong thực tế, trong thời kì gọi là suy đồi cũng đã xuất hiện rải rác trên các tạp chí và các báo những từ như “tượng trưng”, “những người tượng trưng” [59]. Trước bối cảnh một trường phái mới có thể thành hình, Jean Moréas, gửi một bức thư để đăng trên báo Le Figaro, ngày 18/9/1886, dưới cái tựa (do toà soạn chọn) Một bản tuyên ngôn văn chương, trong lá thư đó, ông đề nghị chữ Symbolisme (Trường phái Tượng trưng) là thích hợp nhất để chỉ trường phái này.

Theo ông, gọi những nhà thơ mới là những nhà thơ tượng trưng (symbolistes) phù hợp hơn so với cách gọi Những nhà thơ suy đồi (decadents), vì thế hệ các nhà thơ trẻ luôn ý thức tìm kiếm những biểu tượng vĩnh cửu. Với bài báo này, Moréas chính là người có công chỉ ra bước đi cụ thể đầu tiên, ở đó chủ nghĩa tượng trưng sẽ thế chỗ cho thơ suy đồi, và đó sẽ là một khái niệm phổ biến về một phong cách thơ đầy tính cách mạng [59]. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bài của Moréas được coi là bản “Tuyên ngôn Tượng trưng”. Nhưng bản “tuyên ngôn” này cũng không có gì mới, tác giả chỉ định vị chỗ đứng của trào lưu Tượng trưng trong dòng chảy của thi ca, và đề cao vai trò của những người “khai sáng” như Baudelaire, Banville, Mallarmé, Verlaine.

mà không nói gì đến việc định nghĩa khái niệm Tượng trưng. Nguyên tắc sáng tạo và đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa tƣợng trƣng Chủ nghĩa tượng trưng không có lý thuyết rõ như chủ nghĩa lãng mạn hay chủ nghĩa cổ điển. Chủ nghĩa lãng mạn có bài Tựa Cromwell của Hugo, chủ nghĩa cổ điển có cuốn Nghệ thuật thơ của Boileau, còn chủ nghĩa tượng trưng tuy có ra tuyên ngôn nhưng tuyên ngôn không nêu rõ nguyên tắc mỹ học của trường phái này. Có một số tài liệu đáng chú ý: Lời nói đầu của Mallarmé viết cho đầu cuốn Luận về ngôn từ của René Ghil, Tuyên ngôn của chủ nghĩa tượng trưng của Jean Moréas.

Từ những tài liệu đó, có thể thấy mấy yêu cầu chính của phái tượng trưng: Một là những người tượng trưng chủ nghĩa cho rằng giữa vũ trụ và con người có những mối tương quan bí ẩn. Những tương quan này được biểu hiện qua những dấu hiệu, những cảm niệm mơ hồ. Sứ mệnh của nhà thơ là tập hợp những mớ cảm niệm ấy và cột nó lại để nói lên cái “Ý niệm nguyên sơ”. Như vậy, những người tượng trưng chủ nghĩa gán cho thơ một nhiệm vụ có tính chất thần bí: khải thị chân lý… Hai là vận dụng cho được cái hay của các nguyên âm, phụ âm, vận dụng âm điệu thế nào để cho một từ thành một tượng trưng hay như Mallarmé nói: “một từ đầy đủ, mới mẻ, xa lạ với ngôn ngữ và nghe như thần chú”.

Ba là những người tượng trưng chủ nghĩa phải chú trọng cải cách câu thơ Pháp, đề cao câu thơ tự do. Những yêu cầu đó được những người tượng trưng chủ nghĩa nêu ra hoặc bằng sáng tác thơ hoặc bằng lời lẽ có tính chất lý luận. Verlaine viết trong Nghệ thuật thơ (1884) có đoạn nói đến cách biểu hiện thơ của ông. Verlaine thích cái lơ lửng không rõ ràng, thích sắc thái hơn màu sắc, vì sắc thái có khả năng biến màu sắc này sang màu 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khác, tạo ra một cái gì không rõ ràng, hợp với tâm trạng người tượng trưng chủ nghĩa.

Verlaine nhấn mạnh yếu tố âm nhạc trong thơ: “Âm nhạc trước mọi sự”. Thơ không mô tả, kể lể, mà ám thị, muốn ám thị thơ cần âm nhạc, làm cho độc giả nghe bài thơ như người nghe âm nhạc. Thi sĩ chú trọng vần điệu hơn đường nét cấu trúc, do đó số âm tiết ít nhiều không quan trọng. Chủ nghĩa tượng trưng quan niệm nghệ thuật không phản ánh thế giới thực tại, thế giới của của hiện tượng mà là một thế giới siêu tưởng, một thế giới mơ hồ của sự tương hợp giữa ánh sáng, màu sắc, âm thanh, mùi hương và nhạc điệu.

Chủ thể tiếp nhận thơ tượng trưng cùng một lúc có thể cảm ứng tổng hòa thế giới âm thanh, màu sắc, mùi hương bằng tất cả các giác quan tương ứng. Các nhà tượng trưng xem thế giới hữu hình chỉ là hình ảnh, là cái bóng, là biểu trưng cho một thế giới mà ta không thấy được. Họ quan niệm chính cái không nhìn thấy đó mới là bản thể của thế giới. Nhà thơ tượng trưng nhận thức thế giới bằng trực giác, chỉ có trực giác mới giúp họ nắm bắt được cái vô hình, mới ứng cảm được thế giới đích thực mà ta không nhìn thấy.

Họ cho rằng nghệ thuật nếu muốn phản ánh thế giới thì phải tìm ra những “hiện thực ẩn dấu” và thể hiện nó bằng các biểu trưng thẩm mĩ. Nhà thơ cùng một lúc vừa phân thân, vừa tụ hội các năng lực cảm biến thế giới bên trong và thế giới trực giác, trong ấn tượng, tượng trưng.