Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 1. Trọng tài thƣơng mại - hình thức giải quyết tranh chấp thƣơng mại Xét về mặt ngữ nghĩa, trọng tài được hiểu là sự tài phán trung lập, là người thứ ba (không phải hai bên tranh chấp) được các bên tranh chấp thỏa thuận lựa chọn để phân xử sự bất đồng giữa các bên. Với ý nghĩa này, Trọng tài có lịch sử hình thành từ rất lâu đời, là hình thức giải quyết tranh chấp xuất hiện trước khi xuất hiện Tòa án, "là hình thức tư pháp đầu tiên được con người sử dụng nhằm mục đích xác lập chân lý và hòa bình" [8, tr.
Khi thương mại phát triển thì tranh chấp xảy ra là không thể tránh khỏi và các thương gia thường cố gắng tìm ra phương pháp thích hợp để giải quyết những tranh chấp đó. Trường hợp các bên không thể tự giải quyết được với nhau, vụ việc sẽ được đưa ra một bên thứ ba trung lập, thường là người có kinh nghiệm để giải quyết. Trong giai đoạn đầu, việc giải quyết của người thứ ba chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu nội dung vụ việc, giải thích những vấn đề các bên đang quan tâm và đưa ra ý kiến để họ tham khảo (mang tính chất tham vấn). Về sau, xuất phát từ nhu cầu giải quyết tranh chấp phải dứt điểm, nhanh chóng, các bên đều thỏa thuận rằng quyết định của bên thứ ba giải quyết tranh chấp là quyết định cuối cùng.
Đó là tiền thân của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ngày nay [20, tr. Cùng với sự phát triển của kinh tế, trọng tài thương mại ngày nay mang tính toàn cầu và đã trở thành hình thức giải quyết tranh chấp phổ biến và được các nhà kinh doanh ưa chuộng. Hình thức giải quyết tranh chấp này 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ngày càng khẳng định vị trí, vai trò của mình trên thương trường quốc tế. Ưu điểm giải quyết bằng phương thức trọng tài thương mại là đảm bảo sự khách quan của phương thức giải quyết tranh chấp, tính bí mật của hoạt động sản xuất kinh doanh và sự giải quyết nhanh chóng, dứt điểm linh hoạt và tự chủ.
Định nghĩa về trọng tài, Từ điển Kinh tế thị trường giải thích trọng tài với tư cách là một hình thức giải quyết tranh chấp: Trọng tài là một phương pháp giải quyết hòa bình các vụ tranh chấp, là chỉ đôi bên đương sự tự nguyện đem những sự việc, những vấn đề tranh chấp giao cho người thứ ba có tư cách công bằng chính trực xét xử, lời phán quyết do người này đưa ra có hiệu lực ràng buộc với cả hai bên. Người thứ ba này là người trọng tài do hai bên chọn hoặc là cơ quan trọng tài [58, tr. Theo Hiệp hội Trọng tài Hoa Kỳ: "Trọng tài là cách thức giải quyết tranh chấp bằng cách đệ trình vụ tranh chấp cho một hoặc một số người khách quan xem xét giải quyết và họ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng có giá trị bắt buộc các bên tranh chấp phải thi hành" [Dẫn theo: 38, tr. Theo Giáo sư Philipe Fouchar: "Trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp, theo đó các bên thỏa thuận giao cho một cá nhân (Trọng tài viên) thẩm quyền giải quyết tranh chấp phát sinh giữa họ với nhau" [26, tr.
Cùng quan điểm coi trọng tài là một hình thức giải quyết tranh chấp, cuốn "Đạo đức và kỹ năng hành nghề của luật sư trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" đã định nghĩa về trọng tài như sau: "Trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp, theo đó, hai hoặc nhiều bên đưa vụ tranh chấp của họ ra trước bên thứ ba trung lập để chủ thể này tiến hành giải quyết tranh chấp theo những thủ tục đặc trưng của quá trình đó" [12, tr. Giáo trình Luật kinh tế (dùng cho hệ trung cấp) của Trường Đại học Luật Hà Nội đưa ra định nghĩa: "Trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của Trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập, nhằm chấm 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dứt xung đột bằng việc đưa ra một phán quyết trên cơ sở sự thỏa thuận của các bên tranh chấp và có hiệu lực bắt buộc đối với mỗi bên" [52, tr. Điều 2 Luật Mẫu UNCITRAL quy định: "Trọng tài nghĩa là mọi hình thức trọng tài có hoặc không có sự giám sát của một tổ chức thường trực" [44]. Luật Trọng tài thương mại năm 2010 quy định tại Điều 3: "Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được tiến hành theo quy định của Luật này" [33].
Như vậy, các quan điểm khoa học và luật thực định coi trọng tài thương mại là một phương thức để giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại thiên về bản chất của trọng tài thương mại, thống nhất xác định phương thức tài phán tư này được hình thành trên cơ sở thỏa thuận tự nguyện, bình đẳng của các bên tranh chấp, được tiến hành theo thủ tục tố tụng đặc trưng, phán quyết trọng tài có hiệu lực ràng buộc với các bên tranh chấp. Trong lịch sử, khi kinh tế thị trường với những quy luật cơ bản như quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh… thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của các hoạt động kinh tế nói chung và thương mại nói riêng, thì trọng tài chủ yếu được sử dụng trong giải quyết các tranh chấp thương mại. Trong lĩnh vực này, trọng tài tỏ ra phù hợp và có ưu thế hơn các hình thức giải quyết tranh chấp khác. Phạm vi các vụ việc tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài thương mại rộng hay hẹp tùy thuộc vào quy định pháp luật của mỗi quốc gia, trong đó quan niệm về "thương mại" có ảnh hưởng rất quan trọng.
Trên thế giới, pháp luật của hầu hết các nước đều quan niệm "thương mại" theo nghĩa rộng, bao gồm tất cả các hoạt động của thương nhân liên quan đến các mối quan hệ có bản chất thương mại. Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam quy định khái niệm hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Khái niệm "hoạt động thương mại" được quy định trong Luật Thương mại năm 2005 đã tiếp 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cận được với pháp luật quốc tế và pháp luật của các nước trên thế giới, cho phép mở rộng phạm vi các tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài thương mại ở nước ta. Qua phân tích trên, có thể đưa ra định nghĩa Trọng tài thương mại như sau: Trọng tài thương mại là một phương thức giải quyết tranh chấp, theo đó các bên thỏa thuận đưa vụ việc ra trước một bên thứ ba trung lập (Trọng tài viên hoặc Hội đồng trọng tài) để xem xét và ra phán quyết.
Phán quyết của bên thứ ba có giá trị bắt buộc thi hành đối với các bên. Trọng tài thƣơng mại - cơ quan giải quyết tranh chấp thƣơng mại Xuất phát từ quan điểm coi trọng tài là một thiết chế tài phán, một số quan điểm khoa học đã đưa ra định nghĩa về trọng tài thương mại: 1. Trọng tài bao gồm những cá nhân được các bên lựa chọn để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các vụ việc dân sự của họ; 2. Trọng tài thương mại là cơ quan trung gian được các bên đương sự giao tranh chấp cho để xét xử [51, tr.
Ngoài ra, Từ điển Luật học Anh - Mỹ của Black đã đưa ra khái niệm về trọng tài dưới góc độ tố tụng, theo đó, trọng tài được nhìn nhận như một quá trình: "Trọng tài là quá trình giải quyết tranh chấp do các bên tự nguyện lựa chọn, trong đó bên thứ ba trung lập (Trọng tài viên) sau khi nghe các bên trình bày, sẽ ra quyết định có tính chất bắt buộc đối với các bên trong tranh chấp ấy" [61, tr. Qua các định nghĩa về trọng tài nêu trên, có thể thấy rằng, quan điểm coi trọng tài là một cơ quan để giải quyết tranh chấp thiên về mặt hình thức nhiều hơn, nhìn nhận sự tồn tại thực tế của tổ chức trọng tài dưới dạng các Trung tâm trọng tài - cơ quan tài phán độc lập, tồn tại song song với Tòa án. Các định nghĩa về trọng tài nêu trên đều có cơ sở lý luận và thực tiễn, chỉ khác ở góc độ xem xét và mức độ khái quát vấn đề. Tuy nhiên, Tất cả đều 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có một điểm chung rằng trọng tài là một công cụ mà người ta sử dụng để giải quyết các tranh chấp theo thủ tục đặc trưng của nó: do các bên thỏa thuận, vai trò trung lập, đưa ra quyết định có giá trị bắt buộc các bên phải thi hành… Những đặc trưng này thể hiện bản chất của trọng tài là một hình thức tài phán tư, kết hợp được hai mặt: thỏa thuận và tài phán [35].
Với bản chất của một cơ quan giải quyết tranh chấp, một thực thể pháp lý, cơ quan giải quyết tranh chấp trọng tài thương mại có những đặc trưng riêng khác với thiết chế Tòa án. Trọng tài là tổ chức xã hội - nghề nghiệp do các trọng tài viên tự thành lập nên để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Trọng tài không phải là cơ quan xét xử của Nhà nước, không hoạt động bằng ngân sách Nhà nước. Các trọng tài viên không phải là các viên chức Nhà nước.
Khi xét xử, trọng tài không nhân danh Nhà nước để ra các phán quyết. Quyền lực của trọng tài không tự nhiên mà có mà xuất phát từ sự thỏa thuận của các chủ thể tranh chấp với trọng tài. Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài nhân danh ý chí tối cao của các chủ thể tranh chấp mà không nhân danh quyền lực nhà nước. Phán quyết trọng tài không mang tính quyền lực nhà nước.
Phán quyết trọng tài vừa là sự kết hợp giữa ý chí, sự thỏa thuận của các bên, vừa mang tính tài phán của cơ quan có thẩm quyền xét xử. Cơ quan tài phán trọng tài được tổ chức dưới các dạng khác nhau, chủ yếu tồn tại dưới hai hình thức là trọng tài vụ việc và trọng tài thường trực. Trọng tài vụ việc tồn tại có tính chất lâm thời, không có trụ sở và bộ máy cố định, trọng tài viên do các đương sự thỏa thuận lựa chọn.