Luận văn: Vấn đề chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015

Luận văn thạc sĩ luật nghiên cứu vấn đề chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự 2015, phân tích thực trạng pháp lý và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Vấn đề chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015

Nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật về vấn đề chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015 có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 chính thức ghi nhận quyền chuyển đổi giới tính tại Việt Nam. Đây là bước ngoặt pháp lý quan trọng đối với quyền con người. Quy định này bảo đảm quyền tự do định dạng giới tính cá nhân. Pháp luật Việt Nam đã từng bước tiếp cận chuẩn mực nhân quyền quốc tế. Tuy nhiên, việc ghi nhận này mới dừng lại ở cấp độ nguyên tắc. Cá nhân chuyển đổi giới tính vẫn phải chờ luật chuyên ngành hướng dẫn thi hành. Các quy định hiện hành cần làm rõ khái niệm bản dạng giới và can thiệp y tế. Thực tế cho thấy nhu cầu sống đúng với giới tính thật ngày càng gia tăng. Đề tài luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận và nền tảng lập pháp. Việc phân tích lịch sử pháp luật từ năm 1995 đến nay cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức pháp lý. Nghiên cứu giúp hệ thống hóa các quan điểm khoa học pháp lý về quyền nhân thân.

1.1. Khái niệm và đặc điểm pháp lý của quyền chuyển đổi giới tính

Chuyển đổi giới tính là quá trình thay đổi giới tính sinh học bằng can thiệp y tế. Mục đích nhằm giúp cá nhân sống phù hợp với nhận thức giới tính của bản thân. Quyền chuyển đổi giới tính mang tính chất nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân. Quyền này không thể chuyển giao hoặc từ bỏ. Pháp luật dân sự phân biệt rõ chuyển đổi giới tính với xác định lại giới tính. Xác định lại giới tính áp dụng cho người có khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình giới tính. Trong khi đó, chuyển đổi giới tính dành cho người có cấu trúc sinh học hoàn thiện nhưng mang bản dạng giới khác biệt. Việc phân định chính xác giúp xây dựng cơ chế bảo hộ pháp lý phù hợp.

1.2. Sự phát triển của pháp luật Việt Nam về người chuyển giới

Trước năm 2015, pháp luật Việt Nam nghiêm cấm hành vi chuyển đổi giới tính đối với người đã hoàn thiện giới tính. Nghị định số 88/2008/NĐ-CP từng quy định điều cấm này rất khắt khe. Điều đó tạo ra rào cản pháp lý lớn cho cộng đồng người chuyển giới. Bước sang Bộ luật Dân sự năm 2015, Điều 37 đã mở đường cho việc thừa nhận quyền này. Đây là bước tiến vượt bậc của tư duy lập pháp Việt Nam. Quyền nhân thân của người chuyển giới bắt đầu được đặt dưới sự bảo vệ của pháp luật. Sự thay đổi phản ánh tinh thần tôn trọng quyền con người theo Hiến pháp năm 2013. Nền tảng pháp lý mới mở ra hy vọng giải quyết dứt điểm các vướng mắc dân sự.

II. Phân tích vấn đề chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015

Thực tiễn áp dụng Bộ luật Dân sự năm 2015 cho thấy nhiều bất cập lớn. Điều 37 quy định quyền chuyển đổi giới tính thực hiện theo quy định của luật. Do chưa có Luật Chuyển đổi giới tính, quyền năng này trên thực tế vẫn bị treo. Người chuyển giới gặp vô vàn trở ngại khi đăng ký thay đổi hộ tịch. Việc điều chỉnh thông tin cá nhân trên căn cước công dân và hộ chiếu chưa thể thực hiện thông suốt. Sự thiếu hụt văn bản hướng dẫn dẫn đến sự lúng túng cho cơ quan tư pháp địa phương. Người chuyển giới đối diện với nguy cơ bị phân biệt đối xử trong quan hệ lao động và y tế. Các giao dịch dân sự, tài sản và hợp đồng cũng nảy sinh nhiều tranh chấp phức tạp. Pháp luật hiện hành chưa có cơ chế công nhận kết quả phẫu thuật thực hiện tại nước ngoài. Tình trạng này xâm phạm trực tiếp đến quyền mưu cầu hạnh phúc chính đáng của công dân. Nghiên cứu thực trạng chỉ ra khoảng trống pháp lý nghiêm trọng cần khắc phục ngay.

2.1. Rào cản pháp lý về thủ tục công nhận và thay đổi hộ tịch

Thủ tục hộ tịch là nút thắt lớn nhất đối với người chuyển giới hiện nay. Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép thay đổi họ tên và giới tính sau chuyển đổi. Tuy nhiên, cơ quan hộ tịch thiếu căn cứ pháp lý để giải quyết hồ sơ thực tế. Các tiêu chí y tế xác định việc chuyển đổi thành công chưa được ban hành. Giấy chứng nhận phẫu thuật từ bệnh viện nước ngoài thường bị từ chối công nhận. Người chuyển đổi giới tính rơi vào tình trạng sai lệch thông tin giữa hồ sơ và ngoại hình. Việc tham gia các giao dịch dân sự hay mở tài khoản ngân hàng gặp nhiều rủi ro. Tình trạng pháp lý bất định gây ra tổn hại tâm lý nặng nề.

2.2. Xung đột trong quan hệ hôn nhân gia đình và lao động

Chuyển đổi giới tính tạo ra hệ quả phức tạp đối với quan hệ hôn nhân gia đình. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 không thừa nhận hôn nhân đồng giới. Khi một bên vợ chồng chuyển đổi giới tính, tư cách hôn nhân của họ bị đe dọa. Việc bảo đảm quyền nuôi con và chia tài sản chung đứng trước nhiều vướng mắc. Trong lĩnh vực lao động, người chuyển giới thường chịu định kiến vô hình. Họ khó tiếp cận việc làm ổn định do giấy tờ tùy thân không đồng nhất. Pháp luật lao động chưa có điều khoản riêng biệt bảo vệ nhóm lao động đặc thù này khỏi sự phân biệt đối xử.

III. Giải pháp cho chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015

Hoàn thiện khung pháp luật là yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015. Quốc hội cần sớm thông qua Luật Chuyển đổi giới tính chuyên biệt. Dự thảo luật phải quy định cụ thể về điều kiện, quy trình can thiệp y tế và thủ tục công nhận pháp lý. Các bộ ngành liên quan cần ban hành quy chuẩn y tế rõ ràng. Bệnh viện trong nước cần được cấp phép thực hiện phẫu thuật an toàn. Đồng thời, cơ chế công nhận phẫu thuật tại nước ngoài cần được đơn giản hóa. Hệ thống tư pháp phải cải cách thủ tục đăng ký thay đổi hộ tịch theo hướng nhanh chóng, minh bạch. Bên cạnh việc sửa đổi luật pháp, việc tuyên truyền giáo dục cộng đồng giữ vai trò cốt lõi. Nâng cao nhận thức xã hội giúp xóa bỏ định kiến và kỳ thị đối với người chuyển giới. Sự phối hợp đồng bộ giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp sẽ bảo đảm công lý cho nhóm người yếu thế.

3.1. Xây dựng và ban hành Luật Chuyển đổi giới tính chi tiết

Quốc hội cần sớm ban hành Luật Chuyển đổi giới tính để cụ thể hóa quyền năng dân sự. Luật này phải xác định rõ độ tuổi được phép yêu cầu chuyển đổi giới tính. Tiêu chuẩn y tế bắt buộc cần được quy định linh hoạt, không nhất thiết ép buộc phẫu thuật toàn phần. Quy trình đánh giá tâm lý trước khi can thiệp y khoa phải được chuẩn hóa nghiêm ngặt. Luật cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ sở khám chữa bệnh. Cơ chế cấp giấy xác nhận chuyển giới phải bảo đảm tính pháp lý cao và thuận tiện. Việc ban hành luật chuyên ngành sẽ chấm dứt tình trạng quyền bị treo kéo dài nhiều năm.

3.2. Đồng bộ hóa quy định dân sự hộ tịch và hôn nhân gia đình

Các văn bản pháp luật liên quan cần được sửa đổi đồng bộ với Bộ luật Dân sự năm 2015. Luật Hộ tịch cần bổ sung quy trình cấp đổi căn cước cho người chuyển giới. Luật Hôn nhân và Gia đình cần quy định rõ quyền bảo lưu quan hệ hôn nhân hợp pháp đã xác lập trước khi chuyển giới. Luật Bảo hiểm y tế cần chi trả một phần chi phí tư vấn tâm lý và điều trị nội tiết tố. Quy định về lao động phải cấm tuyệt đối mọi hành vi kỳ thị giới tính tại nơi làm việc. Sự thống nhất này tạo hành lang pháp lý an toàn và toàn diện cho công dân.

IV. Kết luận quyền chuyển đổi giới tính theo Bộ luật Dân sự năm 2015

Nghiên cứu luận văn thạc sĩ luật khẳng định ý nghĩa nhân văn to lớn của quyền chuyển đổi giới tính. Việc quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 thể hiện bước tiến lớn trong tư duy lập pháp Việt Nam. Quyền được sống đúng với bản dạng giới là quyền nhân thân thiêng liêng của mỗi cá nhân. Để quyền năng này đi vào đời sống, sự ra đời của Luật Chuyển đổi giới tính là điều kiện tiên quyết. Các kết quả nghiên cứu trong luận văn cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách. Đề tài mở ra góc nhìn toàn diện về kỹ thuật lập pháp và bảo vệ quyền con người. Việc giải quyết tốt vấn đề này khẳng định cam kết của Việt Nam đối với các công ước quốc tế về nhân quyền. Một xã hội văn minh luôn tôn trọng sự đa dạng và bình đẳng của mọi thành viên. Pháp luật dân sự sẽ tiếp tục hoàn thiện vì mục tiêu công bằng xã hội.

4.1. Giá trị học thuật và đóng góp của luận văn thạc sĩ luật

Luận văn thạc sĩ luật làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quyền chuyển đổi giới tính. Công trình phân tích sâu sắc các quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015. Nghiên cứu chỉ ra những mâu thuẫn giữa luật thực định và thực tiễn đời sống. Đề tài đưa ra hệ thống kiến nghị lập pháp có giá trị thực tiễn cao. Tài liệu này đóng góp nguồn tư liệu tham khảo quý báu cho công tác giảng dạy luật học. Sinh viên và học viên cao học có thể kế thừa dữ liệu để nghiên cứu chuyên sâu. Đề tài thúc đẩy nhận thức pháp lý tiến bộ trong giới học thuật pháp luật.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong bảo vệ quyền của người chuyển giới

Kết quả nghiên cứu hỗ trợ trực tiếp cho các tổ chức xã hội và cộng đồng người chuyển giới. Luận văn cung cấp căn cứ pháp lý để người chuyển giới tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Các luật sư và trợ giúp viên pháp lý có thêm tài liệu giải quyết vụ việc dân sự thực tế. Cơ quan quản lý nhà nước có cơ sở tham khảo để xây dựng văn bản hướng dẫn thi hành. Doanh nghiệp có thể áp dụng nhằm xây dựng môi trường làm việc bình đẳng, không phân biệt đối xử. Việc ứng dụng hiệu quả nghiên cứu góp phần xây dựng một xã hội nhân văn và hòa nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH 1. Khái niệm và đặc điểm của chuyển đổi giới tính 1. Giới tính và các khái niệm liên quan Việt Nam là một trong những quốc gia mà tại đó ngành khoa học về giới tính, giới và tính dục học vẫn chưa phát triển, chưa được giảng dạy chính thức trong hệ thống giáo dục trung học phổ thông hay đại học. Trên phương diện giới tính, người Việt Nam đều sử dụng nó để phân biệt những người dị giới bình thường với những người đồng tính, song tính, chuyển giới,… Tuy nhiên, về mặt khoa học, giới tính của một người không chỉ bao gồm giới tính sinh học của người đó mà còn có cả sự tồn tại của giới tính xã hội và xu hướng tính dục.

Để xác định chính xác một người thuộc nhóm người nào ta phải căn cứ vào cả ba yếu tố là giới tính sinh học, giới tính xã hội và xu hướng tính dục của người đó. Chính bởi lẽ đó, trên thực tế, ngoài nam và nữ là hai nhóm người bình thường với giới tính sinh học rõ ràng nam nữ ra, còn có sự xuất hiện của rất nhiều giới tính khác. Trong tổ hợp rất nhiều loại giới tính đó, thì người xác định lại giới tính và người chuyển đổi giới tính là nhóm người được pháp luật Việt Nam đặc biệt quan tâm. Trước khi đi tìm hiểu về chuyển đổi giới tính, chúng ta cần hiểu về khái niệm giới tính và các khái niệm có lên quan.

 Giới tính sinh học Có thể thấy, từ trước đến nay, khái niệm giới tính luôn được đồng nhất với khái niệm giới tính sinh học. Vì khi sinh ra, thông thường ai cũng mang trên mình giới tính rõ ràng, thể hiện ở các tính trạng trên cơ thể. Tuy nhiên, khi xã hội loài người ngày càng phát triển kéo theo đó cũng là sự phát triển về giới tính. Con người có thể mang thêm những giới tính hoàn toàn mới, có sự pha trộn giữa 7 giới tính sinh học của cá thể này với giới tính xã hội của cá thể kia.

Chính vì vậy, khái niệm giới tính sinh học trong xã hội hiện đại được trình bày như sau: Theo Từ điển Tiếng Việt, giới tính sinh học được hiểu là: "những đặc điểm chung phân biệt nam với nữ, giống đực với giống cái (nói tổng quát)"1. Trong sinh vật học, giới tính sinh học là một quá trình kết hợp và pha trộn những đặc điểm di truyền học của sinh vật, thường dẫn đến kết quả là sự chuyên môn hóa thành giống đực (male) và giống cái (female)2. Đồng thời, theo Khoản 2 Điều 5 Luật bình đẳng giới năm 2006 quy định: "giới tính chỉ các đặc điểm sinh học của nam, nữ". Như vậy, các yếu tố phân biệt giới tính ở đây dựa chủ yếu là các yếu tố xét trinh bình diện sinh học của con người chứ không dựa trên các yếu tố tâm lý xã hội.

 Giới tính xã hội Giới tính xã hội hay còn gọi là giới, là thuật ngữ đề cập đến các đặc điểm, vị trí, vai trò, mối quan hệ về mặt xã hội giữa nam giới - phụ nữ. Để xác định giới tính xã hội, thường căn cứ vào mối quan hệ và các chuẩn mực hành vi gắn liền với hai giới được xã hội quy định. Ví dụ: Nam giới là phái mạnh, phải đảm trách các công việc nặng nhọc, phải là trụ cột gánh vác gia đình,… Nữ giới phải có cử chỉ nhẹ nhàng, thùy mị, nết na, làm công việc nội trợ, chăm lo sóc chồng con… Nếu như giới tính sinh học là thứ bạn sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ và khó thay đổi thì giới tính xã hội phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí cá nhân. Đó là sự thể hiện của các nhân để mong mọi người nhìn nhận bạn là giới tính nam hay nữ, mà không phụ thuộc vào giới tính sinh học vốn có của mình.

Chính vì yếu tố cá nhân trong việc thể hiện giới, người ta đặt ra khái niệm bản dạng giới (Gender identity). Bản dạng giới, hay nhận dạng giới tính, là giới tính tự xác định của một người. Bản dạng giới không nhất thiết dựa trên 1. Nguồn: http://tratu.vn/dict/vn_vn/Gi%E1%BB%9Bi_t%C3$ADnh 2.

Nguyễn Tấn Thủ (2013), "Năm khái niệm cơ bản về giới tính cần nói với trẻ dậy thì", http://giadinh. 8 giới tính sinh học hoặc giới tính được người khác cảm nhận và cũng không phải là khuynh hướng tính dục.  Xu hướng tính dục Xu hướng tính dục chỉ sự hấp dẫn về mặt tình cảm hoặc về mặt tình dục bởi người khác một cách lâu dài3. Xu hướng tính dục là một trong ba yếu tố để xác định giới tính của một người, bởi lẽ có những cá thể mà xu hướng tính dục của họ đặc biệt hơn, không có sự thống nhất vốn dĩ với giới tính sinh học hay xã hội, và sự không thống nhất đó dẫn họ đến một nhóm giới tính hoàn toàn khác.

Ví dụ như đối với những người bình thường mang giới tính nữ, họ có giới tính sinh học là nữ, giới tính xã hội là nữ nhưng xu hướng tính dục của họ là nữ mà không phải nam, khi đó giới tính của họ không được gọi là nữ giới như những cô gái ở trên mà được gọi là đồng tính nữ. Trong sự đa dạng hiện nay, xu hướng tính dục được phân làm ba loại: dị tính luyến ái, đồng tính luyến ái, song tính luyến ái. Những xu hướng tính dục này được phân biệt dựa trên tiêu chí hấp dẫn về mặt tính dục đối với những người đồng hay khác giới tính. Dị tính luyến ái là xu hướng tính dục cơ bản và phổ biến nhất.

Người dị tính luyến ái bị hấp dẫn bởi những người khác giới tính với mình. Đồng tính luyến ái ngược lại với dị tính luyến ái. Người đồng tính luyến ai bị thu hút bởi người cùng giới tính. Người có xu hướng tính dục với cả người khác giới và đồng giới được gọi là người song tính luyến ái.

Ngoài ba loại kể trên thì một xu hướng đang có phần gia tăng trong thời gian gần đây đó là vô tính luyến ái, tức là những người không bị hấp dẫn bởi bất kì giới tính nào. Khái niệm chuyển đổi giới tính Người chuyển giới còn có các thuật ngữ khác như người xuyên giới, người vượt giới, người cải giới (đề cập đến ngoại hình, thể hiện bên ngoài), người đổi giống (từ cũ, hiếm), người chuyển đổi giới tính (đề cập đến tình trạng 3. Nguyễn Tấn Thủ (2013), "Năm khái niệm cơ bản về giới tính cần nói với trẻ dậy thì", http://giadinh. 9 cơ thể đã phẫu thuật).

Có người chuyển giới nam-sang-nữ (chuyển giới nữ) và người chuyển giới nữ-sang-nam (chuyển giới nam). Khác với người đồng tính hay song tính, việc hiểu về người chuyển giới phải đề cập khái niệm bản dạng giới ("gender identity"). Khái niệm này được hiểu là việc một người tự nhận mình mang một giới tính nào (có thể giống hoặc khác với giới tính sinh học khi được sinh ra). Như đã nêu trên, nếu một người sinh ra và tự nhận mình mang giới tính giống với giới tính sinh học khi được sinh ra, có tình cảm, cảm xúc với người cùng giới tính với mình thì người đó là người đồng tính.

Nếu người này có tình cảm với người khác giới tính với mình thì đó là người dị tính. Người chuyển giới khác với người liên giới tính. Người liên giới tính là những người có đặc điểm cơ thể (về sinh lý và giới tính) phát triển không điển hình rõ ràng là nam hay nữ. Tuy nhiên, nếu người nói trên tự nhận mình mang giới tính khác với giới tính sinh học khi được sinh ra thì đó là người chuyển giới ("transgender")4.

Có hai dạng chuyển giới là: người chuyển giới nam sang nữ (male to female) và người chuyển giới nữ sang nam (female to male). Ở góc độ xu hướng tính dục, có thể phân chia thành người chuyển giới đồng tính (ví dụ: người chuyển giới từ nam sang nữ và chỉ yêu nữ giới), người chuyển giới song tính (ví dụ: người chuyển giới từ nam sang nữ và có thể yêu cả nam giới và nữ giới) và người chuyển giới dị tính (ví dụ: người chuyển giới từ nữ sang nam và chỉ yêu nữ giới). Chuyển đổi giới tính đặt ra với nhóm người có giới tính sinh học hoàn toàn bình thường, tức là họ có bộ nhiễm sắc thể giới tính, cấu tạo bên trong cơ thể và tính trạng biểu hiện giới tính là thống nhất. Tuy nhiên, về mặt tâm lý họ lại không đồng ý với giới tính sinh học của mình, tức là nếu có giới tính sinh học là nam thì họ luôn muốn trở thành nữ giới, luôn muốn xã hội công nhận mình là 4.

Trương Hồng Quang (2013): "Người chuyển giới tại Việt Nam dưới góc nhìn pháp lý", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 21, tháng 11-2013. 10 nữ giới và khát khao chuyển đổi giới tính sinh học trong họ rất mãnh liệt. Chính vì vậy, để xác định một người có phải chuyển giới hay không phụ thuộc vào giới tính sinh học, giới tính xã hội. Mặt khác, cần nhìn nhận cả quá trình chuyển đổi giới tính của họ đã được thực hiện hay chưa, đã thực hiện đến bước nào để chuyển đổi giới tính.

Khái niệm về chuyển đổi giới tính được Wikipedia viết như sau: "Thay đổi, chuyển đổi giới tính (hoặc phẫu thuật chuyển giới) là khái niệm dùng để chuyển đổi giới tính của một người, trong đó bao gồm những công đoạn như phẫu thuật chuyển đổi giới tính, tiêm hormone, phẫu thuật chỉnh hình…"5. Vì việc xác định lại giới tính đã được BLDS năm 2005 thừa nhận nên đã trở thành quyền xác định lại giới tính. Còn đối với chuyển đổi giới tính, tuy chuyển đổi giới tính đã được BLDS năm 2015 thông qua ngày 24 tháng 11 năm 2015 thừa nhận nhưng chưa có nghị định cụ thể để hướng dẫn chi tiết. Nghiên cứu trên thế giới cho thấy, tỷ lệ người chuyển giới chiếm từ 0,1% đến 0,5% dân số6.

Một điều tra về giám sát một số hành vi thiểu số trong xã hội ở Maxachuxet - Hoa Kỳ cho thấy, có khoảng 0,5% người trong độ tuổi từ 18- 64 tự nhận mình là người chuyển giới 7. Việc thu thập số liệu về tỷ lệ người chuyển giới gặp nhiều khó khăn do sự kỳ thị của xã hội khiến người chuyển giới không thể hiện hoặc không công khai giới tính mong muốn của mình.3 Đặc điểm của việc chuyển đổi giới tính dưới góc độ pháp lý Thứ nhất, chuyển đổi giới tính là một quá trình tương đối phức tạp bởi lẽ: để chuyển đổi giới tính thành công thì cần tiến hành rất nhiều những công đoạn, thủ tục về y học và pháp lý.