CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN TRẺ EM CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN VI PHẠM PHÁP LUẬT 1.1 Trẻ em và Người chưa thành niên 1.1 Khái niệm Trẻ em và Người chưa thành niên Trẻ em là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần, về mặt xã hội chưa có những nhận thức đầy đủ, đúng đắn và toàn diện các vấn đề. Tuyên ngôn về quyền trẻ em đã khẳng định “Trẻ em, dù còn non nớt về thể chất và trí tuệ, cần được chăm sóc và bảo vệ đặc biệt, kể cả sự bảo vệ thích hợp về mặt pháp lý trước cũng như sau khi ra đời”. Trong hệ thống pháp luật quốc tế liên quan đến trẻ em, Công ước về quyền trẻ em có phạm vi và tính pháp lý cao nhất, nhằm bảo vệ các quyền của trẻ em trên phạm vi quốc tế; theo đó quy định “Trong phạm vi công ước này, trẻ em có nghĩa là mọi người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp quy định tuổi thành niên sớm hơn”[3, Điều 1]. Trong Công ước quy định 8 khái niệm trẻ em là những người dưới 18 tuổi, tuy nhiên công ước cũng đã đưa ra cơ chế không bắt buộc cho các nước tham gia công ước là cũng phải quy định trẻ em dưới 18 tuổi, mà tùy từng quốc gia căn cứ vào điều kiện, khả năng thực tế của mình về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em để quy định độ tuổi trẻ em thấp hay cao cho phù hợp [23].
Việt Nam là một trong những nước đi đầu trong việc phê chuẩn Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, phê chuẩn công ước vào ngày 20/2/1990 và được Liên hợp quốc công nhận phê chuẩn ngày 28/02/1990. Ngay sau đó năm 1991, Việt Nam ban hành Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em và được thay thế năm 2004. Theo các quy định pháp luật về trẻ em ở nước ta, thì trẻ em được định nghĩa “Trẻ em quy định trong luật này là công dân Việt Nam dưới mười sáu tuổi”[14, Điều 1], “Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên”[Điều 20]. Bộ luật dân sự 2005 quy định tại điều 18 “Người từ đủ mười tám tuổi trở lên là người thành niên.
Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên”. Bộ luật lao động “Người lao động chưa thành niên là người lao động dưới 18 tuổi”. Luật thanh niên 2005 quy định ngay tại điều 1 “Thanh niên quy định trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. Về độ tuổi thanh niên: căn cứ phân tích về phát triển thể chất, tâm lý, sinh lý, sự phát triển về mặt xã hội, ý thức tự lập, tự chủ của thanh niên; vừa đảm bảo sự kế tiếp với tuổi trẻ em đã được quy định trong Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em, đồng thời phù hợp với điều kiện thực tế Việt Nam và có tham khảo về quy định độ tuổi thanh niên của các nước trong khu vực và trên thế giới.
Thực tế, Việt Nam đã quy định trẻ em là những người dưới 16 tuổi, điều này có nghĩa là Công ước về quyền trẻ em chỉ áp dụng cho lứa tuổi từ 16 tuổi ở Việt Nam. Điều 58 Luật bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em nêu rõ 9 “Việc xử lý trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự, truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trẻ em phải quy định theo pháp luật đối với người chưa thành niên”. Điều này, giải thích tại sao khi nói đến chủ thể là trẻ em vi phạm pháp luật thường người ta dùng thuật ngữ là “người chưa thành niên vi phạm pháp luật” mà không dùng “trẻ em vi phạm pháp luật”. Xét dưới khía cạnh Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, trẻ em là một chủ thể pháp luật.
Cũng như các chủ thể pháp luật khác (như các cá nhân là công dân Việt Nam, người nước ngoài, người không quốc tịch, các tổ chức như Nhà nước và các tổ chức có tư cách chủ thể khác), “trẻ em có khả năng trở thành các bên tham gia quan hệ pháp luật, có được những quyền và nghĩa vụ pháp lý trên cơ sở những quy phạm pháp luật” [24, tr394]. Trong khoa học Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật chưa có khái niệm thống nhất về sự điều chỉnh pháp luật đối với trẻ em. Theo đó, xét một cách phổ quát nhất, sự điều chỉnh pháp luật về trẻ em là một bộ phận của sự điều chỉnh pháp luật nói chung, bao gồm tổng thể các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành và đảm bảo thực hiện nhằm điều chỉnh những quan hệ xã hội liên quan đến trẻ em. Sự điều chỉnh pháp luật xác định địa vị pháp lý của trẻ em.
Địa vị pháp lý này được hiểu là tổng thể những quyền và nghĩa vụ pháp lý của trẻ em cùng với những đảm bảo pháp lý cho việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ này [35]. Pháp luật về trẻ em có phạm vi điều chỉnh rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực quan hệ xã hội, đến nhiều ngành luật khác nhau. Nếu xét ở góc độ lĩnh vực quan hệ xã hội thì pháp luật về trẻ em liên quan đến quan hệ hôn nhân gia đình, quan hệ lao động, quan hệ hình sự, quan hệ hành chính. Còn nếu xét ở góc độ ngành luật thì hầu hết các ngành luật của hệ thống pháp luật Việt Nam đều điều chỉnh về trẻ em như Luật Hiến pháp, Luật 10 Hành chính, Luật Dân sự, Luật Quốc tịch, Luật Hình sự, Luật Lao động, Luật Hôn nhân và Gia đình và các Luật Tố tụng hình sự, Dân sự.
Ngoài ra còn có những ngành luật điều chỉnh riêng về trẻ em như: Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, Luật Phổ cập giáo dục tiểu học, Luật Giáo dục. Nhưng do phạm vi điều chỉnh riêng, trong mỗi ngành luật, sự điều chỉnh pháp luật về trẻ em đều mang nét đặc thù [35]. Tiếp cận từ góc độ xã hội học - dân cư có thể định nghĩa “chưa thành niên” là một bộ phận phức hợp của dân cư của một quốc gia - dân tộc bao gồm tất cả các cá thể ở trong độ tuổi dưới 18 tuổi. Như vậy, bộ phận dân cư được gọi là “người chưa thành niên” này chỉ phân biệt một cách tương đối với các bộ phận dân cư khác của quốc gia - dân tộc ấy trên một tiêu chí duy nhất là giới hạn độ tuổi.
Có thể nói “người chưa thành niên” là một nhóm xã hội - dân cư “động” chứ không phải là một nhóm “tĩnh”, ổn định. Đặc trưng này hàm chứa cả những ưu điểm và cả những nhược điểm của nhóm xã hội - dân cư “người chưa thành niên”. Một mặt, nhờ quy luật là nhóm “động” thường xuyên cho nên nó luôn là chủ thể chuyển tải liên tục các giá trị liên thế hệ. Vì thế sự chuyển động của nhóm có sự biến động rõ rệt về quy mô, số lượng của các nhóm tuổi.
Đối tượng người chưa thành niên cũng có thể được phân nhóm theo độ tuổi, xuất phát từ sự phát triển về thể chất, nhận thức mang tính tương đối. Với tính cách là một nhóm xã hội - dân cư, “người chưa thành niên” có nguồn gốc xuất thân khác nhau, thuộc mọi giai tầng trong xã hội, với đặc điểm khác nhau về tôn giáo, sắc tộc, giới tính, nơi sinh sống. Hơn nữa, xét riêng về độ tuổi thì nhóm xã hội - dân cư “người chưa thành niên” cũng chỉ là một nhóm lớn, bao gồm trong đó nhiều nhóm nhỏ thuộc các độ tuổi khác nhau, như nhóm tuổi dưới 6 tuổi chưa có năng lực hành vi dân sự, nhóm từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 14 tuổi; nhóm tuổi trên 14 tuổi. Đây là lứa tuổi góp 11 phần quan trọng trong định hướng phát triển tương lai của đất nước, có ảnh hưởng trực tiếp đến xã hội trong tương lai gần.
Hiện nay, trong thực tiễn các quy định pháp luật trong nước và quốc tế, chúng ta thường sử dụng các thuật ngữ “trẻ em” và “người chưa thành niên” để chỉ những người chưa đầy đủ về nhận thức, điều kiện để thực hiện các quyền và nghĩa vụ của một công dân như đối với người trưởng thành. Tuy nhiên khi nghiên cứu, so sánh các quy định đó có thể thấy được vấn đề phân biệt chỉ là độ tuổi. Người chưa thành niên bao gồm trẻ em và nhóm lứa tuổi từ 16 tuổi đến 18 tuổi được gọi là vị thành niên. Tuy nhiên, độ tuổi từ 16 đến 18 tuổi lại nằm trong lứa tuổi được gọi là thanh niên theo Luật thanh niên 2005.
Có lẽ không một quốc gia nào lại có nhiều tên gọi cho độ tuổi này như ở Việt Nam, người ta không hiểu trong trường hợp nào, thì dùng khái niệm nào. Điều này gây ra sự lúng túng và không thống nhất khi áp dụng các văn bản pháp luật khác nhau điều chỉnh chủ thể đặc biệt này. Nếu như lứa tuổi dưới 18 tuổi theo công ước quốc tế là trẻ em thì pháp luật nước ta cho đây là những người chưa thành niên. Việc pháp luật quy định độ tuổi trẻ em trong giai đoạn hiện nay là dưới 16 tuổi (ít hơn 2 tuổi so với quy định của pháp luật quốc tế) không làm ảnh hưởng đến việc bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em có độ tuổi từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi.
Bởi với tư cách là công dân của Nhà Nước pháp quyền Việt Nam, các quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong khoảng cách tuổi này được đặc biệt ưu tiên, quan tâm bảo vệ và quy định rõ ràng trong các ngành luật, như Bộ luật hình sự 1999, Bộ tố tụng hình sự, bộ luật dân sự, Bộ luật lao động, Luật quốc tịch, luật giáo dục, luật hôn nhân gia đình, luật Thanh niên, luật phòng chống ma túy, pháp lệnh xử phạt hành chính. Như vậy quyền trẻ em được quy định trong công ước và các văn bản pháp luật của Việt Nam 12 chỉ có hiệu lực đối với khái niệm “trẻ em” dưới 16 tuổi theo Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em.2 Đặc điểm của lứa tuổi người chưa thành niên Theo Tổ chức y tế thế giới, nhóm trẻ ở độ tuổi từ 10 đến 16 tuổi là lực lượng trẻ trong cơ cấu dân số. Do đó, sự đầu tư và phát triển của lứa tuổi này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong chiến lược dân số nước ta hiện nay. Giai đoạn này là sự phát triển quá độ cả về tâm lý, tình cảm và thể chất, dễ diễn ra khủng hoảng trong tâm lý, tình cảm và nhận thức.