Luận văn Thạc sĩ: Xây dựng đời sống văn hóa ở quận Long Biên, Hà Nội

Luận văn thạc sĩ phân tích quản lý văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa tại quận Long Biên, Hà Nội. Đánh giá thực trạng, giải pháp và định hướng phát triển.

• Tác giả: Phạm Thị Bích Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thắng
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Xây dựng đời sống văn hóa ở quận Long Biên, thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý văn hóa xây dựng đời sống văn hóa quận Long Biên

Xây dựng đời sống văn hóa là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa xã hội tại quận Long Biên, Hà Nội. Đây là quá trình hình thành các giá trị tinh thần, đạo đức, lối sống lành mạnh trong cộng đồng thông qua hệ thống thiết chế văn hóa và hoạt động giáo dục. Luận văn thạc sĩ quản lý văn hóa tập trung phân tích thực trạng, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Quận Long Biên với vị trí địa lý chiến lược và đặc điểm dân cư đa dạng, cần xây dựng đời sống văn hóa phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội. Chính quyền địa phương đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ, tuy nhiên vẫn còn những hạn chế trong triển khai thực tế. Nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chiến lược dài hạn.

1.1. Khái niệm và vai trò của đời sống văn hóa

Đời sống văn hóa được hiểu là toàn bộ hoạt động tinh thần của con người trong cộng đồng, bao gồm các giá trị, chuẩn mực, phong tục tập quán và biểu hiện văn hóa. Tại quận Long Biên, đời sống văn hóa góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững. Các thiết chế văn hóa như trung tâm văn hóa, thư viện, câu lạc bộ đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân. Đảng và Nhà nước xác định xây dựng đời sống văn hóa là nhiệm vụ chiến lược, gắn liền với quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước.

1.2. Đặc điểm quận Long Biên ảnh hưởng tới xây dựng đời sống văn hóa

Quận Long Biên có lịch sử hình thành lâu đời, vị trí địa lý thuận lợi kết nối giữa nội thành và ngoại thành Hà Nội. Đặc điểm dân cư đa dạng với sự góp mặt của nhiều tầng lớp lao động, sinh viên tạo nên môi trường văn hóa phong phú nhưng cũng đặt ra thách thức trong quản lý. Sự phát triển kinh tế nhanh chóng kéo theo nhu cầu ngày càng cao về đời sống tinh thần. Quận có nhiều di tích lịch sử, nhưng cơ sở vật chất văn hóa còn hạn chế. Tình trạng đô thị hóa nhanh chóng ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa truyền thống, đòi hỏi các giải pháp quản lý linh hoạt.

II. Phân tích thực trạng xây dựng đời sống văn hóa quận Long Biên

Quận Long Biên đã đạt được những kết quả nhất định trong công tác xây dựng đời sống văn hóa thông qua việc triển khai phong trào toàn dân đoàn kết. Hệ thống tổ chức từ cấp quận đến tổ dân phố được kiện toàn, với 100% tổ dân phố thành lập Ban vận động xây dựng đời sống văn hóa. Các hoạt động tuyên truyền được đẩy mạnh thông qua nhiều hình thức như hội thi, triển lãm, sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như sự thiếu đồng bộ trong triển khai, nguồn lực đầu tư chưa tương xứng, và hiệu quả hoạt động chưa cao. Công tác quản lý nhà nước còn lỏng lẻo, thiếu sự giám sát chặt chẽ. Sự tham gia của cộng đồng chưa thực sự sâu rộng, nhiều người dân vẫn thờ ơ với các hoạt động văn hóa.

2.1. Kết quả đạt được trong công tác xây dựng đời sống văn hóa

Quận Long Biên ghi nhận những thành tựu đáng kể trong việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Đến năm 2014, 100% tổ dân phố đã thành lập Ban vận động, với 95% hộ gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa. Các thiết chế văn hóa được quan tâm đầu tư, trong đó phòng Văn hóa-Thông tin quận có 8 cán bộ chuyên trách. Hoạt động tuyên truyền đạt hiệu quả thông qua 15 hội thi, triển lãm văn hóa cấp quận. Phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa đã thu hút sự tham gia của đông đảo tầng lớp nhân dân, góp phần nâng cao nhận thức văn hóa trong cộng đồng.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân tồn tại

Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác xây dựng đời sống văn hóa tại quận Long Biên vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tỷ lệ hộ gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa chưa đồng đều giữa các khu vực, đặc biệt là những địa bàn có điều kiện kinh tế khó khăn. Hoạt động của các thiết chế văn hóa chưa thực sự đa dạng, chưa thu hút được đông đảo người tham gia. Nguyên nhân chính là do thiếu kinh phí hoạt động, đội ngũ cán bộ chuyên môn còn thiếu kinh nghiệm. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người dân về tầm quan trọng của văn hóa còn hạn chế, dẫn đến sự thờ ơ trong tham gia các hoạt động.

III. Giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng đời sống văn hóa quận Long Biên

Để nâng cao hiệu quả quản lý xây dựng đời sống văn hóa, quận Long Biên cần triển khai đồng bộ các giải pháp về cơ chế chính sách, tổ chức bộ máy và nguồn lực. Trước hết, cần kiện toàn hệ thống tổ chức từ cấp quận đến cơ sở, đảm bảo hoạt động hiệu quả thông qua quy chế hoạt động rõ ràng. Tăng cường công tác tuyên truyền giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của văn hóa. Đầu tư cơ sở vật chất cho các thiết chế văn hóa, đặc biệt là ở những khu vực chưa được quan tâm. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ chuyên trách thông qua các khóa đào tạo nghiệp vụ. Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và triển khai hoạt động văn hóa. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế để học hỏi kinh nghiệm xây dựng đời sống văn hóa tiên tiến.

3.1. Giải pháp về công tác lãnh đạo và tổ chức

Công tác lãnh đạo cần thể hiện rõ vai trò tiên phong của cấp ủy đảng và chính quyền trong chỉ đạo triển khai. Cần xây dựng kế hoạch hành động cụ thể, phân công trách nhiệm rõ ràng cho từng cá nhân, đơn vị. Thành lập Ban chỉ đạo phong trào cấp quận có đủ năng lực chuyên môn, được đào tạo bài bản về quản lý văn hóa. Thực hiện chế độ báo cáo định kỳ để đánh giá tiến độ và điều chỉnh kịp thời. Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các tổ chức cơ sở. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng thông qua cơ chế dân chủ, tạo điều kiện cho người dân đóng góp ý kiến.

3.2. Giải pháp về cơ sở vật chất và nguồn lực

Đầu tư xây dựng mới hoặc nâng cấp cơ sở vật chất cho các thiết chế văn hóa như trung tâm văn hóa, thư viện, nhà sinh hoạt cộng đồng. Thành lập quỹ hỗ trợ hoạt động văn hóa từ nguồn ngân sách và xã hội hóa. Đa dạng hóa hình thức huy động vốn thông qua hợp tác công-tư, kêu gọi tài trợ từ doanh nghiệp. Ưu tiên bố trí kinh phí cho các hoạt động thiết thực, phù hợp với nhu cầu của người dân. Áp dụng cơ chế quản lý linh hoạt đối với các thiết chế văn hóa, tạo điều kiện cho xã hội hóa hoạt động. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý và triển khai hoạt động văn hóa.

IV. Kết luận và kiến nghị cho công tác xây dựng đời sống văn hóa

Luận văn đã phân tích toàn diện về công tác xây dựng đời sống văn hóa tại quận Long Biên, từ cơ sở lý luận đến thực trạng triển khai. Những kết quả đạt được là nền tảng quan trọng, song vẫn còn nhiều tồn tại cần khắc phục. Kết luận đưa ra những kiến nghị cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, trong đó nhấn mạnh vai trò của cộng đồng và sự phối hợp giữa các cấp chính quyền. Xây dựng đời sống văn hóa không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn là sự chung tay của toàn xã hội. Các giải pháp đề xuất cần được triển khai đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm. Theo dõi, đánh giá định kỳ là yếu tố quan trọng đảm bảo sự thành công của quá trình này. Việc nâng cao chất lượng đời sống văn hóa sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của quận Long Biên.

4.1. Những kết luận chính từ nghiên cứu

Nghiên cứu đã chứng minh rằng xây dựng đời sống văn hóa tại quận Long Biên có tác động tích cực đến phát triển kinh tế-xã hội. Hệ thống tổ chức từ cấp quận đến cơ sở tương đối hoàn thiện, nhưng hiệu quả hoạt động chưa cao. Sự tham gia của cộng đồng vẫn còn hạn chế, chủ yếu do nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của văn hóa. Cơ sở vật chất cho hoạt động văn hóa chưa đáp ứng đủ nhu cầu, đặc biệt ở những khu vực mới phát triển. Công tác tuyên truyền, giáo dục văn hóa chưa đạt hiệu quả mong muốn. Những tồn tại này đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ trong phương thức quản lý và triển khai.

4.2. Kiến nghị triển khai trong giai đoạn tới

Đề nghị Ủy ban nhân dân quận Long Biên ban hành nghị quyết chuyên đề về xây dựng đời sống văn hóa giai đoạn 2020-2025. Kiến nghị Sở Văn hóa-Thể thao Hà Nội hỗ trợ kinh phí và chuyên gia cho các hoạt động trọng điểm. Đề xuất thành lập hội đồng cố vấn gồm các chuyên gia văn hóa để tư vấn chiến lược. Kiến nghị tăng cường hợp tác với các trường đại học trong nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực. Đề nghị đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Kiến nghị xây dựng cơ chế khen thưởng kịp thời đối với các tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VÀ TỔNG QUAN VỀ QUẬN LONG BIÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1. Cơ sở lý luận về xây dựng đời sống văn hóa 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm văn hoá Văn hoá là một khái niệm rất rộng, với nhiều hàm nghĩa.

được hiểu theo nhiều cách khác nhau, bao trùm lên rất nhiều phương diện, lĩnh vực đời sống vật chất và tinh thần của con người, bởi văn hoá do con người tạo ra. Ở phương Đông, cụ thể là Trung Quốc cổ đại, người ta cho rằng, chữ “văn hoá” là sự kết hợp của hai khái niệm: “văn” có nghĩa là đẹp, và “hóa” có nghĩa là phát triển, tiến hoá, biến đổi. Nói như vậy, nghĩa là người Trung Hoa cổ đại coi “văn hoá” như là một quá trình con người vươn tới sự phát triển, tự hoàn thiện mình, làm cho xã hội ngày càng đi lên và đáp ứng cao nhất nhu cầu sống của con người ở mọi thời đại. Ở Phương Tây, khái nhiệm “văn hóa” hình thành và phát triển từ rất sớm.

Người ta giải thích rằng, chữ “văn hóa” bắt nguồn từ “culture”, nghĩa ban đầu là cày cấy, canh tác, trồng trọt, về sau mở rộng ra, chỉ những phẩm chất được giáo dục và tự hoàn thiện của con người. Ở Việt Nam chúng ta, một dân tộc hình thành và phát triển trong nền văn minh lúa nước, hơn 80% dân số sống ở nông thôn bằng nghề canh tác nông nghiệp, dựa trên thói quen văn hoá làng xã, nên từ lâu đã hình thành và tồn tại một cách nhận diện văn hoá rất “dân dã”, mộc mạc. “Văn hoá” ở đây thường được hiểu là những chuẩn mực trong cư xử, trong lối sống, trong đạo đức của con người. 13 Vậy, để có thể hiểu rõ hơn về văn hoá, theo Tiến sĩ Lê Xuân Định trong cuốn Văn hoá và lối sống đô thị Việt Nam, đã tổng hợp trong 10 hướng chính dưới đây: - Nhóm 1, tiếp cận văn hoá chủ yếu ở góc độ nhân loại học cho rằng, văn hoá là tổng thể kết quả các hoạt động, các phong tục, tập quán, tôn giáo – tín ngưỡng… do con người tại ra và lẽ đương nhiên phải làm thoả mãn các nhu cầu sống của con người.

- Nhóm 2, tiếp cận văn hoá từ góc độ lịch sử văn hoá, cho rằng văn hoá là tất cả những gì con người làm ra và lưu giữ từ đời này sang đời khác. - Nhóm 3, tiếp cận văn hoá từ góc độ xã hội học cho rằng, văn hoá là cách sống của mỗi cá nhân, cộng đồng, do hoàn cảnh sống xung quanh quy định. - Nhóm 4, định nghĩa văn hoá từ góc độ giá trị học, cho rằng văn hoá là toàn bộ giá trị vật chất, tinh thần của một nhóm người, một cộng đồng, một dân tộc và toàn thể xã hội loài người. - Nhóm 5, tiếp cận văn hoá chủ yếu từ góc độ tâm lý học cho rằng, văn hoá là một trong những phương thức thích nghi chủ yếu của con người với môi trường xã hội.

- Nhóm 6, tiếp cận văn hoá chủ yếu ở góc độ tâm lý học xã hội học cho rằng, văn hoá là cái mà con người học được trong quá trình sinh sống, chứ không phải do di truyền. - Nhóm 7, tiếp cận văn hoá ở góc độ cấu trúc học nhấn mạnh, văn hoá như là một hệ thống các nhân tố tác động lẫn nhau thông qua những nhân cách khác nhau. 14 - Nhóm 8, tiếp cận văn hoá chủ ý đến khía cạnh tư tưởng cá nhân, xem văn hoá là dòng tư tưởng chuyển từ cá nhân sang cá nhân bằng phương tiện lời nói hoặc bằng sự bắt chước. - Nhóm 9, tiếp cận văn hoá từ góc độ thiết chế văn hoá, coi văn hoá là sự tổ chức, sắp xếp những hoạt động văn hoá theo các ý tưởng quản lý của con người.

- Và nhóm 10, tiếp cận văn hoá theo quan điểm của UNESCO (Tổ chức Văn hoá – Giáo dục Liên hợp quốc) xem văn hoá là yếu tố nội sinh của sự phát triển xã hội, là động lực và là hệ điều chỉnh nhận thức, hoạt động của con người [29, tr. Để hiểu đầy đủ và chính xác hơn nội dung cơ bản của văn hoá, chúng ta cũng cần phân biệt khái niệm văn hoá với văn minh. Trần Ngọc Thêm, sự khác nhau giữa “văn hoá” và “văn minh” được chỉ ra trên 4 phương diện cơ bản: Trước tiên, về mặt thời gian, văn hoá là khái niệm xuất hiện từ rất sớm, ngay từ khi có sự xuất hiện của cuộc sống con người. Văn minh chỉ có ở từng thời điểm lịch sử, khi con người phát triển ở một trình độ nhất định.

Thứ hai, về mặt phạm vi, văn hoá là sự bao trùm lên cả giá trị tinh thần và vật chất, trong khi đó văn minh chỉ được hiểu thiên về các giá trị vật chất. Thứ ba, về mặt không gian, văn hoá thường được hiểu trong một phạm vi của dân tộc, đất nước, con văn minh lại mang đặc trưng của quốc tế, nhân loại. Và thứ tư, về mặt nguồn gốc, văn hoá gắn bó nhiều hơn với phương Đông nông nghiệp, trong khi đó văn minh lại gắn bó nhiều hơn với văn minh đô thị [42, tr. 15 Văn hoá có nhiều cách hiểu khác nhau từ nhiều cách tiếp cận khác nhau, song tựu chung lại, mọi định nghĩa đều thống nhất văn hoá có những đặc điểm như sau: - Văn hoá là sáng tạo của con người, thuộc về con người.

- Văn hoá là sự thích nghi có ý thức và chủ động nên nó không phải là sự thích nghi máy móc mà thường là sự thích nghi có sáng tạo, phù hợp với giá trị chân - thiện - mỹ. - Văn hoá bao gồm cả những sản phẩm vật chất và tinh thần. Khái niệm xây dựng đời sống văn hoá Thuật ngữ “Đời sống văn hoá” đã được sử dụng trong ngành Văn hoá từ năm 1982 và cũng được nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau. Nói đến ĐSVH là nói đến một bộ phận trong đời sống của con người.

Trước hết là tìm hiểu quan niệm “đời sống” của con người. Quan niệm “đời sống” được đưa ra trong cuốn Đại từ điển tiếng Việt do tác giả Nguyễn Như Ý chủ biên là “hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung” [75, tr. Từ đó, ta đi đến quan niệm về “đời sống văn hóa”. Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu Mấy vấn đề về lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta thì cho rằng: Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động (con người và các dạng hoạt động của nó).

Xét về mặt phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thái sinh hoạt văn hóa tâm linh [71, tr. Nguyễn Hữu Thức trong công trình Một số kinh nghiệm quản lý và hoạt động tư tưởng – văn hóa lại quan niệm: Đời sống văn hóa được hiểu một cách khái quát là hiện thực sinh động của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhất định nhằm không ngừng tác động, biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu mới, nâng cao chất lượng sống cho chính con người [48, tr. Một quan điểm khác, PGS. Đỗ Đình Hãng thì cho rằng: Đời sống văn hoá là một bộ phận của đời sống xã hội, mà đời sống xã hội là một phương thức các hoạt động sống của con người, nhằm đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của nó.

Nhu cầu vật chất được đáp ứng làm cho con người tồn tại như một sinh thể xã hội, tức là một nhân cách văn hoá [33, tr. Xây dựng ĐSVH ở quận Long Biên có nghĩa là xây dựng ĐSVH ở cơ sở. “Cơ sở” theo nghĩa thông thường là tổ chức thấp nhất và cơ bản nhất của một hệ thống. Nó không phải chỉ có mặt thấp nhất, nó còn phải là đơn vị cơ bản, là nền tảng cho cả hệ thống tổ chức vì trong đơn vị cơ sở và dưới đơn vị cơ sở còn có thể có những bộ phận tổ chức nhỏ nữa, thấp nhất.

Nếu liệt kê và phân loại các đơn vị cơ sở thì ta có thể có: - Loại đơn vị cơ sở của hệ thống hành chính, lãnh thổ, - Loại đơn vị cơ sở của hệ thống kinh tế nông nghiệp, hệ thống kinh tế công nghiệp, của hệ thống phân phối lưu thông… - Loại đơn vị cơ sở của các hệ thống xã hội như hệ thống giáo dục, y tế, các cơ quan, đoàn thể… 17 Trong các loại đơn vị này, có loại đơn vị rất nhỏ chỉ có từ 5 đến 7 người, có loại đơn vị rất lớn gồm hàng vạn người. Một con người có thể đồng thời là thành viên của đơn vị này và của đơn vị khác. Một con người có thể lao động sản xuất ở một đơn vị kinh tế, nhưng sống và hoạt động xã hội lại ở một đơn vị hành chính, lãnh thổ cách xa hẳn nơi sản xuất. Tuy nhiên, ở đây, chúng ta cần quan niệm “cơ sở” phải như thế nào để việc tổ chức đời sống văn hoá tác động được đến mọi đối tượng.

Đó là “cơ sở” phải có những tiêu chuẩn, những yêu cầu bảo đảm được mục tiêu và điều kiện cho việc tổ chức đời sống văn hoá. Như vậy một cơ sở để tổ chức đời sống văn hoá là một cơ sở phải có đủ điều kiện sau: - Có một địa bàn rõ rệt, có quy mô hợp lý, - Một cộng đồng dân cư cơ bản ổn định có những mối quan hệ văn hoá mật thiết tạo nên những nhu cầu và nguyện vọng thống nhất, - Một cơ cấu tổ chức (Đảng, chính quyền) cơ bản ổn định. Trong ba điều kiện trên thì điều kiện dân cư là điều kiện quan trọng nhất. Một cộng đồng dân cư nào đó, cư trú trên một diện tích địa lý nào đó và gắn bó với nhau bằng một loại tổ chức nào đó.

Cho nên cơ sở để tổ chức đời sống văn hoá là cơ sở dân cư. Cơ sở dân cư này có thể là: - Một xã hoặc một phường, - Một thị trấn hoặc thị xã, - Một cơ quan, đơn vị, - Một khu tập thể, khu dân cư (hay còn gọi là TDP), Đó là những cơ sở dân cư có một địa bàn nhất định và gắn bó với nhau.