Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TIẾP CÔNG DÂN CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN 1. Quận – đơn vị hành chính trong chính quyền đô thị: Đơn vị hành chính trong chính quyền đô thị là một khái niệm quan trọng trong việc tổ chức và quản lý đô thị tại Việt Nam. Đây là các cấp chính quyền địa phương được tổ chức dựa trên các tiêu chí như quy mô dân số, diện tích tự nhiên, số đơn vị hành chính trực thuộc, trình độ phát triển kinh tế - xã hội và các yếu tố đặc thù của từng loại đơn vị hành chính ở nông thôn, đô thị, hải đảo. Việc thực hiện mô hình chính quyền đô thị sẽ giúp chính quyền các cấp quyết định nhanh hơn, đặc biệt là nêu cao trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chính quyền các quận, phường.
Mục tiêu trọng tâm của mô hình chính quyền đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh là tổ chức bộ máy một cách tinh gọn, hợp lý, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Đồng thời, quyền làm chủ của người dân cần được đảm bảo, duy trì và phát huy. Công tác cải cách hành chính, cải cách chế độ công vụ, công chức có sự chuyển biến tích cực. Tổ chức bộ máy đã được tinh gọn, bước đầu khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lắp giữa các cơ quan.
Đội ngũ CB, CC, viên chức được nâng lên về phẩm chất, tinh thần phục vụ, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng. Cấp Quận là một phần quan trọng trong tổ chức chính quyền địa phương và đóng vai trò quan trọng trong quản lý hành chính và phát triển đô thị. Khái niệm TCD: TCD là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận KN, TC, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện KN, TC, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật. Khái niệm KN, TC: - Khoản 1 Điều 2 Luật Khiếu nại quy định: “việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc CB, CC theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của -8- cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật CB, CC khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”.
- Cùng với khiếu nại, quyền tố cáo của công dân đã được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật tố cáo và nhiều văn bản pháp luật khác. Khái niệm tố cáo có thể được hiểu dưới nhiều giác độ khác nhau, dưới góc độ pháp lý, theo Điều 2 của Luật Tố cáo thì tố cáo được quy định: “là việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức”. Theo đó, tố cáo được chia làm 02 loại: Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của CB, CC, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ là việc công dân báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của CB, CC, viên chức trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực là việc công dân báo cho cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào đối với việc chấp hành quy định pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực. TCD giải quyết KN, TC: Giải quyết khiếu nại: Khoản 11 Điều 2 Luật khiếu nại năm 2011 quy định: “giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại”.
Căn cứ vào các quy đinh của Luật khiếu nại, Luật tố cáo và đặc trưng của của hoạt động quản lý hành chính nhà nước, TS Trần Văn Sơn đã đưa ra khái niệm giải quyết khiếu nại của các cơ quan hành chính nhà nước “là hoạt động kiểm tra, xác minh, kết luận về tính hợp pháp, tính hợp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan hành chính nhà nước để có biện pháp giải quyết theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức và lợi ích chung của nhà nước và xã hội.” -9- Giải quyết tố cáo: Giải quyết tố cáo là việc xác minh, kết luận về nội dung tố cáo và việc quyết định xử lý của người giải quyết tố cáo. Khác với khiếu nại, các bước giải quyết tố cáo chỉ được Luật KN, TC quy định mang tính chất nguyên tắc. Theo quan điểm của những người nghiên cứu, giải quyết tố cáo cũng bao gồm 3 bước giống như các bước giải quyết khiếu nại (chuẩn bị giải quyết; thẩm tra, xác minh; ra báo cáo cáo xác minh, kết luận, kiến nghị việc xử lý và hoàn chỉnh hồ sơ) 1. Mục đích, vai trò, nguyên tắc và ý nghĩa TCD của UBND quận 1.
Mục đích TCD Có thể hiểu đơn giản TCD của UBND quận là hoạt động của các cơ quan nhà nước, của các tổ chức chính trị - xã hội nhằm tiếp nhận những thông tin, những phản ánh của người dân về các vấn đề liên quan đến hoạt động của đơn vị cũng như liên quan đến các vấn đề khác như chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Mục đích cuối cùng của TCD nhằm giải quyết các vấn đề thắc mắc, giải quyết các đơn thư khiếu nại của người dân, nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước. Bên cạnh đó, TCD của UBND quận còn có vai trò đảm bảo các quyền của công dân, đảm bảo quyền tham gia xây dựng chính sách và quyền giám sát các hoạt động của nhân dân đối với cơ quan Nhà nước. Ngoài ra TCD cũng là một hoạt động quan trọng trong việc đảm bảo trật tự, an toàn xã hội, tránh những vấn đề bức xúc của người dân phát triển thành các hoạt động khó kiểm soát.
Thông qua TCD, cơ quan Nhà nước đang thực hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của mình đối với công dân, TCD được thực hiện hiệu quả sẽ mang lại sự tin tưởng đối với chính quyền địa phương, tin tưởng đối với Nhà nước cũng như các đường lối chính sách của Đảng. Ngoài ra, TCD cũng là một kênh quan trọng để tiếp nhận các ý kiến đóng góp của nhân dân trong quá trình xây dựng các chính sách, nhằm mang lại hiệu quả cao nhất của các chính sách khi ban hành. Nhận thức được vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng của hoạt động TCD, QH khóa XIII đã ban hành Luật TCD nhằm xây dựng cơ sở pháp lý cho hoạt động này. Trong đó tại Điều 2 của luật TCD năm 2013 đã khẳng định hoạt động TCD là nhiệm vụ, trách nhiệm của cơ quan Nhà nước, người được phân công nhiệm vụ - 10 - TCD phải lắng nghe tiếp nhận mọi kiến nghị cũng như mọi KN-TC của công dân, đồng thời phải có trách nhiệm hướng dẫn công dân thực hiện các hoạt động KN- TC đúng theo các quy định mà pháp luật cho phép.
Để có cơ sở giúp cho người dân cũng như CB, CC hiểu và nhận thức đầy đủ đối với hoạt động TCD thì Thanh tra Chính phủ đã ban hành thông tư 04/2021/TT-TTCP năm 2021. Nội dung của Điều 3 của Thông tư này là những quy định để người dân thực hiện KN-TC và những quy định liên quan đến trách nhiệm của các nhân, tổ chức tham gia TCD. Vị trí, vai trò của hoạt động TCD Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến hoạt động TCD, Bác cũng chỉ rõ thắng lợi của Đảng có vai trò không nhỏ từ việc lắng nghe ý kiến của nhân dân. Bên cạnh đó, Bác cũng chỉ rõ việc xa lánh dân, không gần gũi với nhân dân, không lắng nghe ý kiến của nhân dân là nguyên nhân dẫn đến thất bại của Đảng.
Ngoài liên quan đến vấn đề kiểm soát quản lý nhà nước thì nhân dân đóng một vai trò hết sức quan trọng, thông qua việc lắng nghe, tiếp xúc với nhân dân thì quản lý nhà nước sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn. Trong tác phẩm “Làm thế nào để thu phục lòng dân, năm 1945” một lần nữa Bác khẳng định: Việc lắng nghe ý kiến của nhân dân và thực hiện những hoạt động phục vụ lợi ích của nhân dân sẽ Nhà nước, chính quyền địa phương sẽ có được lòng tin của nhân dân, khi nhận được sự ủng hộ của nhân dân thì chắc chắn sẽ mang lại sự thắng lợi. Có thể nhận thấy TCD của UBND quận là khâu đầu tiên và cũng là then chốt trong quá trình giải quyết các KN-TC của nhân dân. Thông qua TCD, giải quyết KN-TC thì lợi ích của người dân được đảm bảo từ đó xây dựng lòng tin và mối quan hệ khắng khít giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân.
TCD của UBND quận cũng là một kênh quan trọng trong việc tiếp nhận các ý kiến đóng góp của người dân trong quá trình xây dựng chính sách pháp luật của Nhà nước cũng như đường lối của Đảng. Việc này cho phép các chính sách, đường lối ban hành sẽ thiết thực hơn, sát với thực tế và hiệu quả hơn. Thông qua TCD, cơ quan Nhà nước cũng tiếp cận được những phản hồi của mọi tầng lớp nhân dân liên quan đến những tồn tại bất cập của những chính sách - 11 - đã ban hành, thông qua tiếp thu, điều chỉnh thì các chính sách sẽ trở lên phù hợp và hiệu quả hơn. TCD của UBND quận đóng một vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận các KN-TC của người dân, từ đó cơ quan Nhà nước thực hiện quá trình giải quyết các KN-TC này giúp loại bỏ những bất cập, đảm bảo lợi ích của người dân, đảm bảo an ninh trật tự và an toàn xã hội.
TCD còn được pháp luật quy định là trách nhiệm, nghĩa vụ của người lãnh đạo, quản lý và cơ quan, tổ chức Nhà nước đối với nhân dân. Là một kênh quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ với nhân dân, góp phần tận dụng được những tài năng, trí tuệ của nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển đất nước.