Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI PHẠM MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TUÝ THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Lý luận về tội phạm mua bán trái phép chất ma tuý 1. Chất ma tuý 1. Khái niệm chất ma túy Từ rất lâu, con người đã phát hiện một số loại cây cỏ khi sử dụng gây ra một số cảm giác như: không thấy đói, hết mệt mỏi, cảm giác ngây ngất, mê mẩn, đê mê… và có khả năng chữa một số bệnh, nhưng khi dùng nhiều họ bị lệ thuộc vào các cây cỏ này.
Các cây cỏ này chính là cây thuốc phiện, cây cô ca và cây cần sa. Sau này với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, người ta đã xác định được các thành phần hoạt chất có trong các cây thuốc phiện, cây cô ca và cây cần sa; đã tách chiết được những hoạt chất này dưới dạng tinh khiết để sử dụng. Theo Từ điển tiếng Việt: “Ma tuý là tên gọi chung cho tất cả các chất có tác dụng gây trạng thái ngây ngất, đờ đẫn, dùng quen thành nghiện”. Nhưng theo Từ điển Bách khoa Công an nhân dân: “Ma tuý là hợp chất khi đưa vào cơ thể sống có tác dụng làm thay đổi một hay nhiều chức năng của cơ thể ”[14].
Các chất ma tuý khác nêu trong các điều luật đó là những chất ma tuý tuy không nêu tên cụ thể nhưng nó được quy định trong Danh mục các chất ma tuý và tiền chất ban hành kèm theo Nghị định 73/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018. Hiện nay, các chất ma túy được quy định trong các Danh mục ban hành kèm theo Nghị định 73/NĐ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ bao gồm 515 chất ma túy cần quản lý. Dựa theo các quy định trên, Luật phòng, chống ma tuý của nước ta đã đưa ra một số khái niệm sau: 8 “Ma tuý là các chất gây nghiện, chất hướng thần, được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành.” “Chất gây nghiện là chất kích thích, ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng.” “Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng” [23]. Dựa vào những nội dung nêu trên chúng ta có thể hiểu chất ma tuý như sau: Chất ma tuý là các chất gây nghiện, chất hướng thần, có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, được quy định trong danh mục do Chính phủ ban hành, các chất này khi xâm nhập vào cơ thể người sử dụng sẽ làm thay đổi trạng thái tâm sinh lý của người đó, có thể dẫn đến nghiện và gây hậu quả về nhiều mặt đối với đời sống xã hội.
Hiện nay, nguồn gốc tự nhiên của các chất ma túy xuất phát từ các loại thực vật chứa chất gây nghiện tự nhiên; nguồn gốc nhân tạo của các chất ma túy xuất phát từ hoạt động sản xuất thông qua pha chế, chiết xuất, chế biến từ các loài thực vật chứa chất gây nghiện tự nhiên. Các chất ma túy có nguồn gốc nhân tạo là các chất ma túy tổng hợp hoặc bán tổng hợp được điều chế từ các hóa chất trong các phòng (labo) bí mật. Việt Nam và cộng đồng quốc tế đã áp dụng nhiều biện pháp để hạn chế việc sản xuất các chất ma túy trái phép, trong đó có áp dụng các quy định quy định của pháp luật có liên quan nhằm kiểm soát chặt chẽ một số hóa chất được gọi là tiền chất dùng vào việc sản xuất chất ma túy. Như chúng ta đều biết, để sản xuất bất kỳ một chất ma tuý bán tổng hợp hay tổng hợp nào người ta đều cần sử dụng đến nhiều loại hoá chất khác nhau, trong đó có những chất nếu không có nó thì không thể sản xuất, điều chế được các chất ma tuý này, và nó đóng vai trò là thành phần chủ yếu trong cấu trúc phân tử của chất ma tuý đó, những hóa chất này được gọi là tiền chất.
Ví dụ như chất Benzaldehyde dùng trong sản xuất Amphetamin; Acetic anhydride dùng trong sản xuất Heroine, Ephedrine dùng trong sản xuất Methamphetamine. Ngoài các tiền chất, tham gia vào quá trình điều chế ra các chất ma túy tổng hợp còn có các hoá chất thiết yếu khác, đó là những loại hoá chất dùng để làm dung môi, chất xúc tác và thường không có mặt trong cấu trúc phân tử của chất ma túy được tạo ra. 9 Thực tế, trong nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội luôn có nhu cầu sử dụng các hóa chất để sản xuất, nghiên cứu khoa học và điều chế thuốc chữa bệnh phục vụ các nhu cầu của con người. Tuy nhiên, trong quá trình quản lý, sử dụng đã có một số loại hóa chất là tiền chất bị sử dụng sai mục đích, dùng để sản xuất, điều chế ra các chất ma túy bán tổng hợp và tổng hợp, từ đó đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng đến an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội, ảnh hưởng xấu đến cuộc sống cộng đồng.
Chính vì vậy, các quốc gia trên thế giới và cộng đồng quốc tế đã đề ra các quy định về quản lý, sử dụng các hóa chất đó một cách rất nghiêm ngặt nhằm chống lại mọi hành vi lạm dụng các hóa chất sử dụng sai mục đích để sản xuất ra các chất ma túy. Nước ta đã tham gia các Công ước quốc tế về kiểm soát ma túy (Công ước 1961; 1971; 1988) và cũng đã quy định cụ thể về Danh mục các chất ma túy và các hóa chất cần kiểm soát ban hành kèm theo Nghị định 73/NĐ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ. Phân loại các chất ma túy Căn cứ vào cấu tạo, tính chất, tác dụng. của mỗi chất ma túy để phân loại các chất ma túy ra các nhóm khác nhau.
Hiện nay có rất nhiều phương pháp phân loại các chất ma tuý. Tuy nhiên, có một số phương pháp phân loại cơ bản như: phân loại dựa theo nguồn gốc; theo danh mục kiểm soát ma túy của Liên hợp quốc; dựa vào tác dụng của nó đối với tâm, sinh lý người sử dụng nó. * Thứ nhất, căn cứ vào nguồn gốc sản xuất ra các chất ma túy Theo phương pháp phân loại này, người ta dựa vào nguồn gốc của nguyên liệu dùng để sản xuất và nguồn gốc của sản phẩm tạo thành các chất ma túy. Trong phương pháp này người ta chia ra ba nhóm chất ma túy: - Các chất ma túy có nguồn gốc tự nhiên: Bản thân một số loài thực vật trong tự nhiên như cây anh túc (cây thuốc phiện), cần sa, cây cô ca,… chứa các chất ma túy.
Chẳng hạn như nhựa thuốc phiện từ cây thuốc phiện, tinh dầu cần sa từ cây cần sa, v. Các chất ma túy loại này xuất hiện tự nhiên và tồn tại cho đến ngày nay. - Các chất ma túy có nguồn gốc bán tổng hợp: đây là các chất ma túy mà một phần nguyên liệu dùng để sản xuất ra chúng được lấy từ tự nhiên. Từ những nguyên liệu này, người ta cho phản ứng với các chất hóa học (tiền chất) để tổng hợp ra chất 10 ma túy mới.
Ma túy bán tổng hợp là các chất ma túy được chế từ ma túy tự nhiên và một số chất phụ gia khác; vì vậy ma túy bán tổng hợp có tác dụng mạnh hơn chất ma túy tự nhiên ban đầu. Ví dụ: người ta lấy morphine (là chất ma túy có nguồn gốc tự nhiên) cho tác dụng với anhydric axêtic (là hóa chất đã được điều chế trong phòng thí nghiệm) để có heroine là chất ma túy bán tổng hợp. - Ma túy tổng hợp này là các loại ma túy được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ hóa chất (được gọi là tiền chất), điển hình là amphetamine. Nhìn chung, các chất ma tuý tổng hợp có tác dụng kích thích mạnh và nhanh hơn các chất ma tuý tự nhiên và bán tổng hợp.
Chúng có tác dụng kích thích nhất thời hệ thống thần kinh trung ương gây hưng phấn và ảo giác hoang tưởng. Do vậy chúng còn gọi là "các chất loạn thần", "ma tuý điên", " ma tuý bạo lực". Hiện nay các chất ma tuý này được coi là những chất ma tuý nguy hiểm nhất. Những năm gần đây nước ta đã xuât hiện các chất ma tuý tổng hợp rất nguy hiểm, đặc biệt là các chất ma tuý kích thích dạng amphetamine (viết tắt là ATS- amphetamine-type- stimulans) có xu hướng gia tăng rất mạnh.
Nếu so với các chất ma túy có nguồn gốc tự nhiên thì các chất ma túy có nguồn gốc tổng hợp ra đời muộn hơn. Nhưng chúng lại chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng số các chất ma túy đã được quy định. Sự ra đời của các chất ma túy và tiền chất thuộc loại này gắn liền với sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là sự phát triển của ngành hóa dược. * Thứ ba, căn cứ theo danh mục kiểm soát ma túy của Nhà nước.
Các chất ma túy bị kiểm soát được liệt kê trong các danh mục theo luật pháp quốc tế hoặc quốc gia căn cứ vào giá trị sử dụng của chúng trong y khoa và mức độ, tác hại gây nghiện khác nhau. Theo quy định của Nghị định 73/NĐ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ, các chất ma tuý và tiền chất được chia thành 4 danh mục sau: “- Danh mục I: Các chất ma túy tuyệt đối cấm sử dụng trong y học và đời sống xã hội; việc sử dụng các chất này trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm theo quy định đặc biệt của cơ quan có thẩm quyền. Danh mục I gồm 46 chất 11 - Danh mục II: Các chất ma túy được dùng hạn chế trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm hoặc trong lĩnh vực y tế theo quy định của cơ quan có thẩm quyền. Danh mục II gồm 398 chất - Danh mục III: Các chất hướng thần được dùng trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm hoặc trong lĩnh vực y tế theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.
Danh mục III gồm 71 chất - Danh mục IV: Các tiền chất. Danh mục IV gồm 44 tiền chất” [4]. * Thứ tư, căn cứ vào tác dụng của các chất ma túy đối với tâm, sinh lý người sử dụng Đây là phương pháp phân loại dựa vào các triệu chứng lâm sàng khi chất ma túy này xâm nhập vào cơ thể người. Mỗi nhóm chất ma túy tạo nên những đặc điểm tâm sinh lý của người sử dụng khác nhau.