Luận văn: Xây dựng đời sống văn hóa ở huyện Cẩm Giàng - ĐH Văn hóa Hà Nội

Nghiên cứu chuyên sâu về luận văn thạc sĩ quản lý văn hóa xây dựng đời sống văn hóa tại huyện Cẩm Giàng tỉnh Hải Dương. Phân tích vai trò và giải pháp nâng cao

• Tác giả: Nguyễn Thị Diên
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Hoài Sơn
• Trường học: Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Xây dựng đời sống văn hóa huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về xây dựng đời sống văn hóa huyện Cẩm Giàng

Xây dựng đời sống văn hóa tại huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của người dân. Hoạt động này gắn liền với việc thực hiện phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa (TDĐKXDĐSVH), theo chỉ thị của Đảng và Nhà nước. Huyện Cẩm Giàng có bề dày lịch sử văn hóa với các giá trị truyền thống như lễ hội đình làng, hoạt động tín ngưỡng và phong tục tập quán. Quá trình xây dựng đời sống văn hóa bao gồm việc phát huy giá trị di sản, cải thiện môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các thiết chế văn hóa cơ sở như nhà văn hóa, thư viện và điểm sinh hoạt cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức các hoạt động văn hóa. Kết quả đạt được thể hiện qua tỷ lệ gia đình văn hóa, làng văn hóa và việc duy trì các nét đẹp văn hóa truyền thống.

1.1. Khái niệm và cấu trúc đời sống văn hóa

Đời sống văn hóa là tổng hòa các hoạt động tinh thần, vật chất và mối quan hệ xã hội của con người trong cộng đồng. Nó bao gồm ba cấu phần chính: nếp sống văn hóa, môi trường văn hóa và thiết chế văn hóa. Nếp sống văn hóa thể hiện qua các thói quen, phong tục và giá trị đạo đức được cộng đồng thừa nhận. Môi trường văn hóa là không gian vật lý và tinh thần nơi diễn ra các hoạt động văn hóa. Thiết chế văn hóa gồm các tổ chức, cơ sở vật chất hỗ trợ hoạt động văn hóa. Tại huyện Cẩm Giàng, đời sống văn hóa còn gắn liền với đặc thù nông thôn, nơi cư dân duy trì các giá trị truyền thống trong sinh hoạt hàng ngày.

1.2. Đặc điểm văn hóa huyện Cẩm Giàng

Huyện Cẩm Giàng có nền văn hóa phong phú với các làng nghề truyền thống, lễ hội đình đám và tín ngưỡng đa dạng. Các hoạt động văn hóa diễn ra sôi nổi tại các thôn xóm, gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất nông nghiệp. Huyện sở hữu nhiều di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, tiêu biểu như đình Kiều, đình Dưỡng Điềm. Hoạt động tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng là nét đặc trưng, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên. Bên cạnh đó, huyện còn lưu giữ nhiều làn điệu dân ca, trò chơi dân gian như hát quan họ, chọi gà. Những giá trị này tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt, thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và du khách.

II. Phân tích thực trạng xây dựng đời sống văn hóa huyện Cẩm Giàng

Huyện Cẩm Giàng đã triển khai nhiều phong trào xây dựng đời sống văn hóa như gia đình văn hóa, làng văn hóa và cơ quan đạt chuẩn văn hóa. Đến nay, 85% hộ gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa, 90% làng, khu dân cư duy trì danh hiệu văn hóa. Các hoạt động thể thao, văn nghệ quần chúng được tổ chức thường xuyên tại 18/18 xã, thị trấn. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như nhận thức chưa đồng đều, cơ sở vật chất văn hóa thiếu thốn ở một số địa phương. Tình trạng mê tín dị đoan, hủ tục lạc hậu vẫn dai dẳng trong một bộ phận dân cư. Năng lực quản lý nhà nước về văn hóa chưa đáp ứng yêu cầu, thiếu sự phối hợp giữa các ngành, địa phương. Các thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động chưa hiệu quả do thiếu kinh phí và nhân lực chuyên môn.

2.1. Những kết quả đạt được

Huyện Cẩm Giàng ghi nhận những thành tựu đáng kể trong xây dựng đời sống văn hóa. Tỷ lệ hộ gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa đạt 85%, tăng 15% so với năm 2010. Toàn huyện có 95% làng, khu dân cư đạt danh hiệu văn hóa, 80% hộ gia đình sử dụng nước sạch. Phong trào TDĐKXDĐSVH thu hút trên 90% người dân tham gia. Các thiết chế văn hóa như nhà văn hóa, thư viện được đầu tư nâng cấp, phục vụ 15.000 lượt người/năm. Hoạt động thể thao quần chúng phát triển mạnh với 20 câu lạc bộ thể thao cơ sở. Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về văn hóa được đẩy mạnh, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng.

2.2. Hạn chế và nguyên nhân

Bên cạnh kết quả tích cực, huyện Cẩm Giàng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng ly hôn, bạo lực gia đình có xu hướng gia tăng, ảnh hưởng đến đời sống văn hóa. Cơ sở vật chất văn hóa xuống cấp, thiếu kinh phí hoạt động tại 50% điểm sinh hoạt cộng đồng. Nhận thức của một bộ phận dân cư về văn hóa còn hạn chế, coi nhẹ các giá trị truyền thống. Sự phối hợp giữa chính quyền, đoàn thể và cộng đồng chưa chặt chẽ. Nguồn lực tài chính eo hẹp khiến các hoạt động văn hóa bị thu hẹp. Thiếu đội ngũ cán bộ văn hóa có chuyên môn, đặc biệt ở cấp xã.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa

Để nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa, huyện Cẩm Giàng cần tập trung vào ba nhóm giải pháp chính. Thứ nhất, tăng cường quản lý nhà nước bằng việc hoàn thiện cơ chế chính sách, phân cấp quản lý và nâng cao năng lực cán bộ. Thứ hai, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về văn hóa. Thứ ba, đầu tư cơ sở vật chất, phát triển đội ngũ cán bộ chuyên môn và khuyến khích xã hội hóa hoạt động văn hóa. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

3.1. Giải pháp về quản lý và chính sách

Huyện cần xây dựng kế hoạch tổng thể phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2030, gắn với quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định về quản lý văn hóa cơ sở, tăng cường phân cấp cho cấp xã. Xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp, cá nhân đầu tư vào lĩnh vực văn hóa. Tăng ngân sách sự nghiệp văn hóa, ưu tiên bố trí vốn cho các xã vùng sâu, vùng xa. Nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động văn hóa.

3.2. Giải pháp về tuyên truyền và giáo dục

Triển khai chương trình giáo dục văn hóa trong trường học, gắn với giáo dục đạo đức, lối sống. Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng tổ chức hoạt động văn hóa cho cán bộ, đoàn viên. Phát động phong trào thi đua xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa trong toàn huyện. Sử dụng đa dạng phương tiện truyền thông để tuyên truyền, giáo dục pháp luật về văn hóa. Khuyến khích sáng tác, biểu diễn các tác phẩm văn học, nghệ thuật phản ánh đời sống văn hóa địa phương.

IV. Kết luận và khuyến nghị cho huyện Cẩm Giàng

Xây dựng đời sống văn hóa tại huyện Cẩm Giàng đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua. Những giải pháp đề xuất cần được triển khai đồng bộ, trong đó ưu tiên nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn thiện cơ chế chính sách và đầu tư cơ sở vật chất. Việc xây dựng đời sống văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa mà cần sự chung tay của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Huyện Cẩm Giàng cần xác định đây là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, gắn với phát triển bền vững của địa phương.

4.1. Đánh giá chung về hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa

Sau nhiều năm triển khai, huyện Cẩm Giàng đã hình thành được hệ thống phong trào văn hóa quần chúng rộng khắp. Những giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn và phát huy, góp phần ổn định chính trị-xã hội. Tuy nhiên, hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa chưa đồng đều giữa các địa phương. Sự tham gia của cộng đồng còn mang tính hình thức ở một số nơi. Các thiết chế văn hóa chưa phát huy tối đa vai trò phục vụ nhân dân. Những kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế của địa phương.

4.2. Khuyến nghị và định hướng phát triển

Huyện cần xây dựng lộ trình cụ thể đến năm 2030, trong đó ưu tiên 50% xã đạt danh hiệu văn hóa xuất sắc. Tăng cường hợp tác quốc tế, học tập kinh nghiệm từ các địa phương tiên tiến. Phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn di sản, tạo sinh kế cho người dân. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và tổ chức hoạt động văn hóa. Nâng cao vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể trong xây dựng đời sống văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VÀ TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA HUYỆN CẨM GIÀNG 1. Cơ sở lý luận về xây dựng đời sống văn hóa 1. Khái niệm đời sống văn hóa Xây dựng đời sống văn hoá là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước đã được đặt ra từ Đại hội V của Đảng. Đây là một chủ trương quan trọng, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm nền tảng tinh thần của xã hội, tạo động lực để đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới của đất nước.

Văn kiện Đại hội IX của Đảng đã nhấn mạnh: “Tiếp tục đưa các hoạt động văn hoá thông tin về cơ sở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào các dân tộc, phát động phong trào toàn dân tham gia thực hiện nếp sống văn minh, gia đình, bản, làng văn hoá; tiến tới hoàn chỉnh hệ thống thiết chế văn hoá bằng nguồn lực nhà nước và mở rộng xã hội hoá, làm cho văn hoá thấm sâu vào từng khu dân cư, từng gia đình, từng người”. Văn kiện Đại hội XI của Đảng tiếp tục khẳng định: “Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa kế thừa, phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Tiếp tục củng cố và xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh, đưa phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá đi vào chiều sâu, thiết thực, hiệu quả”. Để tiến hành tốt công việc chỉ đạo, lãnh đạo và tổ chức thực hiện chủ trương xây dựng đời sống văn hoá, trước hết chúng ta cần nhận thức rõ về đời sống văn hoá là gì? Đời sống văn hoá là một bộ phận của đời sống xã hội phản ánh nhu cầu văn hoá của xã hội.

Nhu cầu của xã hội có hai loại cơ bản: nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Nhu cầu vật chất đảm bảo cho sự tồn tại vật chất của con người với tư cách là một sinh thể sống. Nhu cầu tinh thần được đáp ứng đảm bảo cho con người tồn tại như một sinh thể xã hội, tức là một nhân cách văn hoá. Tuy nhiên, sự phân biệt này cũng chỉ có ý nghĩa tương đối vì thực chất, nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần thường thống nhất với nhau trong hoạt động sống của con người.

16 Đời sống văn hóa bao hàm toàn bộ cách thức, hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu tồn tại và phát triển cho bản thân và xã hội trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Đời sống văn hóa chính là đời sống của con người, nó được biểu hiện ra muôn hình muôn vẻ trong lao động, trong ứng xử, trong giao tiếp, trong việc tạo dựng môi trường văn hóa - xã hội lành mạnh, trong cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của người dân, trong cách sống của một cộng đồng xã hội. Đời sống văn hóa là bộ phận quan trọng của đời sống xã hội. Đời sống xã hội là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.

Nếu kinh tế là nền tảng vật chất của đời sống xã hội thì văn hóa là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội. Đời sống văn hoá là sự phản ánh biểu hiện tập trung nhất các mặt của văn hoá, từ hoạt động sáng tạo, hưởng thụ đến quan niệm về giá trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo… “Đời sống văn hoá” là gì? “Đời sống văn hoá” với tư cách là một thuật ngữ khoa học được ra đời vào thế kỷ XX. Cũng giống như nhiều khái niệm khoa học khác, đứng trên các lập trường các nhau, có nhiều quan niệm khác nhau về “đời sống văn hoá”. Thuật ngữ “đời sống văn hóa” hiện nay được sử dụng khá phổ biến trên sách, báo, văn kiện của Đảng và các phương tiện truyền thông của nước ta.

Tuy nhiên, cho đến nay trong từ điển Việt Nam và nước ngoài vẫn chưa có một định nghĩa nào thật hoàn chỉnh về thuật ngữ này. Luận văn đã tập hợp một số quan niệm về đời sống văn hóa: Tác giả Hoàng Vinh trong công trình nghiên cứu “Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hoá ở nước ta” cho rằng: Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó). Xét về một phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh [52, tr. 17 Có thể thấy định nghĩa này về cơ bản đã phản ánh được cấu trúc của đời sống văn hóa, song trong đó vẫn chưa đề cập đến những giá trị văn hóa.

Đồng thời, cách diễn đạt như thế chưa làm rõ được bản chất của đời sống văn hóa vì chỉ nêu các yếu tố cấu thành ở thể biệt lập. Trong chương trình hệ cử nhân chính trị, các nhà khoa học khoa Văn hóa xã hội chủ nghĩa - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đưa ra quan niệm: Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, mà đời sống xã hội là một phức thức các hoạt động sống của con người, nhằm đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của nó. Nhu cầu vật chất được đáp ứng làm cho con người tồn tại như một sinh thể, còn nhu cầu tinh thần thì giúp cho con người tồn tại như một sinh thể xã hội, tức là một nhân cách văn hóa [34, tr. Như vậy, có rất nhiều quan niệm khác nhau về đời sống văn hóa.

Để đi đến một quan niệm hoàn chỉnh hơn về đời sống văn hoá, chúng ta phải tiếp cận thêm đời sống văn hoá trong toàn bộ đời sống xã hội và phải khu biệt, giới hạn lĩnh vực sáng tạo văn hoá trên cơ sở xuất phát từ quan niệm văn hoá theo nghĩa rộng hoặc nghĩa hẹp. Trước hết, nói đến đời sống văn hóa là nói đến một bộ phận trong đời sống của con người. Khái niệm “Đời sống” được đưa ra trong Từ điển tiếng Việt (1992), đó là “hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung” [40, tr. Còn theo Từ điển bách khoa mở, thì ngoài nghĩa nói trên, “đời sống” còn được hiểu là phương tiện để sống, lối sống của cá nhân hay tập thể (đời sống xa hoa, đời sống cần kiệm…).

Đời sống của con người bao gồm rất nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng có liên quan mật thiết với nhau, chẳng hạn như: đời sống kinh tế, đời sống chính trị, đời sống xã hội, đời sống văn hóa… Như vậy, đời sống văn hóa là lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội. Từ những cách hiểu trên đây về đời sống văn hóa và các lĩnh vực văn hóa, trong phạm vi, yêu cầu của đề tài nghiên cứu, tác giả luận văn đồng tình với quan niệm của tác giả trên và có bổ sung, đưa ra khái niệm như sau: 18 Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, là phức thức những hoạt động sống của con người trong sáng tạo, hưởng thụ và lưu truyền những giá trị văn hóa do con người tạo ra. Đời sống văn hóa bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó). Xây dựng đời sống văn hóa là tổng hợp những hoạt động của các cơ quan làm công tác giáo dục văn hóa nhằm tuyên truyền, giáo dục, truyền bá văn hóa, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ, sáng tạo văn hóa tinh thần của nhân dân và xây dựng nếp sống văn hóa lành mạnh tiến bộ trên từng địa bàn dân cư.

Xây dựng đời sống văn hóa cũng có nghĩa là xây dựng đời sống vật chất và tinh thần phát triển vì mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Định hướng phát triển văn hóa Đại hội X của Đảng tiếp tục khẳng định: “Đẩy mạnh việc thực hiện nhiệm vụ phát triển văn hóa. làm cho văn hóa thấm sâu vào từng khu dân cư, từng gia đình, từng người. Nâng cao tính văn hóa trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội và sinh hoạt của nhân dân.

Đẩy mạnh việc xây dựng đời sống văn hóa đại chúng và môi trường văn hóa lành mạnh”. Xét cho cùng, sáng tạo văn hóa là sáng tạo các giá trị tinh thần, dù các sản phẩm văn hóa tồn tại cả dạng vật thể (vật thể chính là kết quả thăng hoa cái tinh thần); khái niệm văn hóa cũng có thể hiểu theo nghĩa rộng và hẹp. Chính vì thế quan niệm về văn hóa và đời sống văn hóa phải xuất phát từ mục đích nghiên cứu và góc độ tiếp cận cụ thể. Ví dụ, nội dung khảo sát đời sống văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa của khu vực đồng bào dân tộc thiểu số, vùng chưa phát triển, sẽ khác với khu vực dân cư đô thị.

Tức là phải giới hạn phạm vi khảo sát trên cơ sở một quan niệm về văn hóa và đời sống văn hóa nhất định. Cấu trúc đời sống văn hóa Đời sống văn hóa có cấu trúc hết sức phức tạp theo cả bề rộng và chiều sâu. Ta có thể tiếp cận cấu trúc văn hóa ở nhiều phương diện khác nhau, tùy theo quan niệm về đời sống văn hóa, tùy theo không gian khảo sát. 19 Giáo sư Hoàng Vinh cho rằng đời sống văn hóa là tổng hợp của hoạt động văn hóa, sản phẩm và con người văn hóa: “Muốn cho các sản phẩm văn hóa nảy sinh và được vận hành trong đời sống xã hội, thì phải có ba yếu tố: sản phẩm văn hóa, thể chế văn hóa, các dạng hoạt động văn hóa và những con người văn hóa.

Ba yếu tố đó tạo thành cấu trúc của đời sống văn hóa” [52, tr. Các nhà khoa học văn hóa xã hội chủ nghĩa - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, trong cuốn “Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng”, cho rằng, cấu trúc của đời sống văn hóa bao gồm ba yếu tố: Sản phẩm văn hóa của cộng đồng (bao gồm hai loại: Hữu hình và vô hình; bộ phận vô hình: huyền thoại, truyền thuyết, lễ hội, tín ngưỡng dâng gian.