CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ TRÁI PHIẾU ĐÔ THỊ VÀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU ĐÔ THỊ 1.1 Khái lược về sự hình thành thị trường trái phiếu đô thị Trái phiếu đô thị có vị trí quan trọng trong hệ thống các công cụ tài sản tài chính của đất nước. Để trái phiếu đô thị phát huy hết tác dụng, người phát hành và người đầu tư cần hiểu rõ các đặc tính của nó. Đô thị hóa là một quá trình thay đổi tất yếu khi xã hội ngày càng phát triển, với các nước đang phát triển và có nền kinh tế thị trường mới nổi như Việt Nam chúng ta thì tốc độ đô thị hóa diễn ra với tốc độ càng nhanh chóng. Tại các đô thị lớn như thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội.
ngày càng khẳng định được tầm quan trọng về tốc độ tăng trưởng kinh tế, xã hội. Ngày 07 tháng 12 năm 2007 sau khi kết thúc Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam (CG) các đối tác phát triển cam kết hỗ trợ tài chính cho Việt Nam con số hơn 5,4 tỉ USD cho năm 2008, cao hơn nhiều so với 4,4 tỉ USD của năm 2007. Giám đốc Ngân hàng Thế giới (WB) Ajay Chhibber nói rằng đây là thông điệp mạnh mẽ về sự tin tưởng của cộng đồng quốc tế vào sự phát triển vững chắc của Việt Nam. Giám đốc Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) Ayumi Konishi tại Việt Nam đánh giá con số đó thể hiện năng lực sử dụng nguồn vốn ODA của Việt Nam còn lớn và năng lực hấp thụ nguồn vốn này đã tỏ ra rất hiệu quả.
Từ đó cho thấy tìm nguồn tài trợ và sử dụng các nguồn tài trợ một cách hiệu quả luôn là vấn đề quan tâm của mỗi địa phương và là tầm chiến lược của mỗi quốc gia. Hiện nay, thế giới thường sử dụng hai mô hình để xây dựng thị trường tín dụng đô thị. Trước hết là mô hình sử dụng tín nhiệm ngân hàng để tài trợ cho các dự án đầu tư tại đô thị, dạng này các nước Tây Âu đã và đang áp -Trang 5- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dụng và hiện nay là nguồn ưu tiên cho tín dụng địa phương. Mô hình thứ hai là sử dụng trái phiếu đô thị, hình thức này phổ biến ở khu vực Bắc Mỹ.
Đối với mô hình tín dụng địa phương thì dựa vào các ngân hàng, các ngân hàng được xây dựng chuyên doanh để cung cấp tín dụng và các dịch vụ liên quan cho chính quyền địa phương. Ngân hàng đô thị lớn và lâu đời lớn nhất trên thế giới là Quỹ tín dụng địa phương Pháp (Credit Local dè France). Tương tự như các ngân hàng đô thị là mô hình các quỹ chuyên cho vay và các hình thức này được gọi chung là quỹ phát triển đô thị cũng được triển tại nhiều nước trên thế giới như: Đức, Bỉ, Hà Lan, Thổ Nhĩ Kì. Đối với mô hình sử dụng trái phiếu địa phương (local bond) hay trái phiếu đô thị (municipal bond) chính quyền địa phương không vay tiền từ ngân hàng để tài trợ cho các dự án của mình mà phát hành các công cụ nợ khác nhau trên thị trường nhằm thu hút vốn đầu tư.
Theo một số chuyên gia kinh tế, việc sử dụng công cụ nợ thay thế thay cho việc vay tiền từ các ngân hàng thương mại có ưu điểm như: Thời hạn vay dài hơn, điều này giúp làm giảm các rủi ro trong ngân sách và góp phần vào sự ổn định tài chính ở địa phương, thu hút được vốn từ nhiều nguồn quỹ khác nhau từ quỹ lương hưu, quỹ hỗ trợ,… vào việc phát triển cơ sở hạ tầng. Nguồn vốn này thường có giá rẻ hơn so với nguồn vay từ các ngân hàng. Đặc biệt khi trái phiếu phát hành có độ tin cậy cao, sẽ tạo sức ép và động lực lên chính quyền địa phương để chính quyền cải tiến công tác quản lý ngân sách, kiểm toán, công khai thông tin,… Tuy nhiên, một thị trường tín dụng địa phương dựa trên trái phiếu cũng có những hạn chế nhất định, nếu được sử dụng tại một số quốc gia có hệ thống tài chính chưa phát triển, hạ tầng công nghệ còn kém thì việc phát hành trái phiếu có thể rất khó khăn cho các địa phương nhỏ, hệ số tín nhiệm thấp. Nếu chỉ phát hành với số lượng nhỏ thì các chi phí cố định của việc phát hành trên tổng số tiền thu được sẽ rất cao vô tình làm giảm hiểu quả và ý nghĩa mang lại của trái phiếu.
Tiếp theo là việc xếp hạng tín nhiệm ở một số quốc gia khi công khai chưa được thỏa đáng. Dù rằng một số quốc gia đang phát -Trang 6- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển sử dụng trái phiếu đô thị đều có các cơ quan xếp hạng tín nhiệm, nhưng hoạt động này hiện nay rất khó khăn vì thiếu sự công khai thông tin tài chính khiến việc xếp hạng không chính xác cũng như niềm tin vào việc xếp hạng cũng bị hạn chế. Một số nước đang phát triển do đặc thù kinh tế nên việc tiếp cận với nguồn vốn dài hạn cũng là một hạn chế của hình thức tài trợ này.2 Một số khái niệm cơ bản về trái phiếu đô thị 1.1 Khái niệm Trái phiếu đô thị (municipal bonds) là những loại trái phiếu do Chính phủ hay chính quyền địa phương (cấp tỉnh, thành phố) phát hành nhằm huy động vốn tài trợ cho các dự án đầu tư hạ tầng như xây dựng trường học, tu bổ phát triển đường sá, xử lý nước, cầu cảng, sân bay,… Kỳ hạn trái phiếu này là từ 10 đến 30 năm. Các trái phiếu này thường được các ngân hàng mua khi phát hành, sau đó các ngân hàng tổ chức bán lại trên thị trường chứng khoán cho các Công ty Bảo hiểm, Công ty Tài chính, các người có tài sản lớn, thu nhập cao.
Nếu xem xét từ gốc độ kinh doanh tài chính, trái phiếu đô thị là một loại chứng khoán có giá trị đầu tư tương đối cao. Đối với các nước có thị trường tài chính phát triển ở trình độ cao, chẳng hạn như Mỹ và các nước Châu Âu thì hình thức phát hành trái phiếu đô thị phát triển mạnh và rất đa dạng. Tóm lại, trái phiếu đô thị có vị trí quan trọng trong hệ thống các công cụ tài sản tài chính của đất nước. Để trái phiếu đô thị phát huy hết tác dụng.
người phát hành và người đầu tư cần hiểu rõ các đặc tính của nó.2 Các loại trái phiếu đô thị Tại các các nước phát triển (đặt biệt là Mỹ) chính quyền có thể phát hành các loại giấy nợ dưới dạng ngắn hạn (thời gian đáo hạn từ 1 đến 2 năm) hay dài hạn (thời gian đáo hạn từ 10 đến 30 năm). Loại ngắn hạn (notes) chủ yếu dùng để bù đắp nhưng thiếu hụt tạm thời ngân sách nhà nước của chính quyền địa phương. Nó có thể được phát hành để duy trùy dòng tiền mặt của chính quyền cho đến khi có các nguồn thu mới -Trang 7- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com từ thuế, từ các nguồn thu khác hoặc từ các nguồn hỗ trợ từ Trung ương. Loại ngắn hạn thường được sử dụng gồm: - TANs (Tax Anticipation Notes): Công khố bù đắp thuế là loại giấy nợ được đảm bảo bằng nguồn thu từ thuế trong tương lai.
Khoản ngân khố dự kiến (Revernue Anticipation Notes) được chính quyền đảm bảo bằng nguồn thu trong tương lai. Hầu hết loại này được phát hành là những ngân hàng thương mại địa phương. - BANs (Bond Anticipation Notes bonds) là loại được sử dụng tài trợ tạm thời cho dự án dài hạn trước khi phát hành trái phiếu dài hạn. BANs được phát hành để có nguồn tài chính tạm thời giúp cho dự án có thể bắt đầu trước khi trái phiếu dài hạn chính thức được phát hành.
- TECP (Tac Exempt Commercial Paper) tương tự như hối phiếu thương mại của công ty có lãi suất cố định, kỳ hạn thanh toán trong vòng 270 ngày. - GANs (Grant Anticipation Notes) là loại giấy nợ đảm bảo bằng trợ cấp trong tương lai chúng được phát hành trên thị trường trái phiếu Mỹ, GANs được phát hành khi địa phương biết trước chuẩn bị có nguồn hổ trợ từ Trung ương nhằm có ngay nguồn tài trợ vốn cho các dự án. Trái phiếu đô thị dài hạn hiện nay cũng có rất nhiều loại, nhưng nhìn chung có thể chia làm 3 loại chính dựa vào các hình thức đảm bảo trả nợ. a) Trái phiếu nhận nợ chung (GOs: General Obligation bonds) thuật ngữ tiếng Việt còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau như: trái phiếu công ích, trái phiếu tổng hợp, trái phiếu nghĩa vụ,… Đây là loại trái phiếu nợ do chính quyền địa phương phát hành để huy động tiền phục vụ cho các chi tiêu xây dựng và cũng cố địa phương nằm trong chương trình phát triển chung của quốc gia.
Do vậy, trái phiếu này thường được Cục thuế hay Kho bạc Nhà nước đảm bảo về thời gian hoàn vốn và tiền lãi. Nó là loại trái phiếu mà nhân dân có nghĩa vụ và bổn phận phải mua để hỗ trợ Nhà nước vì những lợi ích công cộng. Còn số lượng mua nhiều -Trang 8- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay ít là tùy thuộc vào mỗi người, tùy theo thời gian đáo hạn là trung hạn hay dài hạn (loại trái phiếu này không có ngắn hạn) mà lãi suất của nó được cố định cao hay thấp. Thông thường, lãi suất được trả là thấp hơn một chút so với các loại trái phiếu cùng thời gian khác trên thị trường trái phiếu vì thu nhập từ nó không bị đánh thuế và hơn nữa, nó được Kho bạc đảm bảo về lãi suất thực dương trong bất kỳ tình huống nào của lạm phát.
Trái phiếu nghĩa vụ còn có thể được thanh toán trở lại bằng cách khấu trừ vào tiền thuế thu nhập phải đóng của người sở hữu. Tại một số quốc gia, việc phát hành trái phiếu GOs phải được thông qua chưng cầu ý dân nếu được chấp hành mới được phát hành. Điều này làm cho trái phiếu GOs phần nào mất đi tính hấp dẫn, nhưng đối với chính quyền địa phương và nhà đầu tư thì quan điểm nó mang lại sự an toàn cho những người nắm giữ trái phiếu vì có sự ủng hộ về mặt chính trị cho việc phát hành trả nợ.