Tổng quan nghiên cứu

Ca trù là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của Việt Nam, được UNESCO công nhận là di sản cần bảo vệ khẩn cấp từ năm 2009. Tại huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng, Ca trù Đông Môn là một trong những trung tâm nghệ thuật Ca trù lâu đời và có giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, Ca trù Đông Môn đang đứng trước nguy cơ mai một do sự thay đổi của xã hội và thiếu hụt nguồn nhân lực kế cận. Nghiên cứu này tập trung khảo sát thực trạng hoạt động và công tác quản lý Ca trù tại làng Đông Môn trong giai đoạn 2015-2017, nhằm đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản này.

Mục tiêu nghiên cứu bao gồm: (1) Khái quát về Ca trù ở Việt Nam và đặc điểm Ca trù Đông Môn; (2) Phân tích thực trạng hoạt động và quản lý Ca trù Đông Môn; (3) Đề xuất giải pháp nâng cao công tác quản lý và bảo tồn Ca trù tại địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hoạt động Ca trù tại làng Đông Môn, xã Hòa Bình, huyện Thủy Nguyên, trong khoảng thời gian từ năm 2015 đến 2017. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, góp phần duy trì bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển du lịch văn hóa tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết quản lý văn hóa và quản lý di sản văn hóa, trong đó:

  • Lý thuyết quản lý văn hóa: Quản lý văn hóa là hoạt động có tổ chức, có chủ đích của chủ thể quản lý nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Quản lý nhà nước về văn hóa có tính quyền lực đặc biệt, tính tổ chức cao, có mục tiêu chiến lược và tính liên tục trong điều hành.

  • Lý thuyết quản lý di sản văn hóa: Quản lý di sản văn hóa là sự định hướng, tổ chức điều hành việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của cộng đồng và phát triển xã hội. Quản lý di sản bao gồm xây dựng chiến lược, quy hoạch, chính sách, tổ chức thực hiện, giám sát và huy động nguồn lực.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: quản lý, quản lý nhà nước về văn hóa, di sản văn hóa phi vật thể, bảo tồn, phát huy giá trị di sản, giáo phường Ca trù, tổ chức quản lý CLB Ca trù.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp:

  • Nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích các văn bản pháp luật, tài liệu nghiên cứu về Ca trù, quản lý văn hóa và di sản văn hóa.

  • Khảo sát điền dã thực tế: Phỏng vấn sâu các nghệ nhân, cán bộ quản lý, thành viên CLB Ca trù Đông Môn và người dân địa phương để thu thập thông tin về thực trạng hoạt động và quản lý.

  • Phân tích, tổng hợp, so sánh: Đánh giá thực trạng dựa trên số liệu thu thập, so sánh với các mô hình quản lý di sản tương tự ở địa phương khác.

  • Nghiên cứu liên ngành: Kết hợp kiến thức văn hóa, lịch sử, quản lý và xã hội học để phân tích toàn diện.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 25 thành viên CLB Ca trù Đông Môn, bao gồm các thế hệ từ 7 đến 80 tuổi, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm tuổi và vai trò trong CLB. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017, phù hợp với phạm vi hoạt động của CLB.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Cơ cấu tổ chức quản lý Ca trù Đông Môn: CLB Ca trù Đông Môn có Ban chủ nhiệm gồm 5 người, trong đó Chủ nhiệm CLB là ông Trần Bá Sự. Ban chủ nhiệm chịu sự quản lý nhà nước của UBND xã Hòa Bình và sự hướng dẫn chuyên môn của Phòng Văn hóa, Thể thao và Du lịch huyện Thủy Nguyên. Mô hình quản lý có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp từ thành phố đến xã, đảm bảo tính liên tục và hiệu quả trong công tác quản lý.

  2. Thực trạng hoạt động Ca trù: CLB sinh hoạt đều đặn vào tối thứ 6 hàng tuần với 25 thành viên thuộc nhiều thế hệ. Hoạt động truyền dạy Ca trù được duy trì qua các lớp đào tạo cho thiếu nhi và người trung niên, với 4 em nhỏ từ 7-12 tuổi và 15 hội viên trung niên tham gia. CLB đã đạt nhiều thành tích tại các liên hoan Ca trù toàn quốc, như 3 huy chương vàng tại Liên hoan dân ca 3 miền toàn quốc năm 2016.

  3. Công tác quản lý và tổ chức lễ hội: Ban quản lý di tích Phủ từ Ca công phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức lễ hội truyền thống hàng năm vào các ngày 24/3 và 24/9 âm lịch, đảm bảo nghi lễ trang trọng, phù hợp thuần phong mỹ tục. Công tác phân công nhiệm vụ rõ ràng, phối hợp hiệu quả giữa các đơn vị như Ban Văn hóa xã, công an xã và Trung tâm Văn hóa Thể thao huyện.

  4. Hạn chế trong công tác quản lý: Mặc dù có nhiều thành tích, CLB vẫn đối mặt với khó khăn như thiếu nguồn lực tài chính ổn định, cơ sở vật chất còn hạn chế, sự già hóa của đội ngũ nghệ nhân chủ chốt và nguy cơ mai một do lớp kế cận còn ít. Việc truyền dạy Ca trù chủ yếu dựa vào các nghệ nhân lớn tuổi, trong khi số lượng người trẻ tham gia còn hạn chế.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình quản lý Ca trù Đông Môn có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và tổ chức xã hội nghề nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động bảo tồn. Việc duy trì lớp truyền dạy cho thiếu nhi và người trung niên góp phần tạo nguồn nhân lực kế cận, tuy nhiên cần tăng cường hơn nữa để tránh nguy cơ mai một.

So sánh với các nghiên cứu về quản lý di sản văn hóa phi vật thể khác, Ca trù Đông Môn có điểm mạnh về truyền thống lâu đời, sự gắn bó cộng đồng và sự quan tâm của chính quyền địa phương. Tuy nhiên, hạn chế về nguồn lực và cơ sở vật chất là thách thức chung của nhiều di sản phi vật thể tại Việt Nam.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố độ tuổi thành viên CLB, bảng thành tích liên hoan Ca trù, và sơ đồ mô hình quản lý từ cấp thành phố đến CLB. Những biểu đồ này giúp minh họa rõ nét sự đa dạng về độ tuổi, mức độ thành công và cấu trúc quản lý hiện tại.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất: UBND xã Hòa Bình và các cấp quản lý cần ưu tiên đầu tư kinh phí ổn định cho CLB Ca trù Đông Môn, nâng cấp cơ sở vật chất như phòng học, trang thiết bị âm thanh, nhạc cụ truyền thống. Mục tiêu đạt được trong vòng 2 năm, nhằm tạo môi trường sinh hoạt và truyền dạy chuyên nghiệp hơn.

  2. Phát triển chương trình đào tạo bài bản cho lớp kế cận: Xây dựng chương trình đào tạo Ca trù dành cho thiếu nhi và thanh niên, phối hợp với nhà trường và các nghệ nhân để nâng cao chất lượng truyền nghề. Mục tiêu tăng số lượng học viên lên ít nhất 10 em trong 3 năm tới, đảm bảo sự kế thừa bền vững.

  3. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các hoạt động truyền thông, hội thảo, sự kiện văn hóa nhằm nâng cao nhận thức của người dân về giá trị Ca trù Đông Môn. Chủ thể thực hiện là Ban chủ nhiệm CLB phối hợp với UBND xã và Phòng Văn hóa huyện, trong vòng 1 năm.

  4. Kết nối Ca trù Đông Môn với phát triển du lịch văn hóa: Xây dựng các tour du lịch văn hóa kết hợp trải nghiệm Ca trù, thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. Hợp tác với các doanh nghiệp du lịch địa phương để phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng. Mục tiêu triển khai trong 2 năm, góp phần nâng cao thu nhập cho nghệ nhân và cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý văn hóa địa phương: Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng chính sách, kế hoạch quản lý di sản văn hóa phi vật thể, đặc biệt là Ca trù.

  2. Nghệ nhân và thành viên CLB Ca trù: Giúp hiểu rõ hơn về thực trạng hoạt động, quản lý và các giải pháp bảo tồn, từ đó nâng cao hiệu quả truyền nghề và phát huy giá trị nghệ thuật.

  3. Nhà nghiên cứu văn hóa và âm nhạc dân gian: Cung cấp tư liệu quý giá về lịch sử, tổ chức, diễn xướng và quản lý Ca trù Đông Môn, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu.

  4. Doanh nghiệp và tổ chức phát triển du lịch: Tham khảo để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa gắn với Ca trù, góp phần bảo tồn di sản và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

  1. Ca trù là gì và có nguồn gốc từ đâu?
    Ca trù là một thể loại âm nhạc dân gian truyền thống của Việt Nam, có nguồn gốc từ thời nhà Lý cách đây hàng nghìn năm. Nó bao gồm các hình thức diễn xướng như hát, đàn đáy, gõ phách và trống chầu, mang giá trị nghệ thuật và lịch sử đặc sắc.

  2. Tại sao Ca trù Đông Môn lại quan trọng trong bảo tồn di sản?
    Ca trù Đông Môn là một trong những trung tâm Ca trù lâu đời ở miền Bắc, giữ gìn nhiều giá trị truyền thống đặc trưng. Việc bảo tồn Ca trù tại đây góp phần duy trì bản sắc văn hóa dân tộc và phát triển văn hóa địa phương.

  3. Thách thức lớn nhất trong việc bảo tồn Ca trù hiện nay là gì?
    Thách thức chính là sự già hóa của đội ngũ nghệ nhân, thiếu lớp kế cận trẻ tuổi, nguồn lực tài chính hạn chế và cơ sở vật chất chưa đáp ứng đủ nhu cầu truyền dạy và biểu diễn.

  4. CLB Ca trù Đông Môn đã đạt được những thành tích gì?
    CLB đã tham gia nhiều liên hoan Ca trù toàn quốc, đạt nhiều huy chương vàng và bạc, như 3 huy chương vàng tại Liên hoan dân ca 3 miền toàn quốc năm 2016, thể hiện sự phát triển và năng lực nghệ thuật của CLB.

  5. Làm thế nào để người trẻ có thể tham gia học Ca trù?
    CLB đã tổ chức các lớp đào tạo cho thiếu nhi và thanh niên, phối hợp với nhà trường và nghệ nhân để truyền nghề. Người trẻ có thể đăng ký tham gia các lớp học tại CLB vào các buổi sinh hoạt định kỳ.

Kết luận

  • Ca trù Đông Môn là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, có giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa đặc sắc của Việt Nam.
  • Mô hình quản lý Ca trù Đông Môn có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và tổ chức xã hội nghề nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho bảo tồn.
  • Hoạt động truyền dạy và biểu diễn Ca trù được duy trì đều đặn với sự tham gia của nhiều thế hệ, đạt nhiều thành tích tại các liên hoan nghệ thuật.
  • Cần tăng cường nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, phát triển lớp kế cận và kết nối với du lịch để bảo tồn và phát huy giá trị Ca trù.
  • Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để các cấp quản lý, nghệ nhân và cộng đồng cùng chung tay bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể độc đáo này.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan và đẩy mạnh truyền thông để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị Ca trù Đông Môn. Đây là cơ hội để bảo tồn và phát triển một phần quan trọng của di sản văn hóa Việt Nam, đồng thời góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.