CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1. GIỚI THIỆU VỀ BẢO HIẾM NHÂN THỌ 1. Định nghĩ: bảo hiểm nhân thọ [2] Bảo hiểm nhân thọ có thể được hiểu trên hai phương diện: Kỹ thuật và pháp lý. Trên phương diện kỹ thuật, bảo hiểm nhân thọ là loại hình bảo hiểm bao hàm những cam kết mà sự thực hiện những cam kết đó phụ thuộc vào.
tuổi thọ của con người. Có hai loại cam kết chủ yếu trong bảo hiểm nhân thọ, đó là cam kết đóng phí bảo hiểm của người tham gia bảo hiểm và cam kết trả tiền bảo hiểm hoặc trợ cấp định kỳ của doanh nghiệp bảo hiểm. Trên phương diện pháp lý, bảo hiểm nhân thọ là hợp đồng bảo hiểm. được ký kết giữa doanh nghiệp bảo hiểm và người tham gia bảo hiểm, theo đó để nhận được phí bảo hiểm của người tham gia bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm cam kết sẽ trả cho một hoặc nhiều người thụ hưởng một khoản tiền nhất hoặc những khoản trợ cấp định kỳ trong trường hợp người được bảo hiểm sống đến một thời điểm nhất định hoặc tử vong trước một thời điểm nhất định đã được ghi rõ trên hợp đồng bảo hiểm.
Theo cách định nghĩa này cho ta thấy trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, số lượng người mà có thể gắn với các nghĩa vụ hoặc quyền lợi là bốn loại người: Người bảo hiểm, người ký kết (người tham gia bảo hiểm), người được bảo hiểm, và người thụ hưởng bảo hiểm. Ngoài ra, theo Luật kinh doanh bảo hiểm được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua và có hiệu lực từ ngay 01/04/2001 thì "Bảo hiểm nhân thọ là loại nghiệp vụ bảo hiểm cho trường hợp người được bảo hiểm sống hoặc chết" 1. Đặc điểm bảo hiểm nhân thọ [2] Dịch vụ bảo hiểm nhân thọ là loại hình bảo hiểm chỉ liên quan đến các sự kiện xảy ra trong cuộc sống của con người. Do đó, bảo hiểm nhân thọ có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, bảo hiểm nhân thọ vừa mang tính tiết kiệm, vừa mang tính rủi ro: Đây là một trong những đặc điểm khác nhau cơ bản giữa bảo hiểm nhân thọ với bảo hiểm phi nhân thọ.
Thật vậy, mỗi người mua bảo hiểm nhân thọ sẽ định kỳ nộp một khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) cho người bảo m, ngược lại người bảo hiểm có trách nhiệm trả số tiền lớn (gọi là số tiền bảo hiểm) cho người hưởng quyền lợi bảo hiểm như đã thoả thuận từ trước khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra. Số tiền bảo hiểm được trả khi người được bảo. hiểm đạt đến một độ tuổi nhất định và được ấn định trong hợp đồng. Hoặc số tiền này được trả cho gia đình người được bảo hiểm khi người này không may bị chết sớm ngay cả khi họ mới tiết kiệm một khoản rất nhỏ qua việc đóng phí bảo hiểm.
Số tiền bảo hiểm này giúp những người còn sống trang trải những khoản chỉ phí cần thiết như thuốc men, mai táng, chỉ phí giáo dục cho con cái. Chính vì vậy, bảo hiểm nhân thọ vừa mang tính tiết kiệm, vừa mang tính rủi ro. Tính chất tiết kiệm ở đây thể hiện ngay trong từng cá nhân, từng gia đình một cách thường xuyên, có kế hoạch, có kỷ luật. Nội dung tiết kiệm khi mua bảo hiểm nhân thọ khác với hình thức kiệm khác ở chỗ, người bảo m đảm bảo trả cho người tham gia bảo hiểm hay người thân của họ một số tiền rất lớn ngay cả khi họ mới tiết kiệm được một khoản tiền nhỏ.
Có nghĩa là khi người được bảo hiểm không may gặp rủi ro, trong thời hạn bảo hiểm được ấn định, những người thân của họ sẽ nhận được những khoản trợ cấp hay số tiền bảo hiểm từ công ty bảo hiểm. Điều đó thể hiện rõ tính chất rủi ro trong bảo hiểm nhân thọ. Thứ hai, bảo hiểm nhân thọ đáp ứng được rất nhiều mục đích khác nhau của người tham gia bảo hiểm nhân thọ: Trong khi các nghiệp vụ bảo. hiểm phi nhân thọ chỉ đáp ứng được mục đích là góp phần khắc phục hậu quả khi ¡ tượng tham gia bảo hiểm gặp sự cố, từ đó góp phan 6n định tài chính cho người tham gia, thì bảo hiểm nhân thọ đáp ứng nhiều mục đích.
Mỗi mục đích thể hiện khá rõ trong hợp đồng. Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ đôi khi còn có giá trị như một vật thế chấp để vay vốn hoặc bảo hiểm nhân thọ tín dụng thường được bán cho đối tượng đi vay để họ mua xe hơi, đồ dùng gia đình hoặc dùng cho các mục đích cá nhân khác. Chính vì đáp ứng được nhiều mục đích khác nhau nên loại hình bảo hiểm này có thị trường ngày càng rộng và được rất nhiều người quan tâm. Thứ ba, thời hạn bảo hiểm thường rất dài, quan hệ giữa các bên trong mỗi hợp đồng bảo hiểm nhân thọ lại rất đa dạng và phức tạp: Thời hạn bảo hiểm nhân thọ thường kéo dài từ 5 năm trở lên.
Tính đa dạng và phức tạp trong các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ thể hiện ở ngay các sản phẩm của nó. Mỗi sản phẩm bảo hiểm nhân thọ cũng có nhiều loại hợp đồng khác nhau, chẳng hạn bảo hiểm nhân thọ hỗn hợp có các loại hợp đồng 5 năm, 10 năm. Mỗi hợp đồng có mỗi thời hạn khác nhau, lại có sự khác nhau n bảo hiểm, phương thức đóng phí, độ tuôi tham gi: .Ngay cả trong hợp đồng, mối quan hệ giữa các bên cũng rất phức tạp. Khác với các bản hợp đồng phi nhân thọ, trong mỗi hợp đồng nhân thọ có 4 bên tham gia (người bảo hiểm, người được bảo hiểm, người tham gia bảo hiểm và người thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm).
Thứ tre, phí bảo hiểm nhân thọ chịu tác động tổng hợp nhiều nhân tố, vì vậy quá trình định phí khá phức tạp: Theo tác giả của Jean-Claude Harrari "Sản phẩm bảo hiểm nhân thọ không gì hơn chính là kết quả của một tiến trình đầy đủ để đưa sản phâm đến công chúng". Trong tiến trình này, người bảo hiểm phải bỏ ra rất nhiều chỉ phí để tạo ra sản phẩm, như chỉ phí khai thác, chỉ phí quản lý hợp đồng.Nhưng những chỉ phí đó mới chỉ là một phần để cấu tạo nên giá cả sản phẩm bảo hiểm nhân thọ, một phần chủ yếu là phụ thuộc vào: độ tuổi của người được bảo hiểm, tuổi thọ bình quân của con người, số tiền bảo hiểm, thời hạn tham gia bảo hiểm, phương thức thanh toán, lãi suất đầu tư, tỷ lệ lam phat. Thứ năm, báo hiểm nhân thọ ra đời và phát triển trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Ö các nước kinh tế phát triển, bảo hị nhân thọ ra đời và phát triển hàng trăm năm nay.
Ngược lại, một số quốc gia trên thế giới hiện nay vẫn chưa triển khai được bảo hiểm nhân thọ, mặc dù người ta hiểu rất rõ vai trò và lợi ích của nó. Để lý giải vấn đề này, hầu hết các nhà kinh tế đều cho rằng, cơ sở chủ yếu để bảo hiểm nhân thọ ra đời và phát t là điều kiện kinh tế xã hội phát triển. Những điều kiện về kinh tế: Tốc độ tăng trưởng tổng sản phim quốc. nội (GDP), tổng sản phẩm quốc nội tính bình quân trên đầu người dân, tỷ lệ lạm phát của đồng tiền, tỷ giá hối đoái.
Những điều kiện về xã hội bao gồm: Điều kiện về dân số, tuổi thọ bình quân của người dân, trình độ học vấn, tỷ lệ tử vong của trẻ em sơ sinh. Ngoài điều kiện kinh tế - xã hội thì môi trường pháp lý cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sự ra đời và phát triển của doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ. “Thông thường ở các nước, luật kinh doanh bảo hiểm, các văn bản quy định pháp quy phải ra đời trước khi ngành bảo hiểm phát triển. Luật bảo hiểm và các văn bản có liên quan sẽ đề cập cụ thể én các vị như: tài chính, đầu tư, hợp đồng, thuế.
Đây là vấn đề mang tính chất sống còn cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm nhân thọ. Chẳng hạn ở một số nước phát triển như: Anh, 10 Pháp, Đức, .Nhà nước thường tạo điều kiện thuận lợi cho bảo hiểm nhân thọ bằng cách có chính sách thuế ưu đãi. Mục đích là tạo ra cho các cá nhân cơ hội để tiết kiệm, tự mình lập nên quỹ hưu trí, từ đó cho phép giảm bớt phần trợ cấp từ nhà nước. Mặt khác, tham gia bảo hiểm nhân thọ còn đây mạnh được quá trình tập trung vốn trong các công ty bảo hiểm đề từ đó có vốn dài hạn đầu tư cho nền kinh tế.
Cũng vì những mục đích trên, mà một số nước Châu Á như: Án Độ, Hồng Kông, Singapore. không đánh thuế thu nhập đối với sản phâm bảo hiểm nhân thọ. Sự ưu đãi này là đòn bẫy tích cực để bảo hiểm nhân thọ phát triển. Lợi ích của bảo hiểm nhân thọ [2] Đối với cá nhân và gia đình Giống như các loại hình bảo hiểm khác bảo hiểm nhân thọ ra đời nhằm.
khắc phục những khó khăn về tài chính khi gặp rủi ro. Khi một người trụ cột gia đình không may gặp những rủi ro về bệnh tật hoặc bị tai nạn dẫn đến chết hoặc bị thương tật, bản thân người đó hoặc những người sống phụ thuộc sẽ rơi vào tình trạng khó khăn về mặt ¡ chính. Hơn lúc nào hết, họ sẽ cần đến nguồn tài chính kịp thời dé bù đắp thiệt hại, lấy lại sự cân bằng, ôn định tình hình tài chính. Bảo hiểm nhân thọ còn giúp cho những người tham gia có thê tích luy cho những kế hoạch tương lai, như để dành tiền cho con đi học, cho con một số vốn để vào đời hoặc có tỉ kiệm tiền để mua xe, mua nhà, vui hưởng cuộc sống sau khi về hưu.
Bảo hiểm nhân thọ giúp họ thực hiện những mong ước ngay cả khi họ không thể đồng hành cùng gia đình của mình được nữa. Hơn nữa, vượt hơn cả ý nghĩa lên bạc", bảo hiểm nhân thọ mang đến trạng thái an tâm về tinh thần, giảm bớt sự lo âu trước rủi ro, bất trắc cho người được bảo hiểm. Đối với xã hội Đối với kinh tế - xã hội, sự phát triển của lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ ll trên thị trường đã tạo sự ôn định xã hội thông qua sự giảm thiểu việc lo lắng cho bên mua bảo hiểm, huy động vốn đề đầu tư cho những dự án trung và dài hạn nhằm góp phân phát triển đất nước, giảm gánh nặng ngân sách quốc gia trong việc chăm lo người già và những người phụ thuộc khi người trụ cột trong gia đình qua đời, tạo công ăn việc làm cho nhiều người.