CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN VÀ SƠ LƯỢC LỊCH SỬ LẬP PHÁP VỀ THỦ TỤC XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Lý luận về thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm, đặc điểm thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội - Khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội Trong lịch sử loài người, cuộc đời của mỗi con người đã trải qua trong các giai đoạn phát triển của loài người với những xã hội, độ tuổi khác nhau, chính vì vậy trong xã hội cũng như trong pháp luật đã hình thành những tên gọi, thuật ngữ khác nhau như: trẻ em, người lớn, nhi đồng, thiếu niên, thanh niên, trung niên; nhưng trong các thuật ngữ pháp lý của các nước đã sử dụng phổ biến cách gọi là người thành niên và người chưa thành niên theo độ tuổi khác nhau.
Trên phạm vi quốc tế, các văn bản pháp luật liên quan đến người chưa thành niên gồm: Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hiệp quốc về áp dụng pháp luật với người chưa thành niên (hay thường gọi là Quy tắc Bắc Kinh ngày 29/11/1985); Công ước về quyền trẻ em (được Đại Hội đồng Liên hiệp quốc thông qua ngày 20/11/1989); hướng dẫn của Liên hiệp quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên (Hướng dẫn Ri-át, ngày 14/12/1990). như vậy, trẻ em được xác định là người dưới 18 tuổi, người chưa thành niên là người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi, người trẻ tuổi bao gồm trẻ em, người chưa thành niên. Còn các văn bản khác như Quy tắc Bắc Kinh (1985) cũng đều thống nhất quan điểm người chưa thành niên là người chưa đến 18 tuổi. Trong khi đó ở một số văn kiện của một số Tổ chức lao động quốc tế (ILO), tổ chức thuộc Liên Hiệp quốc như Quỹ dân số (UNCPA) và 8 Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa của Liên Hiệp quốc (UNECO) thì quy định trẻ em là những người dưới 15 tuổi….
Theo pháp luật Việt Nam, từ quá khứ phát triển của lịch sử đến nay đã đúc kết những kinh nghiệm được thừa nhận các thành tựu do các ngành khoa học khác nhau mang lại và qua quá trình tiếp thu các văn bản pháp luật quốc tế mà các nhà làm luật đã đưa ra khái niệm về người chưa thành niên, tùy theo từng lĩnh vực điều chỉnh của từng ngành luật khác nhau, như sau: Theo pháp luật Viêt Nam quy định, trẻ em là người dưới 16 tuổi [53]. Người thành niên là người từ đủ 18 tuổi trở lên; Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi [32]. Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi [36]. Như vậy, người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi.
Từ các phân tích trên hoàn toàn phù hợp với Công ước Quốc tế về quyền trẻ em ngày 20/02/1990 mà nước ta là thành viên [25]. Theo BLHS năm 1999 quy định người chưa thành niên là những người chưa đủ 18 tuổi, chỉ những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi mới phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội của mình, còn đối với người dưới 14 tuổi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Theo Điều 12 BLHS năm 1999 quy định, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng [29]. Điều 48, 49,50 BLTTHS năm 2003 quy định “Người bị tạm giữ là người ….; Bị can, người đã bị khởi tố về hình sự ….;Bị cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử.
Đồng thời theo quy định tại Điều 12 của BLHS năm 1999 về tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thì có thể hiểu người phạm tội là người dưới 18 tuổi là người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi ở thời điểm đã Điều tra, truy tố đến khi Tòa án quyết định đưa ra xét xử. Theo quy định của BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 thì người dưới 18 tuổi là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi. Việc xác định tuổi của người thực hiện hành vi phạm tội là người dưới 18 9 tuổi rất quan trọng vì đây là căn cứ áp dụng các biện pháp ngăn chặn, áp dụng các thủ tục đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người phạm tội. Việc xác định tuổi của người dưới 18 tuổi phạm tội là rất cần thiết vì giúp Cơ quan tiến hành tố tụng xác định việc áp dụng pháp luật khi xét xử và khi áp dụng hình phạt đối với họ.
Theo quy định tại Điều 8 của BLHS năm 2015 thì, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự. Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác [28]. Từ sự phân tích trên có thể thấy: Người dưới 18 tuổi phạm tội là người tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, họ là người trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi và phải chịu TNHS theo quy định của pháp luật. Trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự trên thực tiễn phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó xét xử sơ thẩm là giai đoạn quan trọng không thể thiếu trong một quá trình tến hành tố tụng hình sự.
Khoản 1 Điều 27, BLTTHS năm 2015 quy định: Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm. Bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. Những bản án, quyết định sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn do Bộ luật này quy định thì có hiệu lực pháp luật và được thi hành. Bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì vụ án phải được xét xử ơ cấp cao hơn là phúc thẩm.
Còn bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án có hiệu lực pháp luật ngay sau khi ban hành. Xét xử sơ thẩm là việc xét xử lần đầu 10 (cấp thứ nhất) do Toà án được giao thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật, là một giai đoạn kết thúc quá trình giải quyết một vụ án hình sự, tất cả mọi tài liệu chứng cứ của vụ án do Cơ quan điều tra thu thập trong quá trình điều tra và đều được xem xét một cách công khai tại phiên tòa, trừ trường hợp các tài liệu, chứng cứ có liên quan đến bí mật quốc gia, bí mật kinh doanh, những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau tại phiên tòa và được tranh luận chất vấn những vấn đề mà tại Cơ quan điều tra họ chưa được làm rõ. Xét xử sơ thẩm được coi như là đỉnh cao của quyền tư pháp, tại phiên toà về quyền và nghĩa vụ của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng được thực hiện một cách công khai, đầy đủ nhất [16]. Có một số quan điểm cho rằng xét xử sơ thẩm là việc xét xử một vụ án ở cấp thấp nhất.
Nhưng quan điểm này cũng chỉ mang tính hình thức chứ chưa chỉ ra được nội dung và bản chất của xét xử sơ thẩm là như thế nào và khi xét xử, Tòa án cấp sơ thẩm cụ thể là Hội đồng xét xử sơ thẩm có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân để ra bản án hoặc quyết định. Những bản án, quyết định này chưa phát sinh hiệu lực pháp luật ngay và nó có thể bị kháng cáo, kháng nghị yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm. Ngoài ra có quan điểm khác cho rằng xét xử sơ thẩm là việc xét xử lần thứ nhất do Tòa án được giao thẩm quyền thực hiện theo quy định của pháp luật. Chúng tôi cho rằng không phải tất cả các phiên tòa ở cấp thứ nhất (phiên tòa sơ thẩm) đều là xét xử lần thứ nhất.
Bởi vì bản án, quyết định sơ thẩm bị hủy để điều tra lại hoặc xét xử lại. Với các quy định của pháp luật về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án nhân dân, có thể nhận thấy hoạt động xét xử vụ án hình sự là hoạt động thực hiện quyền tư pháp, là chức năng, nhiệm vụ của các Tòa án. Tòa án là cơ quan duy nhất được nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để thực hiện quyền tư pháp, có thể hiểu xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là hoạt động tố tụng do Tòa án cấp thứ nhất (Tòa án cấp huyện, Tòa án cấp tỉnh) tiến hành có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân (trừ trường hợp vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn) để tiến hành giải quyết vụ án hình sự bằng việc ra bản án, quyết định bị cáo có tội hay không có 11 tội, hình phạt và các biện pháp tư pháp khác. Bản án, quyết định sơ thẩm có thể bị kháng cáo kháng nghị để xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm.
Xét xử sơ thẩm là một giai đoạn vô cùng quan trọng trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự. Pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng luôn coi trẻ em là đối tượng đặc biệt cần được bảo vệ không chỉ trong cuộc sống xã hội hàng ngày mà ngay cả khi quyền trẻ em bị xâm phạm cần được bảo vệ hoặc khi đối tượng này vi phạm pháp luật.