CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước Thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, phát triển nông thôn toàn diện phong trào thi đua “Chung tay xây dựng nông thôn mới” đã được thực hiện khẩn trương, đồng bộ, nghiêm túc, kịp thời với nhiều biện pháp, nội dung phù hợp, sát với thực tế và đáp ứng được nguyện vọng của đông đảo tầng lớp nhân dân. Thông qua triển khai thực hiện phong trào đã có tác dụng tích cực trong việc thúc đẩy phong trào thi đua yêu nước trên địa bàn cả nước và ở mỗi ngành, lĩnh vực, địa phương; bộ mặt nông thôn chuyển biến tích cực, có nhiều khởi sắc. Qua đó việc kiểm soát chi cho các dự án thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tại Kho bạc Nhà nước trở thành một trong những hoạt động cơ bản, mũi nhọn của ngành, do vậy trong thời gian qua có rất nhiều đề tài nghiên cứu liên quan đến kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG xây dựng nông thôn mới qua Kho bạc Nhà nước.
Để phục vụ cho nghiên cứu đề tài luận văn của mình, tác giả đã tìm hiểu, nghiên cứu về các đề tài trước đó để tham khảo, rút kinh nghiệm. Chi tiết như sau: Hội nghị toàn quốc Tổng kết 10 năm Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới ngày 19/10/2019, tại Nam Định , Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ, Trưởng Ban chỉ đạo Trung ương các Chương trình mục tiêu quốc gia nêu rõ: Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM bắt nguồn từ Nghị quyết số 26- NQ/TW của Hội nghị lần thứ bảy, Ban Chấp hành Trung ương khóa X về “nông nghiệp, nông dân, nông thôn" đề ra mục tiêu "Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh 5 đạo của Ðảng được tăng cường". Phát biểu tại Hội nghị,Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhận định, xây dựng NTM là phong trào rất trúng, đi vào lòng người, khai thác được sức mạnh tổng thể của cả hệ thống chính trị kết hợp sức mạnh của từng người dân, tạo nên thành tích to lớn, toàn diện, lịch sử. Tại Hội nghị, Thủ tướng yêu cầu các địa phương, các ngành hưởng ứng phong trào thi đua được phát động là “Cả nước chung tay xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025”.
Qua đó cho ta thấy vai trò quan trọng của CTMTQG xây dựng NTM, từ đó đặt ra vấn đề kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG xây dựng NTM vẫn còn nhiều khoảng trống để nghiên cứu. Bài viết “Một số đề xuất đối với Dự án Chương trình mục tiêu quốc gia quy mô nhỏ” của ThS. Phạm Hải Hưng (2018), Tạp chí quản lý Ngân quỹ Quốc gia, số 195/9/2018, trang 26-28. Trong khuôn khổ bài viết, tác giả đã đề cập đến “ Chương trình mục tiêu quốc gia có đặc thù là nhiều dự án, tiểu dự án thành phần, dẫn đến gây nhầm lẫn về thủ tục kiểm soát cũng như tính chất của từng dự án trong quá trỉnh kiểm soát chi qua hệ thống KBNN”.
Tác giả đã tổng quan về Chương trình mục tiêu quốc gia và đề xuất các giải pháp về tạm ứng hợp đồng xây dựng của các dự án thuộc CTMTQG quy mô nhỏ. Đề tài “Giải pháp hoàn thiện công tác kiểm soát chi các dự án đầu tư từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua Kho bạc Nhà nước Trà Vinh” của tác giả Nguyễn Văn Bon chủ nhiệm đề tài nghiên cứu khoa học bảo vệ năm 2019 tại Kho bạc Nhà nước. Trên cơ sở khái quát lý thuyết và đánh giá thực trạng Kiểm soát chi các dự án đầu tư từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua KBNN Trà Vinh, nhóm tác giả đã đề xuất các giải pháp và kiến nghị để hoàn thiện công tác kiểm soát các dự án đầu tư từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua Kho bạc Nhà nước Trà Vinh. Đề tài đã phân loại và chỉ ra được quy định cũng như quy trình thanh toán của các dự án từ Chương trình mục tiêu các gia xây dựng nông thôn mới theo các nguồn vốn khác nhau như nguồn ngân sách nhà nước, nguồn vốn lồng 6 ghép, nguồn doanh nghiệp, vốn tín dụng và vốn cộng đồng dân cư trong giai đoạn 2011-2015, năm 2016 và năm 2017.
Đề tài “Kiểm soát chi nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua Kho bạc Nhà nước Thái Nguyên” của tác giả Nguyễn Đức Cảnh, Luận văn thạc sĩ bảo vệ năm 2018 tại Đại học kinh tế và quản trị kinh doanh - Đại học Thái Nguyên. Trên cơ sở khái quát lý thuyết và đánh giá thực trạng Kiểm soát chi nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua Kho bạc, luận văn đã đề xuất các giải pháp và kiến nghị để hoàn thiện công tác kiểm soát chi nguồn vốn Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới qua KBNN Thái Nguyên. Luận văn cũng đã đưa ra các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả về tình hình thực hiện chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Thái Nguyên, chỉ tiêu phản ánh công tác kiểm soát chi Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới qua KBNN Thái Nguyên và Chỉ tiêu phản ánh các nhân tố ảnh hưởng đến công tác kiểm soát chi chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới qua KBNN Thái Nguyên. Bài báo “Triển khai hiệu quả các giải pháp kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước” của Vũ Đức Hiệp và Nguyễn Thị Cẩm Bình (2017), Tạp chí quản lý Ngân quỹ Quốc gia, số 175, trang 29-31.
Trong khuôn khổ bài viết, các tác giả đã đề xuất rà soát hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, bảo đảm tính thống nhất đồng bộ; loại bỏ, tháo gỡ các rào cản khó khăn vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi đẩy nhanh tiến độ thực hiện giải ngân, nâng cao hiệu quả dự án đầu tư công; tăng cường công tác phối hợp theo dõi, kiểm tra, thanh tra. ; các giải pháp của KBNN để thực hiện kiểm soát chi các nguồn vốn từ Ngân sách Nhà nước. Bài báo “Kiểm soát chi phí quản lý dự án thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia: Những vấn đề đặt ra” của tác giả Dương Công Trịnh (2018), Tạp chí Quản lý Ngân quỹ quốc gia số 191/5/2018, trang 18-20. Tác giả đã đánh giá CTMT quốc gia đã góp phần quan trọng trong việc phát tiển hệ thống hạ tầng cơ sở tại các địa bàn thôn xã, qua việc chỉ ra chi tiết các quy định ở các Nghị định, Thông tư tác giả đã cho chúng ta thấy việc kiểm soát chi phí dự án thuộc CTMTQG qua KBNN còn 7 nhiều khó khăn, phức tạp và chồng chéo.
Tác giả đã đề xuất kiến nghị trong việc kiểm soát chi phí quản lý dự án CTMTQG giai đoạn 2016 đến 2020 cần đơn giản hơn, quy định cần chi tiết và rõ ràng hơn để đảm bảo an toàn hiệu quả trong việc sử dụng chi phí quản lý dự án CTMT nói riêng và chi phí quản lý dự án nói chung. Về lý luận các tác giả trên đã nêu được tổng quan về CTMTQG xây dựng nông thôn mới. Các tác giả đều đã phân tích những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động kiểm soát chi CTMTQG xây dựng nông thôn mới ở nhiều góc độ, phạm vi khác nhau và đưa ra những giải pháp, đề xuất nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả kiểm soát chi CTMTQG xây dựng nông thôn mới qua KBNN. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, khi liên tục có sự thay đổi về cơ chế chính sách của Đảng và Nhà nước theo chiến lược phát triển kinh tế- xã hội qua từng thời kỳ như Luật ngân sách Nhà nước 2015 và những quy định hướng dẫn về thực hiện CTMTQG giai đoạn 2016-2020 dẫn đến phải liên tục nghiên cứu cải cách công tác kiểm soát chi vốn đầu tư XDCB nói chung và kiểm soát chi các dự án CTMQG xây dựng nông thôn mới nói riêng để phù hợp yêu cầu trong tình hình mới.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đạt những thành tựu đáng kể trong việc đưa ra những hạn chế và nguyên nhân trong công tác kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG qua Kho bạc nhà nước từ đó đưa ra những giải pháp để khắc phục hạn chế. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu trên chủ yếu tập trung vào phân tích những bất cập vướng mắc trong cơ chế chính sách và vẫn còn chưa đề cập tới nội dung công tác quản lý chi NSNN bao gồm quản lý lập dự toán, quản lý thực hiện dự toán, quản lý quyết toán và công tác kiểm tra, thanh tra việc thực hiện dự toán cũng như những vướng mắc hạn chế trong việc áp dụng công nghệ thông tin. Hơn nữa trong bối cảnh tình hình có nhiều thay đổi liên quan tới cơ chế chính sách trong việc kiểm soát chi ngân sách nhà nước nói chung và kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG qua Kho bạc nhà nước nói riêng. Chính vì vậy, tác giả đã chọn hướng nghiên cứu về kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG qua Kho bạc nhà nước để từ đó có giải pháp để hoàn thiện kiểm soát chi các dự án thuộc CTMTQG tại Kho bạc nhà nước Điện Biên.
Tổng quan cơ sở lý luận về kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản qua Kho bạc Nhà nước 1. Khái quát về Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm về Chương trình mục tiêu quốc gia Chương trình mục tiêu quốc gia là tập hợp các mục tiêu, giải pháp và nhiệm vụ về khoa học - công nghệ, kinh tế - xã hội, về môi trường cũng như cơ chế, chính sách về tổ chức thực hiện một hoặc một số mục tiêu đã được xác định trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong một thời gian nhất định. Trong một CTMTQG gồm nhiều dự án khác nhau để thực hiện các mục tiêu của chương trình.