Luận văn thạc sĩ tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng nghiên cứu trường hợp các quốc gia đông nam á

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng nghiên cứu trường hợp, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Trầm Thị Xuân Hương
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng: Nghiên cứu trường hợp các quốc gia Đông Nam Á
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hiểu đúng tác động rủi ro thanh khoản đến kinh doanh ngân hàng

Phân tích tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng là một chủ đề cốt lõi trong lĩnh vực tài chính, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Rủi ro thanh khoản (RRTK), được định nghĩa là rủi ro một ngân hàng không thể đáp ứng các nghĩa vụ tài chính khi đến hạn, không chỉ đe dọa sự tồn vong của từng ngân hàng thương mại (NHTM) mà còn có nguy cơ gây ra hiệu ứng lan truyền, ảnh hưởng đến sự an toàn của toàn bộ hệ thống tài chính. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008 là minh chứng rõ nét nhất về hậu quả tàn khốc khi quản trị rủi ro thanh khoản bị xem nhẹ. Nghiên cứu này tập trung vào khu vực các quốc gia Đông Nam Á, một khu vực kinh tế năng động nhưng cũng tiềm ẩn nhiều thách thức. Luận án kế thừa các lý thuyết nền tảng như giả thuyết quyền lực thị trường và giả thuyết cấu trúc – hiệu quả để làm rõ mối quan hệ phức tạp giữa RRTK và hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐKD). Dù đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới, một khoảng trống lớn vẫn tồn tại trong việc phân tích toàn diện tại khu vực Đông Nam Á, nơi hệ thống ngân hàng có những đặc thù riêng. Việc nghiên cứu này trở nên cấp thiết, không chỉ đóng góp về mặt học thuật mà còn cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng, làm cơ sở cho việc hoạch định chính sách quản trị rủi ro hiệu quả hơn cho các nhà quản lý ngân hàng và cơ quan giám sát tại Việt Nam và trong khu vực.

1.1. Bối cảnh thực tiễn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu bắt đầu từ năm 2007 đã cho thấy tầm quan trọng sống còn của quản trị rủi ro thanh khoản. Hàng loạt ngân hàng lớn trên thế giới sụp đổ không phải vì thiếu vốn mà vì mất khả năng thanh khoản. Sự kiện này đã dấy lên hồi chuông cảnh báo, buộc các cơ quan quản lý phải nhìn nhận lại cơ chế giám sát. Kết quả là sự ra đời của hiệp ước Basel III, với những quy định chặt chẽ hơn về vốn, đòn bẩy và đặc biệt là các tiêu chuẩn thanh khoản mới như Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (LCR) và Tỷ lệ tài trợ ổn định ròng (NSFR). Đối với các quốc gia Đông Nam Á, dù không chịu ảnh hưởng trực tiếp nặng nề như Mỹ hay châu Âu, cuộc khủng hoảng cũng bộc lộ những điểm yếu tiềm tàng trong hệ thống ngân hàng. Do đó, việc nghiên cứu tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng trong giai đoạn hậu khủng hoảng là vô cùng cần thiết để đánh giá sức chống chịu và đề ra các giải pháp phòng ngừa, đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.2. Nền tảng lý thuyết về quản trị rủi ro và hiệu quả hoạt động

Mối quan hệ giữa RRTK và HQHĐKD được giải thích qua nhiều lý thuyết kinh tế. Lý thuyết đánh đổi rủi ro – lợi nhuận cho rằng để đạt được lợi nhuận cao hơn, các ngân hàng phải chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn, bao gồm cả rủi ro thanh khoản. Ngược lại, việc duy trì một lượng lớn tài sản thanh khoản an toàn (như tiền mặt hoặc trái phiếu chính phủ) sẽ làm giảm lợi nhuận tiềm năng. Bên cạnh đó, các lý thuyết về hiệu quả hoạt động ngân hàng như lý thuyết quyền lực thị trường (Market Power) và lý thuyết cấu trúc – hiệu quả (Efficient Structure) cũng cung cấp góc nhìn quan trọng. Theo Diamond và Dybvig (1983), bản chất của ngân hàng là biến đổi kỳ hạn (vay ngắn hạn để cho vay dài hạn), điều này vốn dĩ đã tạo ra RRTK. Việc phân tích sâu các lý thuyết này là cơ sở để xây dựng mô hình nghiên cứu phù hợp, xác định các yếu tố ảnh hưởng và chiều hướng tác động của chúng đến HQHĐKD của các NHTM.

II. Thách thức quản trị rủi ro thanh khoản tại ngân hàng ĐNÁ

Rủi ro thanh khoản luôn là một trong những thách thức lớn nhất đối với hoạt động của ngân hàng thương mại. Đây là loại rủi ro nguy hiểm, có thể nhanh chóng dẫn đến sự sụp đổ của một định chế tài chính, bất kể quy mô hay danh tiếng. Theo Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (2003), RRTK là rủi ro mà ngân hàng không có khả năng gia tăng quỹ trong tài sản hoặc nghĩa vụ nợ với chi phí thấp nhất. Về cơ bản, nó phát sinh từ sự không phù hợp về kỳ hạn giữa tài sản (chủ yếu là các khoản cho vay dài hạn) và nợ phải trả (chủ yếu là tiền gửi ngắn hạn). Các ngân hàng tại các quốc gia Đông Nam Á phải đối mặt với thách thức này trong một môi trường kinh tế vĩ mô nhiều biến động và mức độ phát triển thị trường tài chính không đồng đều. Việc hiểu rõ bản chất và các loại hình của RRTK là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong việc xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro hiệu quả. Thách thức không chỉ nằm ở việc đáp ứng các nhu cầu rút tiền hàng ngày mà còn ở khả năng chống chọi với các cú sốc thanh khoản toàn hệ thống, đặc biệt trong các giai đoạn khủng hoảng. Do đó, phân tích các lý thuyết nền tảng về RRTK là cực kỳ quan trọng để nhận diện đúng nguyên nhân và đưa ra giải pháp phù hợp, nhằm cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và an toàn hoạt động.

2.1. Phân loại rủi ro thanh khoản Rủi ro tài trợ và thị trường

Rủi ro thanh khoản thường được phân thành hai loại chính: rủi ro thanh khoản tài trợ và rủi ro thanh khoản thị trường. Rủi ro thanh khoản tài trợ (funding liquidity risk) là rủi ro ngân hàng không thể đáp ứng các nghĩa vụ nợ khi đến hạn do thiếu nguồn vốn hoặc không thể huy động vốn mới với chi phí hợp lý. Đây là hình thức rủi ro kinh điển, liên quan trực tiếp đến hoạt động huy động và cho vay. Trong khi đó, rủi ro thanh khoản thị trường (market liquidity risk) là rủi ro ngân hàng không thể dễ dàng bán một tài sản trên thị trường mà không làm giảm đáng kể giá trị của nó. Hai loại rủi ro này có mối liên hệ mật thiết. Như Brunnermeier và Pedersen (2009) đã chỉ ra, khi một ngân hàng gặp khó khăn về tài trợ, họ buộc phải bán tháo tài sản, gây áp lực lên thị trường và làm gia tăng rủi ro thanh khoản thị trường. Ngược lại, khi thị trường bị đóng băng, ngân hàng cũng khó bán tài sản để huy động vốn, dẫn đến khủng hoảng tài trợ.

2.2. Các lý thuyết kinh điển Từ cho vay thương mại đến thu nhập

Nhiều lý thuyết đã được phát triển để giải thích về quản lý thanh khoản trong ngân hàng. Lý thuyết cho vay thương mại (Commercial Loan Theory), do Adam Smith (1776) khởi xướng, cho rằng ngân hàng nên tập trung vào các khoản vay thương mại ngắn hạn, tự thanh lý để đảm bảo thanh khoản. Tuy nhiên, lý thuyết này tỏ ra hạn chế khi thị trường tài chính phát triển. Lý thuyết khả năng thay đổi (The Shiftability Theory) của Moulton (1918) lại cho rằng tính thanh khoản của ngân hàng phụ thuộc vào khả năng chuyển đổi tài sản (như chứng khoán) thành tiền mặt một cách nhanh chóng. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của việc nắm giữ các tài sản có tính thanh khoản cao. Cuối cùng, Lý thuyết về lợi tức dự tính (Anticipated Income Theory) của Prochnow (1949) cho rằng ngân hàng có thể cho vay dài hạn miễn là lịch trả nợ được sắp xếp hợp lý, tạo ra dòng tiền đều đặn để đáp ứng các nghĩa vụ thanh khoản.

III. Phương pháp đo lường rủi ro thanh khoản ngân hàng hiệu quả

Để phân tích tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, việc lựa chọn phương pháp đo lường RRTK phù hợp là vô cùng quan trọng. Không có một chỉ số duy nhất nào có thể phản ánh đầy đủ mọi khía cạnh của rủi ro này. Do đó, các nghiên cứu hiện đại thường kết hợp nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau để có cái nhìn toàn diện. Luận án này xem xét ba nhóm phương pháp chính. Thứ nhất là phương pháp tiếp cận theo các tỷ lệ quy định trong Basel III, bao gồm Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (LCR) và Tỷ lệ tài trợ ổn định ròng (NSFR). Đây là những tiêu chuẩn quốc tế, giúp đánh giá khả năng chống chịu của ngân hàng trước các cú sốc thanh khoản ngắn hạn và sự ổn định của cấu trúc tài trợ dài hạn. Thứ hai là phương pháp sử dụng các chỉ số thanh khoản truyền thống tính toán từ báo cáo tài chính, chẳng hạn như tỷ lệ tài sản thanh khoản trên tổng tài sản hoặc trên tổng tiền gửi. Cuối cùng là phương pháp đo lường khe hở tài trợ (Financing Gap), phản ánh sự chênh lệch giữa các tài sản kém thanh khoản (như cho vay) và các nguồn vốn ổn định. Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, và việc sử dụng kết hợp chúng sẽ giúp lượng hóa RRTK một cách chính xác hơn, tạo nền tảng vững chắc cho các phân tích hồi quy sau này.

3.1. Phương pháp tiếp cận theo tiêu chuẩn quốc tế Basel III

Hiệp ước Basel III đã giới thiệu hai tỷ lệ thanh khoản quan trọng nhằm tăng cường khả năng phục hồi của hệ thống ngân hàng toàn cầu. Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (LCR) yêu cầu các ngân hàng phải nắm giữ đủ lượng tài sản thanh khoản chất lượng cao (HQLA) để có thể tồn tại qua một kịch bản căng thẳng thanh khoản kéo dài 30 ngày. Tỷ lệ tài trợ ổn định ròng (NSFR) lại tập trung vào cấu trúc dài hạn, yêu cầu ngân hàng phải duy trì một hồ sơ tài trợ ổn định liên quan đến các đặc tính thanh khoản của tài sản và các hoạt động ngoại bảng trong khoảng thời gian một năm. Việc áp dụng các tiêu chuẩn này giúp đảm bảo rằng các NHTM có đủ bộ đệm thanh khoản để chống chọi với các cú sốc thị trường và tài trợ mà không cần đến sự can thiệp từ bên ngoài.

3.2. Phân tích qua các chỉ số thanh khoản và khe hở tài trợ

Bên cạnh các tiêu chuẩn của Basel, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các chỉ số tài chính truyền thống để đo lường RRTK. Các tỷ số phổ biến bao gồm: (1) Tài sản thanh khoản / Tổng tài sản; (2) Dư nợ tín dụng / Tổng nguồn vốn huy động; và (3) Tài sản thanh khoản / Tổng tiền gửi. Các chỉ số này dễ tính toán và cung cấp cái nhìn nhanh về trạng thái thanh khoản của ngân hàng. Ngoài ra, khái niệm khe hở tài trợ (FGAP), được đề xuất bởi Saunders và Cornett (2006), là một công cụ đo lường hữu hiệu. FGAP được tính bằng chênh lệch giữa dư nợ tín dụng và các khoản huy động vốn, sau đó chia cho tổng tài sản. Một khe hở tài trợ lớn cho thấy ngân hàng đang phụ thuộc nhiều vào các nguồn tài trợ không ổn định trên thị trường để cấp tín dụng, từ đó làm gia tăng RRTK.

3.3. Sử dụng mô hình hồi quy GMM trong phân tích dữ liệu bảng

Để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK và tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, nghiên cứu sử dụng các mô hình hồi quy với dữ liệu bảng (panel data). Các phương pháp như OLS, FEM (Mô hình hiệu ứng cố định), và REM (Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên) được sử dụng ban đầu. Tuy nhiên, để giải quyết các vấn đề tiềm ẩn như nội sinh và tự tương quan, phương pháp Hồi quy Moment tổng quát (GMM), đặc biệt là System GMM (SGMM), được xem là công cụ mạnh mẽ và phù hợp. Phương pháp GMM cho phép kiểm soát các yếu tố đặc trưng không quan sát được của từng ngân hàng và giải quyết vấn đề biến trễ của biến phụ thuộc có thể tác động đến chính nó trong hiện tại. Việc lựa chọn phương pháp ước lượng phù hợp đảm bảo kết quả nghiên cứu có độ tin cậy và chính xác cao.

IV. Bí quyết đo lường hiệu quả kinh doanh ngân hàng chính xác

Để đánh giá tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, cần phải xác định các thước đo HQHĐKD một cách chính xác và phù hợp. Hiệu quả hoạt động kinh doanh của một NHTM là một khái niệm đa chiều, nhưng trong lĩnh vực tài chính, nó thường được lượng hóa thông qua khả năng sinh lời. Luận án này dựa trên hai lý thuyết chính để tiếp cận vấn đề này: lý thuyết quyền lực thị trường và lý thuyết cấu trúc-hiệu quả. Lý thuyết quyền lực thị trường cho rằng các ngân hàng lớn, có thị phần cao sẽ có khả năng sinh lời tốt hơn do lợi thế cạnh tranh. Trong khi đó, lý thuyết cấu trúc-hiệu quả của Demsetz (1973) lập luận rằng lợi nhuận cao đến từ hiệu quả quản trị nội bộ vượt trội, giúp giảm chi phí và tối ưu hóa hoạt động. Dựa trên các nền tảng lý thuyết này, nghiên cứu lựa chọn các chỉ số tài chính thông dụng và được công nhận rộng rãi để đo lường HQHĐKD. Các chỉ số này bao gồm Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), và Thu nhập lãi cận biên (NIM). Việc sử dụng đồng thời nhiều chỉ số giúp cung cấp một bức tranh toàn diện và khách quan hơn về hiệu quả hoạt động, tránh những kết luận phiến diện khi chỉ dựa vào một thước đo duy nhất.

4.1. Hai lý thuyết nền tảng Quyền lực thị trường và Cấu trúc hiệu quả

Lý thuyết quyền lực thị trường (Market Power) cho rằng lợi nhuận của ngân hàng được quyết định bởi cấu trúc thị trường. Trong một thị trường tập trung cao, các ngân hàng lớn có thể áp đặt lãi suất cho vay cao hơn và lãi suất huy động thấp hơn, từ đó thu được lợi nhuận độc quyền. Ngược lại, lý thuyết cấu trúc-hiệu quả (Efficient Structure) khẳng định rằng mối quan hệ giữa thị phần và lợi nhuận không phải do sức mạnh thị trường mà là do hiệu quả vượt trội. Các ngân hàng quản trị tốt, có chi phí thấp sẽ giành được thị phần lớn hơn và đồng thời có lợi nhuận cao hơn. Hai lý thuyết này cung cấp hai góc nhìn bổ sung cho nhau để giải thích các yếu tố quyết định đến HQHĐKD của ngân hàng.

4.2. Các chỉ số tài chính thông dụng ROA ROE và NIM

Ba chỉ số tài chính chính được sử dụng để đo lường khả năng sinh lời và hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng. Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) phản ánh khả năng của ban lãnh đạo trong việc sử dụng tài sản của ngân hàng để tạo ra lợi nhuận. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) là thước đo quan trọng đối với các cổ đông, cho biết mức lợi nhuận tạo ra trên mỗi đồng vốn họ đầu tư. Chỉ số này chịu ảnh hưởng bởi đòn bẩy tài chính. Cuối cùng, Thu nhập lãi cận biên (NIM) đo lường sự chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và chi phí lãi phải trả, phản ánh hiệu quả của hoạt động kinh doanh cốt lõi là trung gian tài chính. Phân tích cả ba chỉ số này giúp đánh giá HQHĐKD từ nhiều góc độ khác nhau: hiệu quả quản lý tài sản, hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu và hiệu quả hoạt động tín dụng.

V. Kết quả tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả ĐNÁ

Nghiên cứu thực nghiệm về tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng tại các quốc gia Đông Nam Á giai đoạn 2004-2016 đã mang lại những kết quả quan trọng và đa chiều. Sử dụng dữ liệu bảng từ 171 NHTM thuộc 9 quốc gia, phân tích hồi quy cho thấy một mối quan hệ phức tạp, không đơn giản là cùng chiều hay ngược chiều. Kết quả chỉ ra rằng các yếu tố đặc thù của ngân hàng như quy mô, tỷ lệ vốn chủ sở hữu, và chất lượng tài sản có ảnh hưởng đáng kể đến cả RRTK và HQHĐKD. Cụ thể, các ngân hàng có quy mô lớn hơn thường có khả năng quản lý thanh khoản tốt hơn và đạt hiệu quả cao hơn, phù hợp với lý thuyết "too big to fail". Tuy nhiên, mối quan hệ trực tiếp giữa các thước đo RRTK (như khe hở tài trợ) và các chỉ số hiệu quả (ROA, ROE) lại không nhất quán và phụ thuộc vào mô hình ước lượng cũng như đặc điểm của từng quốc gia. Một số kết quả cho thấy mối quan hệ ngược chiều, nghĩa là việc chấp nhận rủi ro thanh khoản cao hơn có thể giúp tăng lợi nhuận trong ngắn hạn, nhưng điều này tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Ngược lại, một số phân tích lại không tìm thấy mối quan hệ có ý nghĩa thống kê, cho thấy các yếu tố khác có thể đóng vai trò quan trọng hơn trong việc quyết định HQHĐKD.

5.1. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK tại Đông Nam Á

Kết quả nghiên cứu xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến RRTK của các ngân hàng trong khu vực. Quy mô ngân hàng có tác động ngược chiều đến RRTK, cho thấy các ngân hàng lớn có lợi thế trong việc tiếp cận các nguồn vốn đa dạng và ổn định hơn. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản cũng cho thấy mối tương quan âm với RRTK, nghĩa là các ngân hàng có vốn chủ sở hữu mạnh thường thận trọng hơn và duy trì thanh khoản tốt hơn. Ngược lại, rủi ro tín dụng (đo bằng tỷ lệ dự phòng rủi ro) có tác động cùng chiều, cho thấy chất lượng tài sản suy giảm thường đi kèm với các vấn đề về thanh khoản. Các yếu tố vĩ mô như tăng trưởng GDP và lạm phát cũng có ảnh hưởng, nhưng mức độ tác động khác nhau giữa các quốc gia.

5.2. Mối quan hệ phức tạp giữa RRTK và HQHĐKD Bằng chứng thực nghiệm

Bằng chứng thực nghiệm từ các mô hình hồi quy cho thấy không có một câu trả lời duy nhất cho câu hỏi về tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng. Kết quả từ các nghiên cứu trước đây trên thế giới cũng không đồng nhất: một số tìm thấy mối quan hệ dương (Bourke, 1989), một số tìm thấy mối quan hệ âm (Lee và Kim, 2013), và nhiều nghiên cứu không tìm thấy mối quan hệ rõ ràng (Bordeleau và Graham, 2010). Nghiên cứu này cho thấy tại các quốc gia Đông Nam Á, mối quan hệ này có thể là phi tuyến tính. Ở một mức độ rủi ro nhất định, việc giảm dự trữ thanh khoản có thể làm tăng lợi nhuận (ROA, ROE). Tuy nhiên, khi RRTK vượt qua một ngưỡng nào đó, nó sẽ tác động tiêu cực đến lợi nhuận do chi phí huy động vốn tăng cao và mất lòng tin của thị trường. Điều này hàm ý rằng tồn tại một mức thanh khoản tối ưu mà các ngân hàng cần hướng tới.

5.3. So sánh kết quả nghiên cứu giữa Việt Nam và khu vực ĐNÁ

Khi thực hiện phân tích riêng cho trường hợp Việt Nam và so sánh với toàn bộ mẫu nghiên cứu của khu vực, một số điểm khác biệt đáng chú ý đã được ghi nhận. Các NHTM Việt Nam dường như nhạy cảm hơn với các biến động của yếu tố vĩ mô so với mức trung bình của khu vực. Tác động của RRTK đến HQHĐKD tại Việt Nam cũng thể hiện rõ nét hơn, đặc biệt trong giai đoạn sau khủng hoảng tài chính. Điều này có thể được giải thích bởi quy mô thị trường tài chính Việt Nam còn tương đối nhỏ và mức độ phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng cao. Kết quả so sánh này cung cấp những góc nhìn giá trị cho các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam trong việc xây dựng khung pháp lý về quản trị rủi ro phù hợp với bối cảnh đặc thù của quốc gia, đồng thời học hỏi kinh nghiệm từ các nước láng giềng.

VI. Hướng đi tương lai Gợi ý chính sách quản trị rủi ro

Dựa trên kết quả phân tích về tác động của rủi ro thanh khoản đến hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, luận án đề xuất một số gợi ý chính sách quan trọng nhằm nâng cao năng lực quản trị rủi ro và đảm bảo sự phát triển bền vững cho hệ thống ngân hàng tại các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam. Trước hết, các ngân hàng cần xây dựng một khung quản trị RRTK toàn diện, không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ các quy định tối thiểu của Basel III. Điều này bao gồm việc thiết lập các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng (stress testing) phù hợp với đặc thù thị trường, đa dạng hóa các nguồn tài trợ để giảm sự phụ thuộc vào thị trường liên ngân hàng, và duy trì một bộ đệm tài sản thanh khoản chất lượng cao. Về phía các cơ quan quản lý, cần tăng cường công tác giám sát, đặc biệt là giám sát từ xa dựa trên rủi ro, và xây dựng một cơ chế can thiệp sớm khi phát hiện các dấu hiệu yếu kém về thanh khoản tại một NHTM. Đồng thời, việc phát triển các thị trường tài chính, đặc biệt là thị trường trái phiếu doanh nghiệp, sẽ giúp giảm gánh nặng cấp vốn cho hệ thống ngân hàng, từ đó gián tiếp làm giảm RRTK hệ thống. Cuối cùng, nâng cao tính minh bạch và công bố thông tin là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin thị trường, ngăn chặn nguy cơ rút tiền hàng loạt khi có tin đồn bất lợi.

6.1. Đóng góp về mặt lý thuyết và thực tiễn của nghiên cứu

Về mặt lý thuyết, nghiên cứu đã bổ sung vào kho tàng tri thức học thuật bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm toàn diện đầu tiên về mối quan hệ giữa RRTK và HQHĐKD trong phạm vi nhiều quốc gia tại Đông Nam Á, một khu vực chưa được khám phá sâu. Nghiên cứu cũng kiểm chứng và so sánh sự phù hợp của các lý thuyết tài chính kinh điển trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản trị ngân hàng trong việc xây dựng chiến lược kinh doanh cân bằng giữa rủi ro và lợi nhuận. Đồng thời, nó là tài liệu tham khảo quan trọng cho các cơ quan giám sát tài chính trong việc hoàn thiện khung pháp lý về an toàn hoạt động ngân hàng, đặc biệt là các quy định liên quan đến quản trị rủi ro thanh khoản.

6.2. Hạn chế và đề xuất chính sách cho hệ thống ngân hàng Việt Nam

Mặc dù đã đạt được những kết quả quan trọng, nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế như giới hạn về số liệu của một vài quốc gia và việc chưa xem xét các công cụ phái sinh trong quản lý thanh khoản. Hướng nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng bằng cách sử dụng dữ liệu tần suất cao hơn (hàng quý hoặc hàng tháng) và phân tích tác động của văn hóa quản trị doanh nghiệp đến RRTK. Dựa trên kết quả thực nghiệm, một số đề xuất chính sách cụ thể cho Việt Nam bao gồm: (1) Đẩy nhanh lộ trình áp dụng đầy đủ các tiêu chuẩn của Basel III về thanh khoản; (2) Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro thanh khoản dựa trên cả dữ liệu vĩ mô và vi mô; (3) Khuyến khích các NHTM phát triển các sản phẩm huy động vốn dài hạn và ổn định hơn, giảm sự phụ thuộc vào tiền gửi ngắn hạn; và (4) Tăng cường hợp tác và chia sẻ thông tin giữa Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng trong khu vực để đối phó hiệu quả hơn với các cú sốc thanh khoản xuyên biên giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu Chương này trình bày tổng quan nghiên cứu bao gồm sự cần thiết nghiên cứu (bối cảnh lý thuyết và bối cảnh thực tiễn) nhằm xác định khoảng trống nghiên cứu. Tiếp đến luận án trình bày mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của đề tài. Phần cuối cùng là trình bày khái quát nguồn số liệu, phương pháp nghiên cứu và kết cấu của luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm Chương này trình bày ngắn gọn các lý thuyết nền liên quan đến RRTK và hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng.

Tiếp đến, nghiên cứu lược khảo các nghiên cứu liên quan đến các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK và tác động của RRTK đến HQHĐKD ngân hàng để xác định các khoảng trống nghiên cứu. Luận án có trình bày các cách tiếp cận đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh và phương pháp đo lường RRTK từ các nghiên cứu trước, làm cơ sở xây dựng các giả thuyết nghiên cứu trong chương 3. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương này trình bày mô hình nghiên cứu để lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK và tác động của RRTK đến HQHĐKD ngân hàng. Tiếp cận mô hình nghiên cứu của (Growe và cộng sự, 2014; Ferrouhi, 2014) và (Trenca, Petria và Corovei, 2015; Ferrouhi và Lahadiri, 2014); tác giả có điều chỉnh một số biến cho phù hợp với mục tiêu nghiên cứu của đề tài.

Sau khi phân tích đánh giá ưu nhược điểm của từng phương pháp đo lường, luận án sẽ lựa chọn các biến phù hợp với mục tiêu, phạm vi và đối tượng nghiên cứu của luận án. Ngoài ra, phần này cũng trình bày dữ liệu báo cáo tài chính của các ngân hàng tại các quốc gia Đông Nam Á, và dữ liệu kinh tế vĩ mô trong giai đoạn 2004-2016. Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương này trình bày kết quả và thảo luận kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK và tác động của RRTK đến HQHĐKD ngân hàng, nghiên cứu trường hợp các quốc gia Đông Nam Á và Việt Nam. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án tiến hành so sánh kết quả nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố đến RRTK 9 download by : [e-mail] và tác động RRTK đến HQHĐKD ngân hàng, nghiên cứu trường hợp các quốc gia Đông Nam Á và Việt Nam, từ đó đề xuất các gợi ý chính sách ở chương 5.

Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách Từ cơ sở lý thuyết và kết quả nghiên cứu, chương 5 sẽ trình bày những kết luận chung và các gợi ý chính sách góp phần kiểm soát tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến RRTK và tác động của RRTK đến HQHĐKD ngân hàng nhằm đảm bảo HQHĐKD ngân hàng, trường hợp các quốc gia Đông Nam Á và Việt Nam. Sau khi đã hoàn thành nghiên cứu, luận án trình bày những đóng góp mới của luận án về mặt lý thuyết và thực tiễn, đồng thời, trình bày những hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu trong tương lai. 10 download by : [e-mail] CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Rủi ro thanh khoản 2.

Các lý thuyết về rủi ro thanh khoản 2.1 Lý thuyết cho vay thương mại và thanh khoản (Commercial Loan Theory and Liquidity) Smith (1776) cho rằng cho vay thương mại chủ yếu là ngắn hạn. Với giả định này, ngân hàng chắc chắn rủi ro cao trong một cuộc khủng hoảng tài chính ngay cả khi danh mục cho vay của ngân hàng đã phù hợp với các tiêu chuẩn lý thuyết, vì trong hầu hết là các giao dịch thương mại. Về cơ bản, đây là lý thuyết về quản lý tài sản có nhấn mạnh tính thanh khoản, các ngân hàng có thể duy trì tính thanh khoản cần thiết để đáp ứng các yêu cầu rút tiền gửi của khách hàng. Wilson, Casu, Girardone và Molyneux (2010) cho rằng khi thị trường tài chính chưa phát triển cao, cho vay là tài sản lớn nhất của ngân hàng nên muốn duy trì thanh khoản, ngân hàng cần nắm giữ ngân quỹ và các khoản cho vay thương mại.

Trong điều kiện nguồn của ngân hàng phần lớn là ngắn hạn thì cho vay thương mại tài trợ ngắn hạn cho tài sản lưu động của doanh nghiệp đảm bảo sự phù hợp về kỳ hạn là phương pháp tốt nhất đảm bảo thanh khoản. Lý thuyết cho vay thương mại bên cạnh việc phân tích tính thanh khoản của các khoản cho vay thương mại đã không chú ý tới tính chất thanh khoản nguồn vốn của các khoản cho vay phi thương mại nên không đảm bảo tính thanh khoản cho ngân hàng. Thực tế, có rất nhiều khoản tiền gửi không bị rút ra khi đến hạn mà tiếp tục gia hạn mới, những nguồn tiền như vậy có thể sử dụng cho vay trung và dài hạn. Do đó, lý thuyết hàm ý các ngân hàng luôn trong tình trạng rủi ro cao, đặc biệt là rủi ro thanh khoản, và các khoản cho vay càng tăng, rủi ro thanh khoản càng tăng.2 Lý thuyết khả năng thay đổi (The Shiftability Theory) Moulton (1918) một trong những người khởi đầu của lý thuyết này, khẳng định rằng "Thanh khoản là khả năng thay đổi".

Lý thuyết cho rằng ngân hàng có thể tự bảo hiểm RRTK hiệu quả nhất bằng cách duy trì tỷ trọng lớn về tài sản có tính thanh khoản 11 download by : skknchat@gmail. Lý thuyết khả năng thay đổi làm chuyển hướng sự chú ý của các ngân hàng và các cơ quan chức năng và cho rằng các khoản vay và đầu tư là nguồn gốc của vấn đề thanh khoản ngân hàng. Lý thuyết khả năng thay đổi là chỉ đúng trong phạm vi không gian với một ngân hàng nhưng chưa đúng với phạm vi không gian rộng hơn, vì tất cả các ngân hàng cùng nhau gia tăng dự trữ tiền bổ sung bằng cách chuyển tài sản của họ. Kết quả, từ năm 1929 đến năm 1933, tất cả các ngân hàng muốn bán tài sản và không ai trong số họ muốn mua.

Điều cần thiết lúc này là cần một cơ quan bên ngoài hệ thống ngân hàng có khả năng bơm thanh khoản vào tất cả các ngân hàng bằng cách mua những gì các ngân hàng muốn bán. Nhưng hệ thống dự trữ liên bang không thể cung cấp thanh khoản cần thiết bởi nhiều lý do và nhiều ngân hàng đã thất bại. Toby (2006) nghiên cứu về nguồn gốc gây ra rủi ro thanh khoản của các ngân hàng Mỹ dựa trên lý thuyết khả năng thay đổi "shiftability theory" giải thích rằng tính thanh khoản của một ngân hàng phụ thuộc vào khả năng chuyển đổi các tài sản ngắn hạn (công cụ ngắn hạn trên thị trường mở) trong một mức giá dự đoán được. Lý thuyết này cho rằng, các tài sản mà ngân hàng nắm giữ có thể chuyển nhượng trên thị trường một cách dễ dàng.

NHTM sẽ có thể đáp ứng nhu cầu thanh khoản nếu có tài sản sẳn sàng để bán. Trong trường hợp số lượng lớn người gửi tiền quyết định rút tiền của họ, tất cả các ngân hàng cần phải bán các khoản đầu tư, và trả cho người gửi tiền. Nghiên cứu lý thuyết của (Toby, 2006) cung cấp hai quan điểm đối lập về vốn ngân hàng và thanh khoản. Quan điểm thứ nhất, vốn ngân hàng có xu hướng cản trở sự sáng tạo thanh khoản thông qua hai tác động riêng biệt: "cấu trúc mong manh tài chính" và "cấu trúc lấn át tiền gửi".

Tác động của "Cấu trúc mong manh tài chính" được đặc trưng bởi vốn thấp hơn, có xu hướng gia tăng thanh khoản (Diamond và Rajan, 2001) trong khi tác động "cấu trúc lấn át tiền gửi” tỷ lệ vốn cao hơn có thể lấn át tiền gửi và do đó làm giảm thanh khoản (Gorton và Winton, 2014). Tác động "cấu trúc lấn át tiền gửi” với điều kiện vốn cao hơn có xu hướng giảm nhẹ sự đổ vỡ tài chính do ngân hàng có ưu thế thương lượng, đa dang hóa nguồn đâu tư, tham gia các hoạt động đầu tư mạo hiểm điều này cản trở các cam kết của ngân hàng đối với người gửi tiền, … Do đó, vốn lớn hơn có xu hướng làm giảm tính thanh khoản. Theo quan điểm thứ hai, vốn cao hơn gia tăng sáng tạo thanh. Sáng tạo thanh khoản tức làm gia tăng sự chống đỡ của ngân hàng đối với các rủi ro xảy ra bằng cách 12 download by : [e-mail] gia tăng dự trữ các tài sản thanh khoản nhằm thỏa mãn các nhu cầu thanh khoản của khách hàng (Allen và Gale, 2004).

Vốn ngân hàng càng lớn cho phép các ngân hàng chịu đựng các rủi ro lớn hơn (Repullo, 2004). Như vậy, theo quan điểm thứ hai, vốn ngân hàng càng cao, tính thanh khoản càng cao, rủi ro đỗ vỡ tài chính thấp hơn. Lý thuyết này cho rằng cho vay thương mại cũng không đảm bảo an toàn thanh khoản cho NHTM khi khủng hoảng xảy ra. Lý thuyết này chứng minh rằng vấn đề chính để đảm bảo an toàn thanh khoản là khả năng tạo ra thu nhập của ngân hàng (tăng khả năng tích lũy) và khả năng chuyển đổi của tài sản.

Với sự phát triển của thị trường tài chính, ngân hàng cần chủ động dự trữ các tài sản có khả năng chuyển đổi cao đảm bảo thanh khoản khi phải đáp ứng nhu cầu thanh khoản. Do vậy, các ngân hàng hoàn toàn có thể thực hiện các khoản cho vay phi thương mại mà vẫn đảm bảo khả năng thanh khoản của ngân hàng.3 Lý thuyết về lợi tức dự tính (Anticipated Income Theory) Học thuyết về thu nhập dự đoán được phát triển bởi (Prochnow, 1949) thể hiện những ý tưởng về khoản vay ngắn hạn. Lý thuyết này cho rằng các khoản thu nhập từ tài sản không chỉ xảy ra khi tài sản đến hạn mà còn có được vào nhiều thời điểm trong suốt thời hạn của tài sản. Chẳng hạn nếu ngân hàng cho vay trung và dài hạn, song thực hiện thu nợ theo nhiều kì hạn nợ thì thu nhập dự tính sẽ làm tăng tính thanh khoản của tài sản.

Lý thuyết này đặt nền tảng quan trọng trong việc nghiên cứu kỳ hạn của tài sản và nguồn vốn, coi đó là nội dung chính để quản lý kỳ hạn của tài sản. Xây dựng kế hoạch thu nợ, thu lãi.căn cứ vào lợi tức dự tính của tài sản là một biện pháp đảm bảo tính thanh khoản của tài sản. Tóm lại, các nhà quản lý ngân hàng có thể duy trì danh mục tài sản nghiêng về tính sinh lời hơn là tính thanh khoản và sử dụng việc huy động mới như là phương pháp chính để đáp ứng nhu cầu thanh khoản.2 Khái niệm rủi ro thanh khoản Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (2003) cho rằng RRTK là rủi ro mà ngân hàng không có khả năng gia tăng quỹ trong tài sản hoặc nghĩa vụ nợ với chi phí thấp nhất.