CHƯƠNG 1: THẺ THANH TOÁN VÀ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH THẺ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về thẻ thanh toán 1. Nguồn gốc ra đời và phát triển của thẻ thanh toán Lịch sử ra đời của thẻ thanh toán bắt nguồn từ việc các đại lý bán lẻ cung cấp tín dụng cho khách hàng thông qua việc mua hàng trước, trả tiền sau. Nhưng nhiều đại lý nhỏ không đủ khả năng cung cấp tín dụng cho khách hàng của họ và thế là ngân hàng đã tham gia vào việc này.
Thẻ ngân hàng xuất hiện năm 1946 tại Mỹ với tên gọi là Charg-it được ngân hàng John Biggin phát hành. Hệ thống này cho phép khách hàng trả tiền cho các giao dịch mua bán lẻ tại địa phương. Các cơ sở chấp nhận thẻ nộp biên lai bán hàng vào nhà băng của Biggins, nhà băng sẽ trả tiền cho họ và thu lại từ khách hàng đã sử dụng Charg-it. Đây có thể coi là tiền đề cho việc phát hành thẻ tín dụng đầu tiên của ngân hàng Franklin National New York vào năm 1951.
Trãi qua quá trình tồn tại và phát triển, đến năm 1970 chiếc thẻ từ đầu tiên ra đời. Đó là một chiếc thẻ bằng nhựa có gắn theo lõi từ tính để lưu trữ thông tin. Theo sự phát triển của đời sống xã hội, chiếc thẻ được trang bị thêm những tinh vi khác như các hình không gian 3 chiều được in bằng công nghệ laser chỉ có thể nhận biết bằng tia cực tím. Cùng với xu thế phát triển chung của toàn cầu, công nghệ thẻ đã được du nhập vào Việt Nam năm 1996, chủ yếu là phục vụ cho nhu cầu sử dụng thẻ của khách nước ngoài đến Việt Nam.
Hiện nay, trên thị trường có hai loại thẻ Visa và Mastercard đang sử dụng phổ biến cả về số lượng thẻ phát hành và doanh số thanh toán. Ngoài ra, còn có 1 số tổ chức thẻ quốc tế khác như: JCB, Dinners club, Amex… 1. Khái niệm và phân loại thẻ thanh toán 1. Khái niệm thẻ thanh toán Thẻ thanh toán là một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt, được phát hành bởi một ngân hàng phát hành thẻ.
Thẻ thanh toán được dùng để rút tiền mặt hoặc thanh toán tiền mua hàng hoá, dịch vụ tại các điểm chấp nhận thanh toán bằng thẻ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại thẻ thanh toán Hiện nay, chiếc thẻ thanh toán có rất nhiều đặc điểm khác nhau cùng theo đó là những tính năng vô cùng vượt trội của nó. Từ đó, có thể phân loại thẻ thanh toán theo những tiêu chí sau: - Phân loại theo phạm vi lãnh thổ: Thẻ trong nước: là loại thẻ được sử dụng trong phạm vi của một quốc gia, đồng tiền được sử dụng là đồng nội tệ.
Thẻ quốc tế: là loại thẻ được chấp nhận trên toàn thế giới, đồng tiền được sử dụng là loại ngoại tệ mạnh để thanh toán. Đây là loại thẻ được rất nhiều khách hàng ưa chuộng vì tiện ích của nó. - Phân loại theo hạn mức sử dụng, có hai loại thẻ: Thẻ vàng: là loại thẻ dành cho khách hàng có uy tín, có khả năng tài chính lành mạnh và có nhu cầu chi tiêu lớn. Thẻ chuẩn: là loại thẻ cơ bản nhất, được sử dụng phổ biến nhất.
- Phân loại theo công nghệ sản xuất, có hai loại thẻ: Thẻ băng từ: được sản xuất trên kỹ thuật từ tình với dãi băng từ ở mặt sau của thẻ, loại thẻ này được sử dụng rất phổ biên hiện nay. Thẻ chip là loại thẻ được phát hành bằng cách gắn vào thẻ một con “chip” giống như một máy tính hoàn hảo. Đây là thế hệ mới nhất của thẻ thanh toán. - Phân loại theo tính chất thanh toán, có hai loại thẻ: Thẻ tín dụng (Credit card): là loại thẻ dùng để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ tại các cơ sở chấp nhận thẻ.
Theo đó người chủ thẻ được sử dụng một hạn mức tín dụng quy định không trả lãi trong một thời gian nhất định. Thẻ ghi nợ (Debit card): là loại thẻ có liên quan đến tài khoản tiền gửi của chủ thẻ tại ngân hàng. Cũng là loại thẻ dùng để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ, số tiền thanh toán sẽ được khấu trừ ngay lập tức từ tài khoản của chủ thẻ và ghi có vào tài khoản của các cửa hàng. - Phân loại theo chủ thể phát hành, có hai loại thẻ: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- Thẻ do ngân hàng phát hành: là loại thẻ giúp khách hàng có thể chủ động sử dụng tiền từ tài khoản của mình hoặc tiền do ngân hàng cung cấp tín dụng.
Thẻ do tổ chức phi ngân hàng phát hành: loại thẻ du lịch hoặc giải trí do các tập đoàn kinh doanh lớn phát hành như: Dinner Club, Amex.Đó cũng có thể là thẻ được phát hành bởi các công ty xăng dầu (Oil Company Card), các cửa hiệu lớn. Các chủ thể tham gia trong hoạt động kinh doanh thẻ Hoạt động phát hành thẻ, sử dụng và thanh toán thẻ của ngân hàng tại Việt Nam bao gồm chủ thể cơ bản như sau: tổ chức thẻ quốc tế, Trung tâm thẻ, ngân hàng phát hành, ngân hàng thanh toán, chủ thẻ và cuối cùng là đơn vị chấp nhận thẻ. Mỗi chủ thể đóng một vai trò quan trọng khác nhau trong hoạt động kinh doanh thẻ, cùng nhau phát huy tối đa tính năng phương tiện thanh toán hiện đại: thanh toán không dùng tiền mặt. Tổ chức thẻ quốc tế Tổ chức thẻ quốc tế là Hiệp hội các tổ chức tài chính, tín dụng hoặc công ty tham gia phát hành và thanh toán thẻ quốc tế.
Một số tổ chức thẻ quốc tế hiện nay như: Visa, Mastercard, Công ty thẻ JCB, Công ty thẻ American Express, Dinner Club… (phụ lục 2). Tổ chức thẻ quốc tế có nhiệm vụ đứng ra liên kết các thành viên, đặt ra các quy định bắt buộc các thành viên phải tuân theo, thống nhất thành một hệ thống toàn cầu. Bất kỳ ngân hàng nào hiện nay hoạt động trong lĩnh vực thẻ đều phải gia nhập vào tổ chức thẻ này. Tổ chức thẻ quốc tế cũng đồng thời là trung tâm xử lý, cấp phép và thanh toán của các thành viên.
Trung tâm thẻ Trung tâm thẻ là phòng quản lý thẻ trung ương, là đại diện của các ngân hàng trong quan hệ đối ngoại về trực tiếp phát hành, sử dụng và thanh toán thẻ với các tổ chức thẻ quốc tế và các ngân hàng khác. Trung tâm thẻ chịu trách nhiệm điều hành hoạt động phát hành, cấp phép, tra soát thanh toán thẻ và quản lý rủi ro. Đồng thời là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- trung tâm điều hành và thanh toán thẻ giữa các chi nhánh trong cùng hệ thống của ngân hàng. Ngân hàng phát hành Ngân hàng phát hành là ngân hàng tự mình phát hành thẻ cho khách hàng và mang thương hiệu riêng.
Ví dụ như Vietinbank cung cấp các loại thẻ Vietinbank E- partner, hoặc phát hành các loại thẻ tín dụng có tên Vietinbank Mastercard, Vietinbank Visa và Vietinbank JCB…. NHPH sẽ chịu trách nhiệm trong việc tiếp nhận hồ sơ xin cấp thẻ, thẩm định khách hàng, phát hành thẻ và quản lý tài khoản thẻ. Để việc phát hành thẻ có hiệu quả cao, NHPH phải là ngân hàng có uy tín trong nước và quốc tế. Ngân hàng thanh toán Ngân hàng thanh toán là ngân hàng chấp nhận các loại thẻ như một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt thông qua việc ký kết hợp đồng chấp nhận thẻ với các điểm cung ứng hàng hóa, dịch vụ trên địa bàn.
Ngân hàng thanh toán sẽ cung cấp cho các ĐVCNT những thiết bị phục vụ cho việc thanh toán thẻ, có trách nhiệm hướng dẫn cho các ĐVCNT cách thức vận hành, chấp nhận thanh toán thẻ và xử lý các giao dịch thẻ tại đơn vị này. Trên thực tế, vẫn có trường hợp: ngân hàng đóng vai trò vừa là ngân hàng phát hành vừa là ngân hàng thanh toán. Với tư cách là ngân hàng phát hành: khách hàng của họ là chủ thẻ; còn với tư cách là ngân hàng thanh toán: khách hàng là các đơn vị cung ứng hàng hoá, dịch vụ có ký kết hợp đồng chấp nhận thẻ với ngân hàng. Chủ thẻ Là cá nhân được NHPH thẻ cung cấp thẻ để sử dụng, bao gồm chủ thẻ chính và chủ thẻ phụ: Chủ thẻ chính: là cá nhân có tên trên thẻ, đứng tên thỏa thuận với tổ chức phát hành thẻ về việc sử dụng thẻ và có nghĩa vụ thực hiện thỏa thuận đó.
Chủ thẻ phụ: là cá nhân được chủ thẻ chính cho phép sử dụng thẻ theo thỏa thuận giữa chủ thẻ chính và tổ chức phát hành thẻ. Chủ thẻ phụ cũng có trách nhiệm thanh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- toán các khoản phát sinh trong kỳ sao kê giống như chủ thẻ chính và chịu trách nhiệm về việc sử dụng thẻ với chủ thẻ chính. Đơn vị chấp nhận thẻ ĐVCNT là một tổ chức hoặc cá nhân có chức năng cung ứng hàng hóa, dịch vụ và chấp nhận thẻ làm phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt. Sau khi ký hợp đồng thì đơn vị chấp nhận thẻ phải tuân thủ các quy định về thanh toán thẻ của ngân hàng thanh toán.
Để trở thành ĐVCNT của ngân hàng, nhất thiết đơn vị đó phải có tình hình tài chính tốt và có năng lực kinh doanh, cũng giống như các ngân hàng thẩm định khách hàng trước khi phát hành thẻ cho khách hàng, ngân hàng cũng đánh giá lựa chọn ĐVCNT. Chỉ có những đơn vị hoạt động kinh doanh hiệu quả, có khả năng thu hút được đông đảo khách hàng thanh toán thẻ thì ngân hàng mới có thể thu hồi vốn nhanh và có lãi. Quy trình phát hành, chấp nhận và thanh toán thẻ 1. Quy trình phát hành (1) (2) Khách hàng NHPH tiếp nhận Kiểm tra & thẩm hồ sơ định (6) (3) (5) (4) NHPH nhận thẻ TTT in thẻ và ấn NHPH xử lý từ TTT định mã số pin dữ liệu Sơ đồ 1: Quy trình phát hành thẻ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -9- Bước 1: NHPH tiếp nhận hồ sơ phát hành thẻ của khách hàng.
Bước 2: NHPH kiểm tra hồ sơ đề nghị cấp thẻ và thẩm định khách hàng Bước 3: NHPH xử lý hồ sơ phát hành thẻ vào hệ thống quản lý thẻ Bước 4: TTT tiến hành phát hành thẻ. Bằng các kỹ thuật công nghệ cao, các thông tin về chủ thẻ sẽ được mã hóa in trên thẻ, đồng thời ấn định mã pin cho chủ thẻ. Bước 5: NHPH nhận thẻ từ TTT Bước 6: NHPH giao thẻ cho chủ thẻ, kích hoạt và hướng dẫn chủ thẻ sử dụng thẻ.