Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRUYỀN DẠY DÂN CA QUAN HỌ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề Việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc, văn hóa địa phương là một trong những nhiệm vụ quan trọng của các cấp học nói chung và bậc tiểu học nói riêng. Thông qua hoạt động đó giúp thế hệ trẻ hình thành và phát triển niềm tự hào, tự tôn của dân tộc, yêu nước, thương nòi, có ý thức đấu tranh, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCHTW khóa VIII, các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, XI nhiều lần đề cập đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và việc giáo dục bồi dưỡng con người Việt Nam về trí tuệ, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới đất nước, xây dựng nền giáo dục mới, tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển tối đa tiềm năng của mình.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng chỉ rõ, di sản văn hóa truyền thống có những giá trị cơ bản, độc đáo, đặc sắc. Người luôn nhắc nhở phải phát huy vốn quý báu của dân tộc, trong kế thừa di sản phải có thái độ nghiên cứu, chọn lọc nghiêm túc. Giáo dục không chỉ dạy kiến thức khoa học, kiến thức văn hóa mà còn xây dựng đức, trí, thể, mỹ một cách toàn diện. Người căn dặn “người địa phương nào trước hết phải biết hát dân ca của địa phương mình, đó là điều thuận lợi hơn người ở địa phương khác” [2].
Như vậy, việc đưa dân ca Việt Nam nói chung và Dân ca Quan họ Bắc Ninh nói riêng vào trường học là một việc làm cần thiết góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa nhằm giáo dục con người một cách toàn diện, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, khả năng cảm thụ âm nhạc, tình yêu quê hương đất nước. Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam có “cột lõi” và được kết tinh trong di sản văn hóa, gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của dân tộc Việt Nam được vun đắp lên qua lịch sử hàng nghìn dựng nước và giữ nước. Đó là lòng 6 yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, gắn kết cá nhân - gia đình; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; đức tính sáng tạo trong lao động, tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống. Các di sản văn hóa chỉ phát huy tác dụng khi được xâm nhập vào con người, chính vì vậy Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Văn hóa của Việt Nam là điều đáng tự hào, phải làm cho văn hóa thấm sâu vào tâm lý quốc dân” [29].
Từ nhận thức di sản văn hóa là nguồn lực đặc biệt tác động vào sự phát triển kinh tế - xã hội, trong những năm qua đặc biệt là từ khi tiến hành công cuộc đổi mới đất nước, Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hóa - gắn kết với việc xây dựng môi trường sinh thái nhân văn và đời sống văn hóa cộng đồng. Trên thế giới, việc nghiên cứu đưa dân ca, âm nhạc vào giảng dạy ở các trường phổ thông ở nhiều quốc gia đã được thực hiện theo một chiến lược, kế hoạch thống nhất. Nhật Bản, Hàn Quốc, Inđônêxia, Nga đã triển khai thành công việc dạy dân ca kết hợp với các trò chơi dân gian địa phương trong trường phổ thông. Tại Việt Nam đã có một số tài liệu hướng dẫn chung về giảng dạy âm nhạc và phương pháp dạy âm nhạc của Nguyễn Minh Toàn, Nguyễn Hoàng Thông, phương pháp dạy học âm nhạc của Hoàng Long, Hoàng Lân; tài liệu “Bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên chu kỳ III môn âm nhạc” của Bộ GD&ĐT.
Nhưng chưa có tài liệu nào hướng dẫn chi tiết và cách dạy hát dân ca quan họ và quản lí hoạt động này. Nhiều nhà giáo dục đã đề nghị đưa giáo dục nghệ thuật vào trường phổ thông, cho đến những năm 90 của thế kỷ trước và nhất là từ khi thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa năm 2002, các môn Âm nhạc và Mỹ thuật) mới chính thức có chỗ đứng trong chương trình giáo dục phổ thông (ở bậc Tiểu học). Tuy nhiên, việc giảng dạy ở một số địa phương còn mang tính hình thức, chưa được quan tâm đúng mức. 7 Hội thảo “Bảo tồn và phát huy dân ca trong giáo dục âm nhạc ở trường phổ thông” ngày 29/10/2009 của Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương đã tập trung đánh giá vai trò của dân ca trong đời sống xã hội, thực trạng việc dạy và học dân ca trong trường đào tạo giáo viên âm nhạc và trong trường phổ thông, đề xuất các biện pháp để nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc trong nhà trường nói chung và dạy dân ca nói riêng.
Dự án: “Hỗ trợ đưa dân ca vào trường học” được Bộ GD&ĐT triển khai từ năm 2009 với các sản phẩm Tuyển tập dân ca Việt Nam; Giới thiệu dân ca Việt Nam; bộ băng đĩa âm thanh các bài dân ca dành cho trường tiểu học; hướng dẫn sử dụng các sản phẩm âm nhạc trong nhà trường. Đây là các tài liệu tham khảo rất quan trọng giúp cho việc dạy giáo dục âm nhạc ở trường học, giáo viên sẽ dùng các tài liệu để bổ sung vào việc dạy và học cũng như tổ chức các hoạt động âm nhạc trong và ngoài nhà trường. Song, do quan tâm giới thiệu dân ca các vùng, miền, dân ca quan họ Bắc Ninh chỉ được giới thiệu 1 bài. Trước những năm 1960, việc nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị di sản quan họ Bắc Ninh chưa được quan tâm.
Sau những năm 1960- 1970 tỉnh đã tổ chức những hội thảo, nghiên cứu, sưu tầm, xuất bản nhiều tài liệu về dân ca quan họ, đặc biệt từ cuối năm 2008 tỉnh đã lập hồ sơ và được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Công tác dạy hát dân ca quan họ chủ yếu mới thực hiện tại cộng đồng thông qua vai trò của nghệ nhân, hình thức dạy hát bằng truyền khẩu. Việc dạy hát dân ca quan họ ở trường Trung cấp Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh mới chỉ đạt những kết quả bước đầu. Việc triển khai đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới: dân ca quan họ Bắc Ninh” trong đó có việc dạy hát quan họ trong trường tiểu học, được tỉnh và các địa phương rất hoan nghênh và tích cực thực hiện.
Sở GDĐT Bắc Ninh đã nhận thức sâu sắc việc đưa di sản văn hóa vào việc giảng dạy trong trường học nói chung và trường tiểu học ở thành phố Bắc Ninh nói riêng là một giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản, nâng cao nhận thức cho cán bộ giáo viên, học sinh về niềm tự hào với truyền thống và di sản Dân ca Quan họ 8 Bắc Ninh. Xác định rõ việc đưa Dân ca Quan họ vào giảng dạy trong các trường học là một nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Qua đó, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hóa của quê hương, ý thức trách nhiệm của đội ngũ cán bộ giáo viên, học sinh trong quá trình gìn giữ, bảo tồn (một cách khoa học) và tuyên truyền di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày càng lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng và có sức sống bền vững. Những năm gần đây, việc triển khai đề án Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa thế giới, cụ thể là dân ca quan ho Bắc Ninh trong đó có việc truyền dạy dân ca quan họ Bắc Ninh trong trường tiểu học nói riêng và các cấp học nói chung được tỉnh Bắc Ninh và các địa phương quan tâm ủng hộ và tích cực triển khai.
Để góp phần nhỏ bé trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, tác giả mạnh dạn nghiên cứu về quản lí hoạt động truyền dạy dân ca trong các trường tiểu học. Đây là đề tài mới, tác giả tự do lựa chọn vấn đề mình tâm đắc. Đây cũng vừa là thuận lơi, vừa là khó khăn, vì trên “mảnh đất” hoang hóa này mình phải cải tạo, thâm canh và phát triển như thế nào thì chưa hề có kinh nghiệm của người đi trước. Tác giả sẽ phải tự mình mày mò nghiên cứu.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Dân ca và Dân ca quan họ Bắc Ninh 1. Khái nhiệm dân ca Người Đức gọi dân ca là bài ca của nhân dân, người Pháp thì gọi là những bài ca phổ cập trong quần chúng, bài ca mang tính nhân dân, người Ý thì gọi là bài ca mang tính sắc tộc. Còn theo Từ điển Tiếng Việt, khái niệm dân ca được hiểu là “những bài hát lưu truyền trong dân gian, mang đặc trưng vùng, miền và không rõ tác giả” [21, tr.
Cuốn Âm nhạc và Mỹ thuật của Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2002 cho rằng, “dân ca được gọt giũa, sàng lọc qua năm tháng nên có sức sống với thời gian” [15, tr. 9 Có thể hiểu dân ca là những bài hát đã đi vào kho tàng nghệ thuật dân gian bằng cách truyền khẩu trong nhân dân, chúng đươc biến đổi không phụ thuộc vào bản quyền của một tác giả nào từ ban đầu. Căn cứ vào các khái niệm trên, dân ca có các đặc điểm như: - Đó là những bài hát của nhân dân; - Những bài hát được truyền khẩu trong dân gian có những bài được ký âm. - Những bài hát không có tác giả rõ ràng.
Vì qua việc truyền khẩu, truyền lại các bài dân ca, dân nhạc, mỗi người diễn xướng có quyền ứng tác tự do, góp phần sáng tạo của mình vào tác phẩm trong quá trình biểu diễn. Cho nên họ gần như là “đồng tác giả” với người sáng tác ban đầu. - Những bài hát không rõ nguồn gốc. - Bài hát có dấu ấn địa phương.
Khái niệm dân ca Quan họ Băc Ninh Dân ca quan họ Bắc Ninh là những bài hát do người dân vùng Bắc Ninh sáng tác, được lưu truyền, truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác “thể hiện tinh thần, triết lý và bản sắc địa phương của cộng đồng ờ trong vùng, thắt chặt mối quan hệ ở trong làng và giữa các làng cùng chia sẻ thực hành diễn xướng văn hóa này” [29].