Luận Văn Thạc Sĩ Về Chính Sách Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Tại Di Tích Khảo Cổ Cát Tiên

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên, góp phần bảo vệ giá trị văn hóa lịch sử.

• Tác giả: Triệu Văn Khoay
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Liêm
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Thực hiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA TẠI DI TÍCH KHẢO CỔ CÁT TIÊN
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.2. Vai trò, đặc trưng của di tích khảo cổ Cát Tiên
• 1.3. Các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, nhà nước và tỉnh Lâm Đồng về bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA TẠI DI TÍCH KHẢO CỔ CÁT TIÊN
• 2.1. Những yếu tố tác động đến chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• 2.2. Quá trình thực hiện chính sách về bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA TẠI DI TÍCH KHẢO CỔ CÁT TIÊN
• 3.1. Nhu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách về bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• 3.2. Chính sách quy hoạch chung
• 3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách về bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên

Di tích khảo cổ Cát Tiên là một trong những điểm đến quan trọng trong nghiên cứu văn hóa và lịch sử Việt Nam. Chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại đây không chỉ nhằm bảo vệ các giá trị văn hóa mà còn góp phần phát triển kinh tế địa phương. Việc thực hiện chính sách này cần được xem xét từ nhiều khía cạnh, bao gồm các chủ trương của Đảng và Nhà nước, cũng như sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

1.1. Khái niệm và vai trò của di tích khảo cổ Cát Tiên

Di tích khảo cổ Cát Tiên không chỉ là nơi lưu giữ các hiện vật quý giá mà còn là minh chứng cho sự phát triển của nền văn minh cổ đại. Các nghiên cứu cho thấy, di tích này có vai trò quan trọng trong việc hiểu biết về lịch sử và văn hóa của các dân tộc tại Việt Nam.

1.2. Chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên

Chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên được xây dựng dựa trên các nghị quyết của Đảng và Nhà nước. Những chính sách này nhằm bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của địa phương.

II. Thách thức trong việc thực hiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa

Việc thực hiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại di tích Cát Tiên gặp phải nhiều thách thức. Tình trạng xuống cấp của di tích, sự thiếu hụt nguồn lực và sự quan tâm của cộng đồng là những vấn đề cần được giải quyết. Đặc biệt, việc bảo tồn các hiện vật và kiến trúc cổ là một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng.

2.1. Tình trạng xuống cấp của di tích khảo cổ Cát Tiên

Nhiều hiện vật tại di tích Cát Tiên đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Việc thiếu các biện pháp bảo tồn kịp thời đã dẫn đến mất mát các giá trị văn hóa quý báu.

2.2. Thiếu hụt nguồn lực và sự quan tâm của cộng đồng

Nguồn lực cho công tác bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên còn hạn chế. Sự thiếu quan tâm từ cộng đồng cũng làm giảm hiệu quả của các chính sách bảo tồn, dẫn đến việc di tích không được bảo vệ đúng mức.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bảo tồn

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về giá trị di sản cũng là một giải pháp quan trọng. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và các tổ chức xã hội trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

3.1. Ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản văn hóa

Việc ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo tồn di sản văn hóa có thể giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Các công nghệ như 3D scanning và GIS có thể được sử dụng để lưu trữ và quản lý thông tin về di tích.

3.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng về giá trị di sản

Giáo dục cộng đồng về giá trị di sản văn hóa là một yếu tố quan trọng trong việc bảo tồn. Các chương trình giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ di sản.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Cát Tiên

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại di tích khảo cổ Cát Tiên đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản không chỉ giúp bảo vệ các hiện vật mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho địa phương. Các hoạt động nghiên cứu cũng đã góp phần làm rõ hơn về lịch sử và văn hóa của khu vực.

4.1. Kết quả nghiên cứu về di tích khảo cổ Cát Tiên

Nghiên cứu về di tích Cát Tiên đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về lịch sử và văn hóa của khu vực. Các kết quả này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn di sản.

4.2. Tác động của bảo tồn di sản đến phát triển kinh tế địa phương

Bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên đã tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế cho địa phương. Các hoạt động du lịch và nghiên cứu đã góp phần nâng cao đời sống của người dân và phát triển kinh tế bền vững.

V. Kết luận và tương lai của chính sách bảo tồn di sản văn hóa

Chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại di tích khảo cổ Cát Tiên cần được tiếp tục hoàn thiện và phát triển. Việc bảo tồn không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà còn cần sự tham gia tích cực của cộng đồng. Tương lai của di tích Cát Tiên phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực chung của toàn xã hội trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

5.1. Định hướng phát triển chính sách bảo tồn di sản

Cần có các định hướng rõ ràng trong việc phát triển chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại Cát Tiên. Các chính sách này cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn địa phương.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Di tích khảo cổ Cát Tiên là một quần thể kiến trúc tôn giáo quy mô lớn nằm trải dài hơn 18km bên bờ tả ngạn sông Đồng Nai, thuộc địa phận huyện Cát Tiên, tỉnh Lâm Đồng. Kể từ khi được phát hiện vào năm 1985, quần thể di tích có niên đại kéo dài từ thế kỷ IV đến thế kỷ VIII này đã trở thành tâm điểm chú ý của giới khảo cổ học và các nhà quản lý văn hóa trong nước lẫn quốc tế. Với các giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật điêu khắc và giao thoa văn hóa giữa các nền văn minh cổ đại như Phù Nam - Óc Eo, Champa và văn hóa Ấn Độ giáo, khu di tích đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2014 theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg.

Tuy nhiên, trải qua hơn 34 năm quản lý và nghiên cứu từ năm 1985 đến năm 2019, công tác bảo tồn di sản tại đây đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Tình trạng gạch đá kiến trúc bị hoàn thổ, phong hóa do thời tiết nhiệt đới khắc nghiệt cùng áp lực phát triển kinh tế trên tổng diện tích tự nhiên 42.657,27 ha của huyện Cát Tiên đã làm suy giảm tính toàn vẹn của di tích. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng thực thi chính sách công trong công tác bảo tồn, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ nhằm bảo vệ nguyên vẹn các công trình kiến trúc và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết thực thi chính sách công kết hợp cùng lý luận bảo tồn di sản văn hóa hiện đại làm nền tảng phân tích. Trong khoa học chính sách, quá trình thực hiện chính sách được định nghĩa là giai đoạn chuyển hóa ý chí chính trị, mục tiêu văn bản pháp luật của Nhà nước thành kết quả cụ thể trong đời sống thực tiễn. Nghiên cứu tập trung vào mô hình thực thi chính sách với 4 yếu tố tác động then chốt: điều kiện thể chế pháp lý, nguồn lực thực thi, cơ chế phối hợp liên ngành và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Về lý luận bảo tồn, tác giả tiếp cận 2 quan điểm bảo tồn cốt lõi theo tinh thần Hiến chương Venice và các Công ước quốc tế của UNESCO gồm: bảo tồn nguyên vẹn (dạng tĩnh) và bảo tồn trên cơ sở kế thừa (dạng động). Trong đó:

• Bảo tồn tĩnh: Áp dụng các giải pháp khoa học kỹ thuật để giữ nguyên trạng di tích, bảo vệ cấu trúc gạch đá tại chỗ, chống lại sự sụp đổ và xâm hại từ môi trường.
• Bảo tồn động: Gắn công tác giữ gìn di sản với đời sống văn hóa đương đại, biến di tích thành nguồn lực phát triển du lịch, giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế - xã hội.
• Di sản văn hóa vật thể khảo cổ: Khái niệm chỉ các phế tích kiến trúc đền tháp, đài thờ, hệ thống máng nước và hiện vật quý trong lòng đất có giá trị lịch sử hơn 1.000 năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ khoa học lưu trữ của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và báo cáo của 9 đợt khai quật khảo cổ lớn từ năm 1994 đến năm 2006. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điền dã khảo sát thực địa tại 8 cụm gò kiến trúc trọng điểm gồm Gò Ia, Gò IIa, Gò IIb, Gò III, Gò IV, Gò V, Gò VI và Gò VIII trải dài trên diện tích nghiên cứu.

Về mẫu khảo sát chuyên sâu, tác giả đã tiến hành phỏng vấn sâu 25 chuyên gia khảo cổ, nhà quản lý văn hóa thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, Bảo tàng tỉnh và cán bộ chính quyền địa phương huyện Cát Tiên. Phương pháp phân tích liên ngành (văn hóa học, khảo cổ học, phân tích chính sách công và kinh tế du lịch) được lựa chọn vì tính chất đa tầng của đối tượng nghiên cứu, cho phép đánh giá chuẩn xác hiệu quả thực thi chính sách trong mốc thời gian từ năm 1985 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực tiễn thực hiện chính sách bảo tồn tại Di tích khảo cổ Cát Tiên mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Hệ thống hiện vật và kiến trúc đồ sộ: Các đợt khai quật đã làm xuất lộ một quần thể kiến trúc Bàlamôn giáo quy mô lớn với hơn 1.140 hiện vật quý hiếm bằng vàng, đá, đồng, gốm và sắt. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã thu thập được 275 lá vàng thiêng chạm khắc tinh xảo hình voi, hoa sen và các vị thần (trong đó tháp IIa có 109 mảnh và tháp I Đồi Khỉ có 166 hiện vật), minh chứng cho một thánh địa tôn giáo rực rỡ từ thế kỷ IV đến thế kỷ VIII.
• Tốc độ triển khai dự án đầu tư còn chậm: Dù đã có Quyết định số 2229/QĐ-UBND phê duyệt quy hoạch chi tiết xây dựng từ năm 2007, tỷ lệ giải ngân và hoàn thành các hạng mục bảo tồn cấp thiết đến năm 2019 mới đạt khoảng 45% so với kế hoạch đề ra, dẫn đến việc nhiều di tích phát lộ bị phơi nhiễm thời tiết kéo dài.
• Hiện tượng xuống cấp vật lý nghiêm trọng: Do nằm trong vùng có lượng mưa trung bình 2.186mm/năm và độ ẩm trên 80%, các khối kiến trúc gạch nung cổ tại Gò Ia và Gò IIa đã ghi nhận tỷ lệ phong hóa, rêu mốc và xói mòn bề mặt vượt mức 30%, đe dọa sự bền vững của các kết cấu tường tháp.
• Xung đột về sử dụng đất vùng đệm: Khoảng 65% diện tích khoanh vùng bảo vệ chưa được cắm mốc ranh giới rõ ràng trên thực địa, dẫn đến tình trạng người dân canh tác nông nghiệp lấn chiếm, gây khó khăn cho công tác giải phóng mặt bằng và quy hoạch không gian bảo tồn.

Thảo luận kết quả

Các số liệu thực trạng cho thấy sự chênh lệch lớn giữa mục tiêu chính sách và kết quả thực tế. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự phối hợp liên ngành giữa Trung ương và địa phương chưa thực sự chặt chẽ, nguồn ngân sách nhà nước cấp hàng năm chỉ đáp ứng khoảng 40% nhu cầu bảo quản khẩn cấp. So với các di tích khảo cổ quy mô quốc gia như Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) hay khu di tích Óc Eo (An Giang), Cát Tiên gặp bất lợi lớn về hạ tầng giao thông và cách xa các trung tâm đô thị lớn.

Các dữ liệu nghiên cứu về tiến độ phân bổ vốn, mức độ suy thoái gạch đá và sự biến động nguồn nhân lực có thể được mô hình hóa qua bảng tổng hợp ma trận chính sách và biểu đồ cột so sánh tiến độ thực hiện qua các giai đoạn 1994-2000, 2001-2006 và 2007-2019. Điều này làm nổi bật tính cấp bách của việc chuyển đổi phương thức quản lý từ hành chính thụ động sang quản trị di sản chủ động, có sự tham gia của các bên liên quan.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, nghiên cứu đưa ra 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả thực thi chính sách bảo tồn Di tích khảo cổ Cát Tiên:

• Hoàn thiện cắm mốc ranh giới bảo vệ: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng phối hợp với UBND huyện Cát Tiên thực hiện cắm mốc ranh giới bảo vệ 100% diện tích khu vực I và khu vực II (quy mô hơn 100 ha) trước quý IV năm 2022 nhằm chấm dứt tình trạng xâm lấn đất đai.
• Xây dựng công trình mái che và thoát nước chuyên dụng: Ban Quản lý Di tích phối hợp cùng các đơn vị tư vấn kiến trúc thiết kế hệ thống mái che bảo vệ bán kiên cố tại các gò di tích trọng điểm, lắp đặt hệ thống thoát lũ tự động nhằm giảm thiểu 80% nguy cơ ngập úng vào mùa mưa trước năm 2023.
• Đẩy mạnh xã hội hóa và hợp tác công - tư: UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dịch vụ phụ trợ, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng vốn ngoài ngân sách cho công tác phát huy giá trị di sản lên mức 35% trong giai đoạn 2022 - 2025.
• Liên kết phát triển tuyến du lịch di sản - sinh thái: Trung tâm Xúc tiến Đầu tư Thương mại và Du lịch Lâm Đồng kết nối Di tích Cát Tiên với Vườn Quốc gia Cát Tiên tạo thành chuỗi sản phẩm du lịch đặc sắc, phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng khách tham quan 20% mỗi năm từ năm 2024.
• Nâng cao năng lực cán bộ chuyên trách: Sở Nội vụ tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ thuật bảo quản hiện vật khảo cổ học và chuyển đổi số quản lý di sản, đảm bảo 100% cán bộ tại ban quản lý đạt chuẩn chuyên môn nghiệp vụ trước năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn và mô hình đánh giá chu trình chính sách, giúp tối ưu hóa công tác quản lý cho hơn 15 địa phương sở hữu di tích khảo cổ tại khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ.
• Các nhà nghiên cứu, khảo cổ học và bảo tồn di sản: Cung cấp tài liệu tổng hợp chuyên sâu về tiến trình 34 năm nghiên cứu quần thể di tích Cát Tiên cùng hệ thống phân loại 1.140 di vật quý giá.
• Học viên cao học, giảng viên và sinh viên ngành Chính sách công: Là tài liệu tham khảo tiêu chuẩn về phương pháp phân tích chính sách văn hóa, kết hợp giữa lý thuyết quản lý nhà nước và thực tiễn điền dã khảo cổ.
• Doanh nghiệp lữ hành và tổ chức phát triển du lịch: Nắm bắt định hướng quy hoạch không gian di sản, hỗ trợ xây dựng các tour du lịch văn hóa - lịch sử chất lượng cao, rút ngắn 30% thời gian nghiên cứu thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong công tác bảo tồn di sản Cát Tiên?
Nghiên cứu tập trung giải quyết nút thắt trong khâu thực thi chính sách công, phân tích nguyên nhân khiến các chính sách bảo tồn ban hành từ năm 1985 đến năm 2019 chưa đạt hiệu quả tối đa, từ đó đề xuất giải pháp đồng bộ hóa nguồn lực và quy hoạch.

Di tích khảo cổ Cát Tiên có giá trị lịch sử và nghệ thuật nổi bật gì?
Quần thể di tích chứa đựng hơn 1.140 hiện vật quý, trong đó có 275 lá vàng thiêng và hệ thống đền tháp có niên đại từ thế kỷ IV đến thế kỷ VIII, phản ánh một trung tâm tôn giáo lớn giao thoa giữa văn hóa bản địa và văn minh Ấn Độ giáo.

Tại sao công tác bảo quản kiến trúc gạch tại Cát Tiên gặp nhiều khó khăn?
Do điều kiện khí hậu nhiệt đới với lượng mưa lớn 2.186mm/năm và độ ẩm trên 80%, các cấu trúc gạch nung cổ rất dễ bị mủn nát, rêu mốc và hoàn thổ nếu không có mái che bảo vệ và hệ thống tiêu thoát nước đạt chuẩn.

Khung phân tích chính sách nào được sử dụng trong nghiên cứu?
Tác giả áp dụng mô hình thực thi chính sách công đa biến kết hợp 2 nguyên lý bảo tồn di sản (bảo tồn tĩnh và bảo tồn động) của UNESCO để đánh giá toàn diện chu trình chính sách trong 34 năm qua.

Giải pháp mang tính đột phá nhất của luận văn là gì?
Đó là cơ chế liên kết chuỗi giá trị di sản - sinh thái giữa Di tích khảo cổ Cát Tiên và Vườn Quốc gia Cát Tiên, kết hợp mục tiêu thu hút 35% nguồn vốn xã hội hóa nhằm tạo nguồn thu tái đầu tư bền vững cho di tích.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thực thi chính sách công trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa vật thể khảo cổ học tại Việt Nam.
• Đánh giá khách quan thực trạng 34 năm thực hiện chính sách bảo tồn Di tích Quốc gia đặc biệt Cát Tiên (1985 - 2019) dựa trên dữ liệu từ 9 đợt khai quật lớn.
• Nhận diện chính xác 4 nhóm hạn chế then chốt về tiến độ quy hoạch, tài chính công, nhân lực chuyên môn và tình trạng xuống cấp gạch đá trên 30%.
• Kiến nghị 5 nhóm giải pháp đồng bộ có lộ trình cụ thể từ năm 2022 đến năm 2025 gắn liền với trách nhiệm của từng cơ quan quản lý.
• Kêu gọi sự chung tay liên ngành giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để đưa Di tích khảo cổ Cát Tiên trở thành điểm đến văn hóa - du lịch tiêu biểu của vùng Nam Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA TẠI DI TÍCH KHẢO CỔ CÁT TIÊN 1. Một số khái niệm cơ bản 1.1 Những khái niệm về bảo tồn, giá trị văn hóa, di sản văn hóa, di tích khảo cổ Cát Tiên Khái niệm về bảo tồn: Hiện nay, có nhiều quan niệm khác nhau về bảo tồn di sản văn hóa, cụ thể như sau: Theo Từ điển Tiếng Việt “bảo tồn” là giữ lại không để cho mất đi, bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật, hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó [34, tr28]. Bảo tồn là không để mai một, không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái. Đối tượng “bảo tồn” phải được nhìn nhận là tinh hoa, đã khẳng định được giá trị đích thực và khả năng tồn tại theo thời gian dưới nhiều thể trạng và hình thức khác nhau của đối tượng được bảo tồn.

Đối tượng được bảo tồn (giá trị di sản văn hóa) cần thỏa mãn hai điều kiện sau: - Một là, nó phải được nhìn là tinh hoa, là một giá trị đích thực được thừa nhận minh bạch, không phải hoài nghi hay tranh cãi. - Hai là, nó phải hàm chứa khả năng, tiềm năng đứng vững lâu dài (tức là có giá trị lâu dài trước những biến đổi tất yếu của đời sống vật chất và tinh thần của con người nhất là trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập như hiện nay). Quan điểm của UNESCO về bảo tồn di sản văn hóa: Bảo tồn mang nghĩa rộng hơn, là hoạt động giữ gìn một cách an toàn khỏi sự tổn hại, sự xuống cấp hoặc phá hoại, bảo quản kết cấu một địa điểm ở hiện trạng và tránh sự xuống cấp của kết cấu đó. Như vậy, bảo tồn là tất cả những nỗ lực nhằm hiểu biết về lịch sử hình thành, ý nghĩa của di sản văn hóa nhằm bảo đảm sự an toàn, phát triển lâu dài cho di sản văn hóa và khi cần đến phải đảm bảo việc giới thiệu, trưng bày, khôi phục và tôn tạo lại để khai thác khả năng phục vụ cho hoạt động tiến bộ của xã hội [35, tr16].

17 Công tác bảo tồn di sản văn hóa có nhiều cấp độ khác nhau, bao gồm các hoạt động: bảo tồn nguyên trạng, trùng tu, gia cố, tái định vị, phục hồi, tái tạo - làm lại, qui hoạch bảo tồn. Vấn đề đặt ra là khi bảo tồn một di sản văn hóa cụ thể cần nghiên cứu, chọn lựa phương án thích hợp với từng địa phương, từng đặc thù riêng để đảm bảo rằng cái chúng ta đang trưng bày là xác thực chứ không phải đồ giả. Trên cơ sở tôn trọng các điều khoản của Hiến chương Venice, UNESCO đã ban hành Công ước về việc bảo tồn các di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới vào năm 1972. Tiếp đến năm 2003, UNESCO ban hành Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, được sự đồng thuận của trên 120 quốc gia thành viên mà Việt Nam là một trong số những thành viên đó.

Với mục tiêu tăng cường nhận thức về tầm quan trọng và thống nhất hoạt động bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, Công ước yêu cầu các nước cam kết có những biện pháp bảo đảm việc bảo vệ và duy trì sự tồn tại của di sản văn hóa phi vật thể, cùng với sự phối hợp chặt chẽ ở cấp vùng và cấp quốc tế cho mục tiêu này [35, tr3]. Có thể thấy, các biện pháp bảo vệ do Công ước đề ra, nhất là biện pháp kiểm kê (xác định giá trị di sản), tư liệu hóa cho thấy quan điểm tôn trọng yếu tố gốc của loại hình di sản này.