Chương 1: Cơ sở lý luận về nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế Chương 2: Thực trạng năng lực cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam. Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam 5 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH VẬN TẢI BIỂN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. LÝ THUYẾT VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Khái niệm cạnh tranh và các loại hình cạnh tranh 1.
Khái niệm cạnh tranh Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là hiện tượng phổ biến và có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế ở các quốc gia. Việc nghiên cứu hiện tượng cạnh tranh đã từ rất sớm với các các trường phái nổi tiếng như: lý thuyết cạnh tranh cổ điển, lý thuyết cạnh tranh tân cổ điển và lý thuyết cạnh tranh hiện đại. Trong kinh tế, đã từng có khái niệm nổi tiếng về cạnh tranh trong chế độ tư bản chủ nghĩa do Các Mác đưa ra, đó là: “Cạnh tranh tư bản chủ nghĩa là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá để thu lợi nhuận siêu ngạch”. Tuy nhiên khái niệm này mới chỉ đề cập đến cạnh tranh trong xã hội tư bản chủ nghĩa với đặc trưng điển hình là chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất do đó cạnh tranh có nguồn gốc từ tư hữu.
Với cách tiếp cận này, cạnh tranh chỉ hoàn toàn mang nghĩa tiêu cực. Theo Krugman (1994), cạnh tranh chỉ ít nhiều phù hợp ở cấp độ doanh nghiệp vì ranh giới ở đây rất rõ ràng, nếu công ty không bù đắp nổi chi phí thì không trước thì sau sẽ phải từ bỏ kinh doanh hoặc phá sản.Samuelson cho rằng “Cạnh tranh là sự đối đầu giữa các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau để giành khách hàng hoặc thị phần”. Diễn đàn cấp cao về cạnh tranh công nghiệp của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã chọn định nghĩa về cạnh tranh cố gắng kết hợp 6 cả các doanh nghiệp, ngành, và quốc gia: “Khả năng của các doanh nghiệp, ngành, quốc gia và vùng trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế”. Các trường phái kinh tế với những học thuyết về kinh tế thị trường đều đã thừa nhận rằng, cạnh tranh chỉ xuất hiện và tồn tại khi nền kinh tế là kinh tế thị trường.
Trong nền kinh tế thị trường, cung, cầu và giá cả hàng hoá là những nhân tố cơ bản của cơ chế thị trường, còn cạnh tranh là động lực của nền kinh tế. Ngày nay hầu hết các nước trên thế giới đều thừa nhận rằng cạnh tranh không những là môi trường và động lực của sự phát triển mà còn là yếu tố quan trọng góp phần lành mạnh hoá các quan hệ sản xuất, một quy luật tất yếu để một nền kinh tế phát triển. “Cạnh tranh là cuộc đấu tranh quyết liệt gay gắt mà ở đó các chủ thể kinh doanh ganh đua nhau trong một thị trường hàng hoá cụ thể nào đó với mọi biện pháp, kể cả nghệ thuật và thủ đoạn nhằm đạt được mục tiêu kinh tế của mình. Mục tiêu đó có thể là giành giật khách hàng và thị trường hoặc các điều kiện sản xuất hay thị trường có lợi nhất, thông qua đó đạt đến mục đích cuối cùng là tối đa hoá lợi ích, thu được lợi nhuận cao” (1) Tính chất và mức độ cạnh tranh được phân nhiều loại, quá trình toàn cầu hoá càng diễn ra mạnh mẽ thì cạnh tranh càng diễn ra gay gắt vì trình độ phát triển của cạnh tranh không đều và lợi ích kinh tế khác nhau giữa nhóm nước công nghiệp phát triển với nhóm nước đang phát triển.
Cạnh tranh không phải là sự triệt tiêu lẫn nhau của các chủ thể tham gia, mà là động lực cho sự phát triển của doanh nghiệp. Cạnh tranh góp phần cho sự tiến bộ của khoa học, cạnh tranh giúp cho các chủ thể tham gia biết quý trọng hơn những cơ hội và lợi thế mà mình có được, cạnh tranh mang lại sự phồn thịnh cho đất nước… 7 Thông qua cạnh tranh, các chủ thể tham gia xác định cho mình những điểm mạnh, điểm yếu cùng với những cơ hội và thách thức trước mắt và trong tương lai, để từ đó có những hướng đi có lợi nhất cho mình khi tham gia vào quá trình cạnh tranh. Như vậy, có thể định nghĩa cạnh tranh là sự tranh đua giữa những cá nhân, tập thể, đơn vị kinh tế có chức năng như nhau thông qua các hành động, nổ lực và các biện pháp để giành phần thắng trong cuộc đua, để thỏa mãn các mục tiêu của mình. Các mục tiêu này có thể là thị phần, lợi nhuận, hiệu quả, an toàn, danh tiếng….
Tuy nhiên, không phải tất cả các hành vi cạnh tranh là lành mạnh, hoàn hảo và nó giúp cho các chủ thể tham gia đạt được tất cả những gì mình mong muốn. Trên thực tế, để có lợi thế trong kinh doanh các chủ thể tham gia đã sử dụng những hành vi cạnh tranh không lành mạnh để làm tổn hại đến đối thủ tham gia cạnh tranh với mình. Cạnh tranh không mang ý nghĩa triệt tiêu lẫn nhau, nhưng kết quả của cạnh tranh mang lại là hoàn toàn trái ngược.2 Các loại hình cạnh tranh Có nhiều hình thức được dùng để phân loại hình cạnh tranh bao gồm: căn cứ vào chủ thể tham gia, phạm vi ngành kinh tế và tính chất của cạnh tranh. - Căn cứ chủ thể tham gia: Cạnh tranh giữa người mua và người bán: do sự đối lập nhau của hai chủ thể tham gia giao dịch để xác định giá cả của hàng hóa cần giao dịch, sự cạnh tranh này diễn ra theo qui luật “mua rẻ, bán đắt” và giá cả của hàng hóa được hình thành.
Cạnh tranh giữa những người mua với nhau: sự cạnh tranh này hình thành trên quan hệ cung - cầu. Tuy nhiên, sự cạnh tranh này chỉ xảy ra trong 8 điều kiện cung của một hàng hóa dịch vụ có chất lượng ít hơn nhu cầu của thị trường. Cạnh tranh giữa người bán với nhau: đây có lẽ là hình thức tồn tại nhiều nhất trên thị trường với tính chất gay go và khốc liệt. Cạnh tranh này có ý nghĩa sống còn đối với doanh nghiệp nhằm chiếm thị phần và thu hút khách hàng.
- Căn cứ vào phạm vi ngành kinh tế: Cạnh tranh trong nội bộ ngành: đây là hình thức cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một ngành, cùng sản xuất, tiêu thụ một loại hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó, trong đó các đối thủ tìm cách thôn tính lẫn nhau, giành giật khách hàng về phía mình, chiếm lĩnh thị trường. Biện pháp cạnh tranh chủ yếu của hình thức này là cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí. Kết quả cạnh tranh trong nội bộ ngành làm cho kỹ thuật phát triển, điều kiện sản xuất trong một ngành thay đổi, giá trị hàng hóa được xác định lại, tỷ suất sinh lời giảm xuống và sẽ làm cho một số doanh nghiệp thành công và một số khác phá sản, hoặc sáp nhập. Cạnh tranh giữa các ngành: là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp khác nhau trong nền kinh tế nhằm tìm kiếm mức sinh lợi cao nhất, sự cạnh tranh này hình thành nên tỷ suất sinh lời bình quân cho tất cả mọi ngành thông qua sự dịch chuyển của các ngành với nhau.
- Căn cứ vào tính chất của cạnh tranh trên thị trường thì cạnh tranh gồm có cạnh tranh hoàn hảo và cạnh tranh không hoàn hảo. Cạnh tranh hoàn hảo: là loại hình cạnh tranh mà ở đó không có người sản xuất hay người tiêu dùng nào có quyền hay khả năng khống chế thị trường, làm ảnh hưởng đến giá cả. Cạnh tranh hoàn hảo được mô tả là tất cả các hàng hóa trao đổi được coi là giống nhau; tất cả những người bán và người mua 9 đều có hiểu biết đầy đủ về các thông tin liên quan đến việc mua bán, trao đổi; không có gì cản trở việc gia nhập hay rút khỏi thị trường của người mua hay người bán. Để chiến thắng trong cuộc cạnh tranh các doanh nghiệp phải tự tìm cách giảm chi phí, hạ giá thành hoặc tạo nên sự khác biệt về sản phẩm của mình so với các đối thủ khác.
Cạnh tranh không hoàn hảo: là một dạng cạnh tranh trong thị trường khi các điều kiện cần thiết cho việc cạnh tranh hoàn hảo không được thỏa mãn. Các loại cạnh tranh không hoàn hảo gồm: Độc quyền; Độc quyền nhóm; Cạnh tranh độc quyền; Độc quyền mua; Độc quyền nhóm mua. Trong thị trường cũng có thể xảy ra cạnh tranh không hoàn hảo do những người bán hoặc người mua thiếu các thông tin về giá cả các loại hàng hóa được trao đổi. Khái niệm về năng lực cạnh tranh Thuật ngữ năng lực cạnh tranh được sử dụng rộng rãi trong phạm vi toàn cầu nhưng cho đến nay vẫn chưa có sự nhất trí cao giữa các học giả, các nhà chuyên môn về khái niệm cũng như cách đo lường, phân tích năng lực cạnh tranh.
Năng lực cạnh tranh có thể coi là một tiêu thức quan trọng thể hiện khả năng tăng trưởng, phát triển của đất nước, của nền kinh tế hay nhỏ hơn là ngành, doanh nghiệp trên thị trường nội địa và quốc tế. Năng lực cạnh tranh về bản chất chính là sự phối hợp có hiệu quả giữa quản lý Nhà nước và điều hành doanh nghiệp nhằm tạo được giá trị đầu ra cao nhất trên cơ sở cùng đơn vị đầu vào. Năng lực cạnh tranh là tổng hoà giữa yếu tố thuộc về cả môi trường vĩ mô và vi mô và để được đánh giá là có năng lực cạnh tranh thì quốc gia, ngành, doanh nghiệp, sản phẩm phải luôn giữ được yếu tố lợi thế so với quốc gia, ngành, doanh nghiệp và sản phẩm khác. Các cấp độ của năng lực cạnh tranh và các yếu tố ảnh hƣởng đến năng lực canh tranh 1.
Các cấp độ của năng lực cạnh tranh Năng lực cạnh tranh có thể được phân loại thành bốn cấp độ, đó là năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia, cấp ngành, doanh nghiệp và cấp sản phẩm hay còn gọi là năng lực cạnh tranh quốc gia, ngành, doanh nghiệp và của sản phẩm. Các cấp độ này tuy về mức độ và tiêu thức đánh giá có phần khác nhau song lại có mối liên hệ mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau.