Đặt vấn đề: Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong việc tăng trƣởng và phát triển của Việt Nam trong các năm qua. Đến tháng 3/2017 đã có khoảng 23.731 dự án với tổng vốn đăng ký là 300 tỷ đô la đƣợc đầu tƣ vào Việt Nam. Trong những năm gần đây, Việt Nam là một trong những điểm đến thu hút hàng đầu các dòng vốn, đặc biệt là dòng vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (FDI) ở khu vực Đông Nam Á. Các nguồn vốn nƣớc ngoài đặc biệt là nguồn vốn FDI đƣợc cho rằng thƣờng tác động tích cực đến nền kinh tế của nƣớc tiếp nhận.
Đã có rất nhiều nghiên cứu đƣợc tiến hành để đánh giá tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế nhƣng các tác giả thƣờng thu đƣợc những kết quả trái chiều. Điều này đã mang đến các cuộc tranh luận kéo dài về mức độ, khả năng tác động của FDI đối với tăng trƣởng kinh tế ở những nƣớc tiếp nhận có sự khác nhau về cơ sở hạ tầng, thể chế, yếu tố vĩ mô,. Điều đó cho thấy tầm quan trọng của việc tìm hiểu cách thức FDI tác động đến tăng trƣởng kinh tế cũng nhƣ những yếu tố nào giúp phát huy hiệu quả từ việc hấp thụ dòng vốn FDI. Bài viết này góp phần vào việc thảo luận về vai trò của năng lực hấp thụ trong trong các nền kinh tế chủ thể để có thể phát triển và khai thác có hiệu quả dòng vốn FDI.
Các nghiên cứu về tác động của FDI đến tăng trƣởng đƣợc thực hiện trên nhiều khía cạnh nhƣ nghiên cứu theo dạng học thuật hay các nghiên cứu dạng tổng kết kết quả tại các quốc gia, châu lục do các tổ chức nhƣ UNCTAD, WB,…thực hiện. FDI dƣờng nhƣ mang lại tác động tích cực đến tăng trƣởng kinh tế tại nƣớc sở tại thông qua hiệu ứng về lan tỏa công nghệ, cụ thể là mang đến các lợi ích liên quan đến công nghệ mới, phát triển kỹ năng cũng nhƣ tƣ duy quản lý mới thông qua việc nhập khẩu công nghệ mới và đào tạo nguồn nhân lực tại các nƣớc tiếp nhận FDI (Haddad và Harrison, 1993; Markusen và Venables, 1999). Ngoài ra thị trƣờng tài chính phát triển cũng là một yếu tố quan trọng trong mối quan hệ giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế vì nó mang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 đến một nền kinh tế thị trƣờng với các kênh đa dạng hơn cho các nhà đầu tƣ trong việc phân phối vốn, từ đó tác động tích cực đến sự tăng trƣởng của nền kinh tế khi các nguồn vốn đƣợc sử dụng một cách hiệu quả (King và Levine, 1993; Levine, 2005). Kết luận này tƣơng đồng với nghiên cứu của Patrick (1996), Hermes và Lensink (2003) khi cho rằng thị trƣờng tài chính phát triển giúp cho các nƣớc tiếp nhận FDI hấp thu đƣợc nhiều hơn các lợi ích do nguồn vốn này mang lại.
Trái ngƣợc với các kết quả trên, nghiên cứu của Bende-Nabendem và các cộng sự (2001) lại thu đƣợc tác động tiêu cực của FDI đối với tăng trƣởng kinh tế. Trong bài nghiên cứu của tác giả Holger Görg và David Greenaway năm 2004 về đề tài “Các công ty trong nƣớc có thực sự đƣợc hƣởng lợi từ đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài”, bằng cách tổng hợp các nghiên cứu trƣớc đây, tác giả cho rằng hầu hết các chính phủ đều coi trọng việc ƣu tiên thu hút FDI, đặc biệt là trong các nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi vì nó giúp đất nƣớc tăng trƣởng vốn và nâng cao chất lƣợng vốn cổ phần. Lý do là các công ty đa quốc gia đƣợc kỳ vọng mang đến những phƣơng pháp tốt nhất về công nghệ và kỹ năng quản lý, trong trƣờng hợp các công nghệ và kỹ năng quản lý này đƣợc các nƣớc tiếp nhận hấp thụ tốt, nó sẽ trở thành kênh truyền dẫn giúp cho nền kinh tế tăng trƣởng. Tuy nhiên tác giả đã kết luận sự lan truyền trên chủ yếu thể hiện trên lý thuyết, việc tìm ra các bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ để chứng minh sự tồn tại của chúng thì khó hơn, cho thấy những lợi ích trên thực tế của FDI là không rõ ràng, có thể là do các nhà nghiên cứu đang nghiên cứu sai đối tƣợng hoặc là phƣơng pháp (VD: Nhiều nghiên cứu tập trung vào ngành công nghiệp hơn là công ty hoặc nhà máy.
Hầu hết các nghiên cứu sử dụng dữ liệu chéo trong khi để phân tích chính xác hơn cần dữ liệu bảng. Cần nhiều các nghiên cứu hơn nữa để đối chiếu so sánh, phân tích về đặc điểm sở hữu, quản trị doanh nghiệp, khả năng hấp thụ của các công ty trong nƣớc,…) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Vậy yếu tố nào tác động đến việc hấp thu nguồn vốn FDI? Các nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây cho thấy hiệu quả khai thác FDI có liên quan đến năng lực hấp thụ trong nền kinh tế của các nƣớc sở tại và nhƣ Lipsey Sjoholm (2005) lập luận rằng sự không đồng nhất trong các nhân tố điều kiện của các nƣớc sở tại là nguyên nhân của năng lực háp thụ FDI khác nhau giữa các nền kinh tế. Để làm rõ nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về các tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế trong các nghiên cứu nêu trên, M. Orts (2011) đã tìm hiểu xem có phải đó là kết quả của sự không đồng nhất giữa các nƣớc tiếp nhận FDI liên quan đến các yếu tố về năng lực hấp thụ (là khả năng phản ứng thành công trƣớc những thách thức cũng nhƣ cơ hội mang lại từ những công ty nƣớc ngoài) nhƣ vốn con ngƣời, độ mở thƣơng mại, sự phát triển thị trƣờng tài chính và mức độ phát triển cơ sở hạ tầng hay không.
Nghiên cứu của các ông cho thấy các năng lực hấp thụ này là điều kiện tiên quyết để các quốc gia nhận đƣợc lợi ích từ dòng vốn FDI. Ngoài ra, kết quả cung chỉ ra rằng các yếu tố về sự ổn định môi trƣờng vĩ mô và chất lƣợng của thể chế có tầm ảnh hƣởng quan trọng khi đánh giá tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế và chính phủ các nƣớc sở tại cần có sự cải thiện về môi trƣờng vĩ mô cũng nhƣ chất lƣợng thể chế để có thể thu đƣợc nhiều lợi ích hơn từ nguồn vốn FDI hơn là chỉ tập trung vào các chính sách thu hút FDI. Kết quả từ khảo sát của Các cơ quan xúc tiến đầu tƣ (IPAs) năm 2017 cho thấy Việt Nam tiếp tục nằm trong top 15 địa điểm đến tiềm năng trong việc thu hút nguồn vốn FDI cùng với các quốc gia Đông Nam Á, các thị trƣờng mới nổi và Hoa Kỳ. Vì vậy việc đánh giá tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế cũng nhƣ các yếu tố ảnh hƣởng đến mối quan hệ đó là rất cần thiết, đặc biệt đối với các nƣớc thu hút đầu tƣ nhiều nhƣ Việt Nam.
Kế thừa nghiên cứu của Aguacil và cộng sự (2011), tác giả thực hiện nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế đồng thời đánh giá ảnh hƣởng của các yếu tố chất lƣợng thể chế, môi trƣờng vĩ mô và cơ sở hạ tầng đến mối quan hệ giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế để đƣa ra các khuyến nghị về giải pháp phát huy các tác động tích cực của dòng vốn FDI. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục tiêu nghiên cứu: Dựa trên dữ liệu, mô hình nghiên cứu thực nghiệm, nghiên cứu này nhằm mục đích tìm hiểu các nội dung sau: - Đánh giá mối quan hệ giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế của nƣớc tiếp nhận đầu tƣ, FDI tác động đến tăng trƣởng kinh tế nhƣ thế nào. - Đánh giá các yếu tố về chất lƣợng thể chế, ổn định vĩ mô, chất lƣợng cơ sở hạ tầng xem liệu các yếu tố này có ảnh hƣởng đến khả năng hấp thụ FDI của các nƣớc sở tại hay không từ đó đƣa ra các khuyến nghị cho Việt Nam 1.
Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là mối quan hệ giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế tại nƣớc tiếp nhận đầu tƣ. Mối quan hệ đó đối với 2 nhóm nƣớc khác nhau. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu đƣợc thực hiện trên phạm vi 30 nƣớc thuộc các thị trƣờng mới nổi tại châu Á, châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, trong đó có Việt Nam, giai đoạn từ năm 1987 đến 2016. Câu hỏi nghiên cứu: - FDI vào các quốc gia nghiên cứu có tác động làm tăng trƣởng kinh tế ở các nƣớc đó hay không? - Các nhân tố điều kiện tác động nhƣ thế nào đến mối quan hệ FDI và tăng trƣởng kinh tế? - Tác động của FDI đến tăng trƣởng kinh tế có khác nhau giữa hai nhóm quốc gia hay không? 1.
Phƣơng pháp nghiên cứu: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Về mặt cơ sở lý thuyết: Tổng quát lại các nghiên cứu trƣớc đây và lý thuyết cơ sở có liên quan Về nghiên cứu thực nghiệm: Bài nghiên cứu sử dụng 2 phƣơng pháp ƣớc lƣợng OLS và S-GMM đối với dữ liệu bảng động của tất cả các quốc gia, cũng nhƣ tách thành 2 nhóm nƣớc có thu nhập khác nhau để đánh giá kết quả thu đƣợc. Việc ƣớc lƣợng đƣợc thực hiện qua 9 mô hình hồi quy với các mô hình ban đầu gồm các biến kiểm soát sau đó các biến giải thích về thể chế, hạ tầng,biến tƣơng tác…đƣợc thêm vào mô hình để ƣớc lƣợng nhằm đánh giá tác động của FDI đối với tăng trƣởng kinh tế trong từng mô hình. Ý nghĩa của nghiên cứu: Do thời gian thực hiện tƣơng đối ngắn và tính không đầy đủ của dữ liệu, bài nghiên cứu có thể chƣa phản ánh hết những ý tƣởng tuy nhiên cũng đóng góp ý nghĩa trong việc giải thích một số khía cạnh sau: Xác định mối quan hệ giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế dƣới tác động của các nhân tố điều kiện tại các quốc gia đƣợc nghiên cứu. Từ những tác động của các nhân tố đó giúp cho chúng ta có cách nhìn đúng hơn về việc nâng cao khả năng hấp thụ của nền kinh tế nƣớc nhà thông qua việc cải cách thay đổi các chính sách phù hợp hơn, đầu tƣ tập trung vào các yếu tố nhƣ cơ sở vật chất, kiểm soát vấn đề quan liêu, tham nhũng để có thể đáp ứng tốt cho việc đón đầu nguồn vốn FDI từ bên ngoài vào và nâng cao lợi ích từ nguồn FDI đó một cách hiệu quả.