CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tình huống dạy học hiệu quả trong môn Toán ở Tiểu học 1. Tình huống dạy học Dạy học tình huống đòi hỏi giáo viên phải luôn hiểu được nhu cầu, nguyện vọng, hứng thú, năng lực,… của học sinh, và phải nắm được hoàn cảnh, điều kiện, môi trường,.
khi dạy học. Dựa trên cơ sở đó, GV quyết định dạy cái gì, dạy như thế nào, sử dụng phương tiện kĩ thuật và hình thức gì? để tạo ra những hoạt động phong phú, lôi cuốn, hấp dẫn, nhằm khơi dậy sự hứng thú, lòng đam mê học tập, tìm tòi, nghiên cứu và kích thích tư duy sáng tạo của HS. Do sự chú ý, hứng thú,. của HS thường xuyên thay đổi trong quá trình học tập, nên giáo viên phải luôn nhạy cảm trước tình huống sư phạm mới, có sự điều chỉnh kịp thời các hoạt động dạy học của mình.
Tình huống dạy học là một khái niệm quan trọng trong phương pháp dạy học tình huống. Tình huống dạy học là khái niệm dùng để mô tả hoàn cảnh, điều kiện dạy học cụ thể như: GV, HS, SGK có gì đặc biệt? Mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, môi trường dạy học,. được thực hiện như thế nào? Tình huống dạy học đòi hỏi phải luôn luôn có sự thay đổi, vì vậy để dạy học tốt đòi thầy cô giáo phải quan sát thực tế, nhạy cảm và tập trung sự chú ý của mình vào công việc, tập trung vào việc xác định THDH ở 3 giai đoạn: Trước, trong và sau giờ học. Tình huống dạy học được cấu trúc từ hai yếu tố cơ bản: Con người (giáo viên, học sinh) và các thành tố của quá trình dạy học (mục đích, mục tiêu, phương pháp, phương tiện dạy học,.
Để dạy học hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng dạy học, giáo viên phải quan tâm theo dõi sự chú ý và hứng thú của học sinh, nắm bắt được nhu cầu, nguyện vọng, hoàn cảnh, điều kiện học tập của học sinh. Tình huống dạy học hiệu quả Để tổ chức dạy học một cách hiệu quả, GV cần xây dựng và nắm rõ được những THDH hướng đến tính hiệu quả của HĐ dạy học như: - Xác định mục tiêu DH một cách đầy đủ và đúng đắn. Đặc biệt quan tâm đến là mục tiêu phát triển NL cho học sinh. Mục tiêu cụ thể được thể hiện qua nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức HĐ học, bảo đảm nâng cao kết quả học tập cho HS; - Tập trung vào các hoạt động lôi cuốn được người học như thực hành, trải nghiệm hướng tới mục tiêu bài học.
Các hoạt động học tập phải thú vị tạo ra được động lực học tập, đồng thời có tính thách thức, khó khăn nhất định. - Tạo môi trường học tập thân thiện cho học sinh, trong đó, mọi ý tưởng đều được tôn trọng, phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS thể hiện tính tích cực khi tham gia các HĐ thực hành, trải nghiệm, tạo cơ hội hình thành và phát triển các NL cần thiết cho học sinh. Tình huống dạy học hiệu quả trong môn Toán ở tiểu học Để xây dựng và vận dụng THDH hiệu quả môn Toán ở tiểu học, giáo viên cần căn cứ vào các vấn đề sau: Đặc điểm của môn Toán ở tiểu học theo Chương trình GDPT 2018: - Theo Chương trình GDPT 2018, môn Toán ở tiểu học theo định hướng vừa hình thành kiến thức vừa phát triển năng lực, phẩm chất học sinh tiểu học, dạy học không chỉ cung cấp kiến thức mà phải phát triển hài hòa cả phẩm chất và năng lực. Hình thành và phát triển năng lực toán học với yêu cầu cần đạt: Thực hiện được các thao tác tư duy ở mức độ đơn giản; Nêu và trả lời được câu hỏi khi lập luận, giải quyết vấn đề đơn giản; Lựa chọn được các phép toán và công thức số học để trình bày, diễn đạt (nói hoặc viết) được các nội dung, ý tưởng, cách thức giải quyết vấn đề; Sử dụng được ngôn ngữ toán học kết hợp với ngôn ngữ thông thường, động tác hình thể để biểu đạt các nội dung toán học 11 ở những tình huống đơn giản; Sử dụng được các công cụ, phương tiện học toán đơn giản để thực hiện các nhiệm vụ học tập toán đơn giản.
- Dựa trên nguyên lí GD “học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn” được thể hiện nhất quán trong dạy học toán ở tiểu học. Đặc biệt, đối tượng Toán học mang tính trừu tượng và khái quát cao, các tri thức toán học có tính hệ thống và logic chặt chẽ. Đặc điểm của HS tiểu học: - Tư duy của các em đang trong giai đoạn “tư duy cụ thể”, HS bước đầu có khả năng nhận biết, thực hiện phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa và những hình thức đơn giản của sự suy luận, phán đoán. Tuy nhiên, sự phân tích, tổng hợp phát triển không đồng đều, các lập luận thường là lập luận có lý mà chưa lập luận logic; - Dễ thích nghi và tiếp nhận kiến thức mới, tuy nhiên sự tập trung chưa cao, khả năng ghi nhớ và chú ý có chủ định chưa được phát triển mạnh, tính hiếu động, dễ xúc động còn bộc lộ rõ nét; - Nhớ và quên rất nhanh, HS có trí nhớ trực quan dựa trên biểu tượng cao hơn nhớ từ ngữ, logic.
Đặc điểm của việc dạy học môn Toán ở tiểu học: - DH môn Toán ở tiểu học cần thấy được vai trò của việc tổ chức các hoạt động dạy học, vận dụng toán học vào cuộc sống, hình thành và phát triển NL cho học sinh; - Theo công văn 2345/BGĐT-GDTH [2], khung kế hoạch bài dạy, giáo viên cần tổ chức các hoạt động trong và ngoài giờ học, xác định các yêu cầu cần đạt nêu cụ thể học sinh thực hiện được việc gì, vận dụng được những gì vào giải quyết vấn đề trong cuộc sống, hình thành phẩm chất, năng lực gì. Dựa trên các khái nệm về THDH và các căn cứ nói trên, chúng tôi cụ thể hóa một số đặc điểm và dấu hiệu của THDH phát triển năng lực thực hiện trong môn Toán cho học sinh tiểu học như sau: 12 - Giáo viên cần hình thành theo mục tiêu bài học dựa trên hệ thống kiến thức của HS một cách nhuần nhuyễn, tạo các tình huống gây hứng thú, tạo nhu cầu nhận thức của HS, từ đó HS tích cực tham gia phát hiện và giải quyết vấn đề, phát triển năng lực thực hiện; - Giáo viên cần tích hợp một cách linh hoạt các mạch kiến thức và kỹ năng của môn Toán với các môn học khác có liên quan, gắn môn Toán với nguồn gốc và vận dụng toán học vào thực tiễn. - Giáo viên cần tổ chức những HĐ thực hành, trải nghiệm cho HS trong môi trường tương tác (giao tiếp, hợp tác, đối thoại,.) để hình thành kiến thức, kỹ năng và phát triển các NL chung, NL chuyên biệt của môn Toán. Trong đó, đặc biệt chú trọng vấn đề phát triển NL thực hiện như: Giải quyết vấn đề, năng lực tự học và năng lực vận dụng toán học vào thực tiễn cuộc sống.
- Giáo viên cần làm cho HS thấy được ý nghĩa thiết thực của kiến thức môn Toán, hình thành thói quen, khả năng vận dụng kiến thức Toán học vào thực tiễn. Ví dụ 1: THDH thực hành, vận dụng kiến thức trong bài "Ôn tập các số đến 100" (SGK Toán 2, Tập 1, Cánh Diều). Mục tiêu DH: HS nắm chắc thứ tự số để điền đúng Bảng số 100 và biết được giá trị của một số trong Bảng số 100. Thực hành các kĩ năng đếm, so sánh và sắp xếp số trong Bảng.
Phát triển NL: NL tính toán, NL vận dụng toán học vào thực tiễn, NL hợp tác, NL tư duy logic, NL giải quyết vấn đề. THDH được thiết kế như sau: - Yêu cầu HS đọc yêu cầu bài. - GV chia mỗi nhóm 2 HS, sau khi làm bài cá nhân trong VBT xong sẽ tiến hành thảo luận nhóm các thông tin có thể biết từ bảng 100. - Bảng 100 gồm một trăm số từ 1 đến 100 được săp xếp theo thứ tự nào.
- Dựa vào Bảng 100 có thể đếm bằng những cách nào? - Dựa vào Bảng 100 có thể so sánh các số như thế nào? 13 - Yêu cầu các nhóm chia sẻ trước lớp. - Đọc thứ tự ngược lại. - Các số từ 0 đến 9 là số có mấy chữ số? - Trong bảng có bao nhiêu số có 1 chữ số? - Số bé nhất có một chữ số là số nào? Số bé nhất có hai chữ số là số nào? - Hãy nêu số lớn nhất có một chữ số, số lớn nhất có hai chữ số? - GV chốt kiến thức và hướng dẫn HS cách sử dụng Bảng 100 trong học toán. Ví dụ 2: THDH thực hành, vận dụng kiến thức trong bài "Ôn tập phép cộng, phép trừ (không nhớ trong phạm vi 100)" (SGK Toán 2, Tập 1, Cánh Diều).
Mục tiêu DH: Tính nhẩm và tính viết về phép cộng, phép trừ (không nhớ) trong phạm vi 100. Biết thực hiện được các bài toán có lời văn liên quan đến phép tính cộng, trừ (không nhớ) trong phạm vi 100. Thực hành các kĩ năng cộng, trừ không nhớ trong phạm vi 100. Phát triển NL: NL tính toán, NL vận dụng toán học vào thực tiễn, NL hợp tác, NL tư duy logic, NL giải quyết vấn đề.
THDH như sau: - Yêu cầu HS đọc đề bài trong khung. - GV chia lớp thành các nhóm nhỏ, mỗi nhóm 4 HS và thực hiện bài tập. - GV gợi ý cách làm cho HS: thực hiện tất cả các phép tính liên quan tới 3 số trên sau đó loại bỏ các phép tính không chứa cả 3 số đó. - GV quan sát, giúp đỡ các nhóm.
- GV kiểm tra và nhận xét. - Ở bài tập này, chúng ta dựa vào kiến thức nào để lập được các phép tính đúng? - Hôm nay, chúng ta đã ôn tập kiến thức gì? Em cảm thấy như thế nào sau bài học này? 14 Đánh giá THDH: THDH nói trên phát triển năng lực thực hiện cho học sinh vì trong TH này HS được thảo luận: nhóm (2, 4 HS) để nhận biết và khắc sâu ý nghĩa phép cộng, trừ, được trình bày kiến thức của mình. Do đó, HS có cơ hội giao tiếp, trình bày quan điểm của mình, của nhóm mình, chỉ ra những sai sót của nhóm bạn, từ đó phát triển NL: NL hợp tác, NL GQVĐ, NL sử dụng ngôn ngữ, NL tư duy phản biện, NL giao tiếp,… HS không thụ động mà tự giác tham gia với sự hứng thú, đam mê. Giúp HS khắc sâu ý nghĩa của phép cộng, phép trừ, ý nghĩa của nó, qua đó tạo được hứng thú học tập cho HS.