CHƯƠNG 1 NỢ CÔNG VÀ RỦI RO NỢ CÔNG 1. Khái Niệm và thành phần. Hiện nay có rất nhiều khái niệm về nợ công, mỗi quốc gia, mỗi tổ chức có cách hiểu về nợ công không giống nhau, để có những am hiểu sâu sắc và chính xác về bản chất của nợ công, tôi sẽ lần lượt trình bày các khái niệm về nợ công theo định nghĩa của một số quốc gia và các tổ chức, cũng như các khái niệm được sử dụng trong một số bài nghiên cứu trước đây. Mỗi quốc gia trên thế giới có một cách tiếp cận về khái niệm nợ công khác nhau.
Bộ tài chính Mỹ gọi thuật ngữ “nợ quốc gia” tượng trưng cho những nghĩa vụ nợ trực tiếp của chính phủ liên bang. Ngoài ra, có một số khái niệm khác về nợ được sử dụng thay cho thuật ngữ “nợ quốc gia” trong một số trường hợp khác, ví dụ như “nợ công”. “Nợ công” được định nghĩa như là các chứng khoán nợ được phát hành bởi kho bạc Hoa Kỳ. Các chứng khoán kho bạc Hoa Kỳ về cơ bản bao gồm chứng khoán kho bạc có thể chuyển nhượng (ví dụ, trái phiếu, các chứng chỉ nợ.), các trái phiếu tiết kiệm và các chứng khoán đặc biệt phát hành cho các bang và chính phủ địa phương (chứng khoán chính phủ địa phương và các bang).
Nói cách khác, nợ công có một phần nợ được nắm giữ bởi công chúng (thường là do chính phủ vay mượn để tài trợ thâm hụt ngân sách) và một phần do các tài khoản chính phủ nắm giữ. Theo Bộ tài chính của Cộng hòa Séc, khái niệm nợ nói đến khối lượng các công cụ nợ (các khoản vay nước ngoài, vay ngân hàng, trái phiếu nhà nước và trái phiếu phát hành bởi chính quyền thành phố). Nợ nhà nước LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 bao gồm tổng các khoản nợ tài chính. Các khoản nợ tài chính nhà nước là nghĩa vụ nợ phát sinh từ các khoản vay nước ngoài và vốn vay ngân hàng nhận được của nhà nước, cũng như từ các trái phiếu nhà nước ban hành, và nghĩa vụ nợ nhà nước khác.
Nó không bao gồm bất kỳ nghĩa vụ nợ nào của các quỹ ngoài ngân sách, bảo hiểm y tế và hệ thống đô thị, bảo lãnh nhà nước hoặc bất kỳ nghĩa vụ có điều kiện khác của khu vực chính phủ nói chung. Theo Bộ tài chính Anh, nợ khu vực công liên quan đến các nghĩa vụ tài chính được phát hành bởi khu vực công hơn là các khoản tài sản tài chính có tính thanh khoản, như tiền gửi ngân hàng. Các nghĩa vụ tài chính thường có một giá trị tiền tệ rõ ràng nhưng được đo lường bằng các giá trị danh nghĩa, chứ không phải theo giá thị trường. Phần lớn các khoản tài trợ nợ là các phát hành chứng khoán chính phủ và tín phiếu kho bạc của chính phủ trung ương.
Theo chính phủ Thái Lan, nợ công được xác định là tổng số nợ trực tiếp của chính phủ, các khoản nợ doanh nghiệp nhà nước phi tài chính, và nợ FIDF(Quỹ phát triển tổ chức tài chính). Những khoản nợ này bao gồm các khoản nợ trong nước và nước ngoài và nợ chính phủ bảo lãnh và không bảo lãnh. Các tổ chức và các nhà nghiên cứu nợ công cũng tồn tại những nhìn nhận khác biệt về khái niệm nợ công. Theo hướng dẫn của World Bank thì nợ công được xác định là tổng số nợ của khu vực công và ngân hàng trung ương, trừ khi có chỉ định khác.
Trong một nghiên cứu do Carmen M.Rogoff (NBER) “Growth in a time of debt” (1/2010) thì nợ công đề cập tới tổng nợ của chính phủ, không bao gồm nợ chính phủ đảm bảo. Trong khi đó INTOSAI (Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao) trong bài “Guidance on definition and disclosure of public debt” (trang 6 – 19) thì nợ công là nghĩa vụ nợ và cam kết của khu vực công (chính phủ, địa phương, doanh nghiệp nhà nước sở hữu hoặc điều hành) và các khu vực công khác. Theo INTOSAI, nợ công bao gồm: chứng khoán, các khoản vay ngân hàng, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 chính phủ nước ngoài hoặc các tổ chức quốc tế; những khoản ký quỹ trong ngân hàng tiết kiệm vận hành bởi chính phủ và các chương trình tương tự; phát hành tiền, tín phiếu; các cam kết khác… Theo Chính phủ Việt Nam, nợ công bao gồm nợ Chính phủ, nợ được Chính phủ bảo lãnh và nợ của chính quyền địa phương. Trong đó, nợ nước ngoài là tổng số nợ nước ngoài tại một thời điểm, là số dư của các khoản nợ thực tế, không tính đến nghĩa vụ dự phòng.
Con nợ bị yêu cầu thanh toán lãi và/hoặc gốc của các khoản nợ này tại các thời điểm trong tương lai và là nghĩa vụ của người cư trú với người không cư trú. Nợ nước ngoài có bảo lãnh của Chính Phủ là nghĩa vụ nợ nước ngoài của con nợ được Chính phủ hoặc 1 tổ chức thay mặt Chính Phủ đảm bảo nghĩa vụ thanh toán. Nợ nước ngoài của khu vực công bao gồm nợ nước ngoài của Chính phủ, nợ nước ngoài (nếu có) của chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung Ương, nợ nước ngoài của các doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức tín dụng tài chính, tín dụng nhà nước và các tổ chức kinh tế nhà nước (gọi tắt là doanh nghiệp nhà nước) trực tiếp vay nước ngoài. Các yếu tố liên quan đến nợ công.
Việc xem xét các yếu tố liên quan tới nợ công khá quan trọng trong việc xác định nợ công do đó tôi sơ lược qua một số yếu tố thường được cân nhắc khi xem xét đến vấn đề nợ công ở các quốc gia. Đầu tiên, một trong các yếu tố cần quan tâm đó là sự cân đối tỷ trọng của các khoản vay như ODA, các khoản vay ưu đãi, khoản vay có lãi suất biến đổi và cố định, các khoản vay song phương và đa phương. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Trong đó, các khoản vay hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) là những khoản vay tài chính từ những tổ chức đa phương, song phương để chuyển tới các nước đang phát triển mà: Được cung cấp bởi các tổ chức chính phủ (trung ương và địa phương) hoặc bởi cơ quan điều hành của các tổ chức này. Có mục tiêu chính là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phúc lợi của các nước đang phát triển.
Mang tính chất ưu đãi và có yếu tố không hoàn lại ≥ 25%. Tiếp theo, các khoản vay ưu đãi là các khoản vay được thực hiện theo các điều khoản thuận lợi hơn so với các khoản vay trên thị trường. Tính ưu đãi thể hiện ở mức lãi suất cho vay thấp hơn so với các mức lãi suất hiện hành trên thị trường hay thời gian ân hạn dài hoặc kết hợp cả lãi suất và thời gian ân hạn. Các khoản nợ có lãi suất biến đổi là các công cụ nợ mà chi phí về lãi suất của nó kết nối với 1 chỉ số tham chiếu ví dụ như LIBOR hay giá cả của hàng hoá, hay là giá của 1 công cụ tài chính cụ thể nào đó thường thay đổi theo thời gian do phản ứng lại các điều kiện của thị trường.
Ngược lại, khoản nợ có lãi suất cố định là các công cụ nợ mà các chi phí về tiền lãi không liên kết đến các chỉ số tham chiếu. Các khoản tài trợ vốn song phương là loại tài trợ mà nguồn vốn tài trợ được cấp bởi 1 chính phủ hay cơ quan của chính phủ nước ngoài (bao gồm cả các ngân hàng trung ương), 1 tổ chức thuộc khu vực công hay 1 cơ quan tín dụng xuất khẩu, còn tài trợ đa phương là các khoản tài trợ tài chính từ Ngân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 hàng thế giới, Ngân hàng phát triển khu vực hay các tổ chức đa phương, liên Chính phủ. Thứ hai, việc tìm hiểu về các nhóm chủ nợ cũng không kém phần quan trọng. Tôi sẽ lần lượt thảo luận về những đặc điểm của các nhóm chủ nợ.
Cụ thể, các chủ nợ chính thức là các chủ nợ thuộc khu vực công, bao gồm cả các tổ chức đa phương. Các khoản nợ nước ngoài với các chủ nợ chính thức có thể bao gồm cả các khoản nợ trước đây là của các chủ nợ tư nhân, nhưng được bảo lãnh bởi 1 tổ chức công trong cùng 1 nền kinh tế với người cho vay, ví dụ như tổ chức tín dụng xuất khẩu. Người cho vay song phương chính thức là những người cho vay ở từng nước riêng biệt. Ngoài ra còn phải bàn đến các chủ nợ tư nhân và chủ nợ đa phương.
Các chủ nợ tư nhân là những chủ nợ không phải là chính phủ và các tổ chức thuộc khu vực công. Các chủ nợ tư nhân bao gồm các tổ chức tài chính tư nhân, các nhà sản xuất, nhà xuất khẩu và các nhà cung cấp hàng hoá khác có khả năng tài chính, còn chủ nợ đa phương là các tổ chức đa phương như IMF, WB và các ngân hàng phát triển đa phương khác. Thứ ba, khi lựa chọn chính sách cơ cấu nợ của một quốc gia, lãi suất và các khoản tiền lãi có thể phải trả cũng là một yếu tố đáng quan tâm. Nhìn chung, đối với việc sử dụng tiền gốc, tiền lãi có thể và thường được cộng dồn trên cơ sở tiền gốc và kết quả là phát sinh chi phí tiền lãi đối với con nợ.
Khi chi phí này được trả theo chu kỳ, và thông thường như vậy, thì hoạt động này được gọi là thanh toán lãi. Tiền lãi có thể được tính căn cứ vào lãi suất cố định hay biến đổi. Lãi suất thường được sử dụng trên thị trường tài chính ngày nay giữa các quốc gia đó là EURIBOR và EURO LIBOR. EURIBOR là lãi suất cơ bản liên ngân hàng Châu Âu, được sử dụng để thay thế các mức lãi suất liên ngân hàng của 1 quốc gia (IBOR), trong số các nước tham gia vào LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Liên minh tiền tệ Châu Âu từ ngày 1/1/1999.
EURO LIBOR được tính bởi Hiệp hội các nhà ngân hàng Anh bằng cách lấy trung bình số học các mức lãi suất của thị trường do các ngân hàng đưa ra đối với đồng EURO. Tuy nhiên, khi mà một bên không thực hiện đúng một hay một số các nghĩa vụ của họ theo các điều khoản của hợp đồng thương mại thì bên đó phải trả thêm một khoản tiền bồi thường (tiền phạt) gọi là lãi phạt. Ngoài ra, một yếu tố không thể phớt lờ đó là việc cân nhắc các hoạt động như chuyển đổi nợ, hoán đổi nợ, hoãn nợ, tái tài trợ, tái cơ cấu nợ khi cần thiết.