phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng: - Chƣơng 1. Giới thuyết về nhân vật văn học và nhà văn Dƣơng Thụy - Chƣơng 2. Các kiểu nhân vật chủ yếu trong tiểu thuyết Dƣơng Thụy - Chƣơng 3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Dƣơng Thụy Luận văn này có kết cấu 3 chƣơng nhƣ vậy vì ý đồ nghiên cứu của ngƣời viết là khảo sát thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Dƣơng Thụy một cách sâu sắc và toàn diện nhất có thể.
Theo đó, Chƣơng 1 sẽ cung cấp những khái luận chung về nhân vật trong tác phẩm văn học và đôi nét về nhà văn Dƣơng Thụy. Chƣơng 2 sẽ tập trung làm rõ thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Dƣơng Thụy, bao gồm các kiểu nhân vật đặc biệt, độc đáo rất phù hợp với sự vận hành của xã hội đƣơng đại. Nhiệm vụ của chƣơng 3 là khám phá nghệ thuật xây dựng nhân vật với những cách thức mới mẻ, hấp dẫn. 9 NỘI DUNG CHƢƠNG 1 GIỚI THUYẾT VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ NHÀ VĂN DƢƠNG THỤY Văn học là một loại hình nghệ thuật, một hình thái ý thức xã hội đặc thù.
Ở đó ngƣời sáng tạo – nhà văn – gửi gắm tâm hồn, tƣ tƣởng, ý thức, quan điểm của mình về xã hội, cuộc đời, con ngƣời. Nghiên cứu tác phẩm văn học tức là khám phá các hình thức biểu hiện bằng ngôn từ nghệ thuật để tìm hiểu các ý nghĩa hiển hiện hoặc chìm ẩn của tác phẩm. Tiếp nhận tác phẩm văn học không chỉ tiếp nhận cái nó vốn có mà còn phải đặt nó vào hoàn cảnh lịch sử, vào giai đoạn mà nó ra đời, vào trào lƣu nghệ thuật. Tất cả các yếu tố trên có nhiệm vụ góp phần tạo nên giá trị cho tác phẩm nhƣng trong đó, việc xây dựng nhân vật là điều kiện quyết định chất lƣợng chủ yếu nhất.
Vì thế, khi đọc một tác phẩm, thƣờng là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tƣ của nhân vật luôn là cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn ngƣời đọc. Sức sống của nhà văn phụ thuộc rất nhiều vào sức sống của nhân vật mà họ sáng tạo, mỗi nhân vật là tiếng lòng của ngƣời viết về cuộc đời, con ngƣời. Tùy từng giai đoạn lịch sử, tùy vào tƣ tƣởng quan niệm về con ngƣời. mà nhà văn có cách thức xây dựng nhân vật riêng biệt.
Theo đó, các nhà văn đƣơng đại Việt Nam mang đến cho văn học nhiều kiểu nhân vật phong phú, đa dạng. Dƣơng Thụy, với một đƣờng văn đầy đặn cũng đã đóng góp một dấu ấn rất riêng về tƣ tƣởng, đề tài lẫn cách xây dựng nhân vật độc đáo. Nhân vật trong tác phẩm văn học 1. Khái niệm nhân vật Văn học có một vai trò rất quan trọng trong đời sống của ngƣời Việt Nam.
Ngƣời bình dân rất yêu chuộng văn thơ, không chỉ văn thơ dân gian mà cả những tác phẩm của văn chƣơng bác học. Triều đình chọn ngƣời làm quan không chỉ qua các cuộc thi võ mà còn qua các cuộc thi văn. Tài năng văn chƣơng cũng đƣợc xem trọng nhƣ tài kinh bang tế thế. Hơn nữa, đối với ngƣời Việt Nam văn chƣơng ít 10 mang tính chất là một phƣơng tiện, một hoạt động mƣu cầu cái đẹp thuần túy.
Quan niệm nghệ thuật vị nghệ thuật thƣờng bị phủ nhận và gần nhƣ tồn tại không đáng kể trong lịch sử văn học dân tộc. Sự quan tâm đến cái đẹp hình thức ít khi nào chiếm ƣu thế trong tƣ tƣởng thẩm mĩ của ngƣời Việt Nam. Văn chƣơng đối với ngƣời Việt Nam có thể xem là một hình thức sống, một cách ứng xử đối với thế giới và với cuộc đời. Ngày nay, những biến đổi nhanh mạnh và phức tạp của đời sống hiện thực có sự ảnh hƣởng sâu xa đến thế giới tinh thần của con ngƣời và làm biến đổi tƣ duy, sáng tạo của nhà văn.
Vì thế, nhà văn xây dựng tác phẩm văn học (cụ thể là thể loại văn xuôi) bằng cách tái tạo cuộc sống xã hội, con ngƣời sau quá trình trải nghiệm. Trƣớc kia, trong thời chiến, nhà văn viết về cuộc chiến đấu đang diễn ra với tƣ cách là ngƣời trong cuộc – ngƣời chiến sĩ. Vì vậy họ tự nguyện coi bản thân mình là ngƣời tuyên truyền, ngƣời cổ vũ đầy nhiệt huyết cho cuộc chiến ấy. Và đôi lúc, vai trò tuyên truyền cổ động đã mạnh hơn, lất át ngƣời nghệ sĩ.
Giờ đây, chiến tranh đã lùi xa, xã hội vận hành trong một guồng máy mới, nhà văn lại đảm nhận một vai trò mới: đào sâu, phát hiện những phƣơng diện khác của đời sống thực tế; khám phá những vấn đề mới nảy sinh có liên quan trực tiếp đến từng con ngƣời và toàn xã hội. Con ngƣời đƣợc nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng những phƣơng tiện văn học đƣợc gọi là nhân vật văn học. Những con ngƣời này có thể xuất hiện một hay nhiều lần, đƣợc miêu tả kỹ hay sơ lƣợc, sinh động hay không rõ nét, giữ vai trò nhƣ thế nào trong tác phẩm, có ý nghĩa nhƣ thế nào đối với ngƣời đọc. Có thể khái quát về nhân vật văn học theo khái niệm sau: “Nhân vật văn học là những con ngƣời có tên hoặc không tên, có những tính chất địa vị nhất định, xuất hiện trong tác phẩm để làm những hành động nhất định, biểu hiện những tình cảm, ý nghĩ, thái độ nhất định, nhằm thể hiện những tƣ tƣởng nhất định của tác giả đối với nhân sinh” (Trần Đình Sử, 2007, tr 26).
Theo một khái niệm khác thì “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tƣợng các cá thể con ngƣời trong tác phẩm văn học – cái đã đƣợc nhà văn nhận thức tái tạo, thể hiện bằng các phƣơng tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ” (Trần Đình Sử, 2011, tr 73). Theo đó, ta có thể khẳng định, nhà văn sáng tạo nhân vật, miêu tả nhân vật và nhân vật bao giờ cũng hiện ra theo cách hình dung 11 cảm nhận của tác giả và nhân vật sẽ đƣợc hiện lên thông qua các phƣơng tiện nghệ thuật và tài năng đặc biệt của nhà văn ấy. Nhân vật là hình bóng của con ngƣời đƣợc phản ánh trong tác phẩm nghệ thuật, hoặc khái niệm nhân vật nếu xét theo nghĩa rộng, không chỉ có con ngƣời mà còn có các con vật, cây cối, đồ vật, hình ảnh thiên nhiên. nhƣng mang đặc tính của con ngƣời.
Nhân vật chính là hình tƣợng con ngƣời với toàn bộ những đặc điểm: ngoại hình, hành động, suy nghĩ. và nó mang tính ƣớc lệ, không đồng nhất với con ngƣời hiện thực. Ý nghĩa của nhân vật chỉ có đƣợc trọn vẹn khi ta xem xét trong mối quan hệ với các yếu tố khác trong cùng một tác phẩm. Cách xây dựng nhân vật phụ thuộc vào quan niệm nghệ thuật về con ngƣời của thời đại và của mỗi nhà văn.
Quan niệm này có mối quan hệ mật thiết với quan điểm đạo đức, triết học, tôn giáo, tâm lý. Những quan niệm này không mang tính chất mặc định, mà nó luôn thay đổi theo sự vận hành của các yếu tố khác trong xã hội, nó thể hiện quan điểm, tƣ tƣởng của con ngƣời trong một thời đại lịch sử nhất định. Vì vậy khi xem xét nhân vật, ngƣời ta cũng soi chiếu từ nhiều góc độ: văn hóa học, xã hội học, tâm lý học, triết học. Các thành tố tạo nên nhân vật bao gồm: tinh thần, tƣ tƣởng, cảm xúc, ý chí, điều kiện sống, ý thức và hành động.
Theo Trần Đình Sử: “Hình thức văn học suy cho cùng là hình thức chiếm lĩnh đời sống, tức là hình thức nhìn và cảm đời sống. Nhà văn sáng tạo hình tƣợng cũng là để nhìn cho tận mắt mọi bề mặt, bề sâu cuộc sống, để cảm cho rõ, cho hết các ý nghĩa giá trị của nó. Chẳng hạn, trƣớc đây, trong thời trung đại, nhân vật đƣợc xây dựng theo tiêu chí, quan điểm Nho gia, là biểu tƣợng hoàn hảo của Tam cƣơng - ngũ thƣờng. Đến thời hiện đại, nhân vật chính của đa số các tác phẩm hều hết là nhân vật chính diện, là ngƣời tốt để minh họa cho một thế hệ trong thời cuộc anh hùng với cảm hứng chủ đạo là nhiệt tình ca ngợi, khẳng định.
Giờ đây trong sáng tác của các nhà văn thuộc thế hệ mới, hình tƣợng nhân vật không còn mang tính chất minh họa nữa; nó trở thành một cơ thể sống, một hình thức tồn tại sinh động. Ngƣời đọc có thể tiếp cận hình tƣợng từ nhiều phía, có thể rút ra những kết luận khác nhau từ một tác phẩm. Thế giới con ngƣời thật mênh mông, phong phú với bao nhiêu là cuộc đời, số phận, tính cách. Tƣơng tự nhƣ vậy, thế giới nhân vật cũng không kém cạnh, mỗi tác phẩm, mỗi tác giả, mỗi giai đoạn văn học là có bấy nhiêu kiểu loại 12 nhân vật, đa dạng đến vô cùng, những nhân vật đƣợc xây dựng thành công bao giờ cũng là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại.
Ðể hiểu thêm và có thể phân loại thế giới nhân vật đa dạng, phong phú, ta có thể xem xét nhiều góc độ khác nhau, từ đó định hình những kiểu nhân vật tiêu biểu. Theo các tiêu chí phân loại nhân vật truyền thống, ta có các dạng nhân vật phổ biến sau: xét từ góc độ nội dung tƣ tƣởng hoặc phẩm chất nhân vật, ta có nhân vật chính diện (nhân vật tích cực - đại diện cho lực lƣợng chính nghĩa trong xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ), nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực - đại diện cho lực lƣợng phi nghĩa, cho cái ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án.); xét từ góc độ kết cấu, tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm, ta có nhân vật chính (là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm, thể hiện chủ đề tƣ tƣởng của tác phẩm), nhân vật phụ (là những nhân vật giữ vị trí thứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện); xét từ góc độ thể loại, ta có thể phân thành các nhân vật: nhân vật trữ tình (trong thơ), nhân vật tự sự (trong văn xuôi) và nhân vật kịch (kịch, tuồng, chèo.); xét từ góc độ chất lƣợng miêu tả, ta có thể phân thành nhân vật tính cách (nhân vật đƣợc khắc họa với một chiều sâu bên trong), nhân vật điển hình (tính cách đã đạt đến độ thực sự sâu sắc, là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, cái khái quát và cái cá thể).