phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng, bao gồm: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc. Chƣơng 2: Thực trạng kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Kbang, tỉnh Gia Lai Chƣơng 3: Giải pháp tăng cƣờng kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Kbang, tỉnh Gia Lai. e 7 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1. KHÁI QUÁT VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Khái niệm, vai trò của ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước Ngan sách nhà nuớc ra đời cùng với sự xuất hi n của Nhà nuớc, Nhà nuớc bằng quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để đảm bảo thực hi n chức nang, nhi m vụ của mình đạt ra những khoản thu, chi của NSNN. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của Nhà nuớc, vai trò của Nhà nuớc đối với đời sống kinh tế - xã họi là những yếu tố co bản quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt đọng của NSNN. Trong thực tế quản lý và điều hành tại Vi t Nam: “Ngan sách nhà nuớc là toàn bọ các khoản thu, chi của Nhà nuớc đuợc dự toán và thực hi n trong mọt khoảng thời gian nhất định do co quan nhà nuớc có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hi n các chức nang, nhi m vụ của Nhà nuớc” 13 NSNN có tính nien hạn với nien đọ hay nam tài khoá thuờng là mọt nam.
Ở nuớc ta hi n nay, nam ngan sách bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 nam duong lịch. NSNN đuợc quản lý thống nhất theo nguyen tắc tạp trung dan chủ, cong khai, minh bạch, có phan cong, phan cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhi m. Trong đó, Quốc họi là co quan cao nhất có quyền quyết định dự toán và phe chuẩn quyết toán NSNN [13]. Về bản chất NSNN là h thống các mối quan h kinh tế giữa Nhà nuớc và xã họi phát sinh trong quá trình Nhà nuớc huy đọng và sử dụng các nguồn e 8 Tài chính nhằm đảm bảo yeu cầu thực hi n các chức nang quản lý và điều hành nền kinh tế - xã họi của mình.
Vai trò của Ngân sách Nhà nước Trong nền kinh tế thị trƣờng vai trò của NSNN đƣợc thay đổi và trở nên hết sức quan trọng. Trong quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc gia NSNN có các vai trò nhƣ sau [13]: - Vai trò huy động các nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc. Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của NSNN, để đảm bảo cho hoạt động của Nhà nƣớc trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội đòi hỏi phải có những nguồn tài chính nhất định. Những nguồn tài chính này đƣợc hình thành từ các khoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế.
Đây là vai trò lịch sử của NSNN mà trong bất kỳ chế độ xã hội nào, cơ chế kinh tế nào NSNN đều phải thực hiện. - NSNN là công cụ điều tiết thị trƣờng, bình ổn giá cả và chống lạm phát. Đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trƣờng là sự cạnh tranh giữa các nhà doanh nghiệp nhằm đạt đƣợc lợi nhuận tối đa, các yếu tố cơ bản của thị trƣờng là cung cầu và giá cả thƣờng xuyên tác động lẫn nhau và chi phối hoạt động của thị trƣờng. Sự mất cân đối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến và gây ra biến động trên thị trƣờng, dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh nghiệp từ ngành này sang ngành khác, từ địa phƣơng này sang địa phƣơng khác.
Việc dịch chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ cấu kinh tế, nền kinh tế phát triển không cân đối. Do đó, để đảm bảo lợi ích cho nhà sản xuất cũng nhƣ ngƣời tiêu dùng, Nhà nƣớc phải sử dụng ngân sách để can thiệp vào thị trƣờng nhằm bình ổn giá cả thông qua công cụ thuế và các khoản chi từ NSNN dƣới các hình thức tài trợ vốn, trợ giá và sử dụng các quỹ dự trữ hàng hoá và dự trữ tài chính. Đồng thời, trong quá trình điều tiết thị trƣờng NSNN còn tác động đến thị trƣờng tiền tệ và thị e 9 trƣờng vốn thông qua việc sử dụng các công cụ tài chính nhƣ: phát hành trái phiếu chính phủ, thu hút viện trợ nƣớc ngoài, tham gia mua bán chứng khoán trên thị trƣờng vốn… qua đó góp phần kiểm soát lạm phát. - NSNN là công cụ định hƣớng phát triển sản xuất.
Để định hƣớng và thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế Nhà nƣớc sử dụng công cụ thuế và chi ngân sách. Bằng công cụ thuế một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách, mặt khác Nhà nƣớc sử dụng thuế với các loại thuế, các mức thuế suất khác nhau sẽ góp phần kích thích sản xuất phát triển và hƣớng dẫn các nhà đầu tƣ bỏ vốn đầu tƣ vào những vùng những lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế theo hƣớng đã định. Đồng thời, với các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tƣ vào cơ sở hạ tầng, vào các ngành kinh tế mũi nhọn… Nhà nƣớc có thể tạo điều kiện và hƣớng dẫn các nguồn vốn đầu tƣ của xã hội vào những vùng, lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý. - NSNN là công cụ điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp dân cƣ.
Nền kinh tế thị trƣờng với những khuyết tật của nó sẽ dẫn đến sự phân hoá giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cƣ, Nhà nƣớc phải có một chính sách phân phối lại thu nhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập trong dân cƣ. NSNN là công cụ tài chính hữu hiệu đƣợc Nhà nƣớc sử dụng để điều tiết thu nhập với các sắc thuế nhƣ thuế thu nhập lũy tiến, thuế tiêu thụ đặc biệt… nhằm tạo nguồn thu cho ngân sách và điều tiết một phần thu nhập của tầng lớp dân cƣ có thu nhập cao. Bên cạnh công cụ thuế, với các khoản chi của NSNN nhƣ chi trợ cấp, chi phúc lợi các chƣơng trình phát triển xã hội: phòng chống dịch bệnh, phổ cập giáo dục tiểu học, dân số và kế hoạch hoá gia đình… là nguồn bổ sung thu nhập cho tầng lớp dân cƣ có thu nhập thấp. Các vai trò trên của NSNN cho thấy tính chất quan trọng của NSNN, với các công cụ của nó có thể quản lý toàn diện và có hiệu quả đối với toàn bộ nền kinh tế.
Khái niệm, đặc điểm chi ngân sách nhà nước * Khái niệm chi Ngân sách Nhà nước Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của Nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định. Là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã đƣợc tập trung vào NSNN và đƣa chúng đến mục đích sử dụng. Do đó, chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hƣớng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nƣớc. [13] Điều 5 Luật Ngân sách Nhà nƣớc 83/2015/QH13 [13] quy định, chi NSNN bao gồm: Chi đầu tƣ phát triển; Chi dự trữ quốc gia; Chi thƣờng xuyên; Chi trả nợ lãi vay; Chi viện trợ; Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
* Đặc điểm chi ngân sách nhà nước Dựa trên những khái niệm về chi NSNN đã đƣợc đƣa ra, có thể thấy chi NSNN mang những đặc điểm sau: - Chi NSNN là hoạt động phân phối và sử dụng quỹ NSNN, hoạt động này chỉ có thể thực hiện trên cơ sở quy định pháp luật và dự toán ngân sách do cơ quan quyền lực Nhà nƣớc quyết định. Chi NSNN là một nội dung quan trọng quyết định đến hiệu quả quản lý Nhà nƣớc và bộ máy Nhà nƣớc vì vậy nó phải đƣợc thông qua theo nguyên tắc tập thể, tập trung trí tuệ tập thể và một quy trình luật định nghiêm ngặt. - Chi NSNN gắn với bộ máy Nhà nƣớc và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà Nhà nƣớc đảm đƣơng trong từng thời kỳ. Chi NSNN là hoạt động đƣợc tiến hành bởi các chủ thể quyền lực gồm hai nhóm: nhóm chủ thể đại diện cho Nhà nƣớc thực hiện việc quản lý, cấp phát, thanh toán các khoản chi NSNN.
Đó là các cơ quan đại diện cho Nhà nƣớc thực thi quyền hạn có liên quan tới việc xuất quỹ NSNN cho các mục tiêu đã đƣợc phê duyệt. Nhóm e 11 chủ thể này gồm Bộ Tài chính, Sở Tài chính tỉnh, thành phố, Sở kế hoạch và đầu tƣ, Kho bạc Nhà nƣớc. Nhóm chủ thể sử dụng NSNN: đây là nhóm chủ thể đƣợc hƣởng kinh phí từ NSNN để trang trải các chi phí trong quá trình thực hiện hoạt động của mình. Nhóm chủ thể này rất đa dạng nhƣng có thể phân thành ba loại chủ yếu: các cơ quan Nhà nƣớc, kể cả cơ quan hành chính thực hiện khoán biên chế và kinh phí quản lý hành chính, các đơn vị kể cả đơn vị sự nghiệp có thu, các chủ dự án sử dụng kinh phí NSNN.
- Mục tiêu cơ bản của chi NSNN là đáp ứng nhu cầu về tài chính cho sự hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc, bảo đảm cho Nhà nƣớc thực hiện đƣợc chức năng, nhiệm vụ của mình. Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nƣớc, mang tính chất pháp lý cao. Nhà nƣớc thông qua hoạt động chi ngân sách đảm bảo hoạt động của mình trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, an ninh và quốc phòng. - Các khoản chi của NSNN đƣợc xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô; mang tính chất không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu và các khoản chi của NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trù giá trị khác nhƣ giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái, tiền lƣơng, tín dụng v.