Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ THIẾT BỊ DẠY HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Theo Xukhômlinxki đã đề cập đến tầm quan trọng của việc vận dụng đồ dùng dạy học trong tổ chức hoạt động dạy học “Nghệ thuật giáo dục là chỗ không chỉ giáo dục bằng các quan hệ giữa người với người, bằng gương sáng và lời nói của nhà giáo dục, bằng những truyền thống được trân trọng giữ gìn trong tổ chức mà còn giáo dục bằng các đồ vật, những của cải vật chất và tinh thần, giáo dục bằng môi trường và cảnh trí do chính học sinh xây dựng nên, đó là cách làm phong phú cuộc sống tâm hồn của học sinh” [dẫn theo 13]. Dựa trên các học thuyết kinh điển của K.
Marx: muốn truyền đạt những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm quản lý hoạt động sử dụng thiết bị dạy học trường trung học phổ thông đến được với các nhà quản lý, lãnh đạo, phải thực hiện một quá trình ngược lại: phi vật thể hóa năng lực người (theo cách nói của K. Tức là “rút cái năng lực người trước đây gửi gắm vào đồ vật, xử lý nó thành kiến thức, kỹ năng, thái độ về một hoạt động cụ thể” hay còn gọi kinh nghiệm của xã hội loài người. Tập hợp những kiến thức, kỹ năng, thái độ của người GV hiện nay được coi như là công cụ và cách thức hoạt động, đó vừa là kết quả vừa là sản phẩm phi vật thể hóa nền văn hóa xã hội. Lotx Klinbơ cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của thiết bị dạy học (còn được gọi là đồ dùng dạy học, thiết bị dạy học, dụng cụ dạy học.), TBDH là tất cả những phương tiện vật chất cần thiết cho giáo viên và học sinh tổ chức và tiến hành hợp lý, có hiệu quả quá trình giáo dưỡng và giáo dục ở các môn học, cấp học [dẫn theo 15].
Tại Hội nghị các nhà lãnh đạo kỹ thuật Hoa Kỳ (2014), nhóm tác giả Antonio Cartelli, Marco Palma, Maria Ranieri đã trình bày kết quả nghiên cứu về áp dụng kinh nghiệm Tháp trải nghiệm của Dale; đây được xem là một mô hình kết hợp 5 một số lý thuyết liên quan đến thiết kế hướng dẫn sử dụng TBDH và hiệu quả quá trình học tập của học sinh [1]. Các nghiên cứu về quản lý thiết bị dạy học Với mô hình quản lý TBDH trong trường học đã được UNESCO khởi xướng, khuyến khích và bảo trợ trong suốt hơn 50 năm qua tại Cộng hoà Pháp, Cộng hoà Séc, Ba Lan, Úc. với tôn chỉ “Nhà trường phục vụ nhà trường”. Tại Ba Lan, quản lý sử dụng TBDH được đánh giá thông qua các bài tập thực hành của học sinh, và thường cho một số lượng không nhỏ trong hệ thống TBDH được sử dụng trong các nhà trường phổ thông.
Tại Rumani, quản lý sử dụng TBDH gắn với việc tự làm TBDH; thực hành tự làm TBDH được xem là môn học bắt buộc tại các trường trường phổ thông “Chuẩn bị kỹ thuật và sản xuất”. Tại Liên xô (cũ), TBDH tự làm rất được chú trọng tại các nhà trường, số giáo viên tham gia tự làm TBDH rất nhiều. Đã có nhiều tài liệu, nhiều cuốn sách của nhiều tác giả viết, giới thiệu hàng loạt mẫu TBDH tự làm rất phong phú, có 14 giá trị khoa học giáo dục và giá trị kinh tế cao, đã được dịch ra tiếng Việt, lưu hành rộng rãi trong ngành giáo dục Việt Nam những năm 70 - 80 của thế kỷ trước, các tài liệu này được dùng để tổ chức các lớp bồi dưỡng “nhân viên thiết bị thí nghiệm” và còn được sử dụng làm tài liệu tự bồi dưỡng đối với giáo viên các môn học, các cấp học ở Việt Nam [dẫn theo 15]. Tác giả David Dwyer đã nêu quan điểm về sử dụng TBDH hiệu quả khi nhà quản lý coi TBDH như là công cụ, chỉ báo phục vụ cho công tác đánh giá, dự báo chất lượng dạy học của nhà trường và môi trường dạy học của nhà trường.
Ở Hoa Kỳ, ngay từ những giờ học đầu tiên về ngôn ngữ, các thiết bị dạy học hiện đại đã được đưa vào giảng dạy, những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, ở bậc tiểu học, học sinh sử dụng trang Web Youtube.com như một tài nguyên học đường [12]. Các nghiên cứu trong nước Các nghiên cứu về thiết bị dạy học Tô Xuân Giáp với công trình: “Phương tiện dạy học-Hướng dẫn chế tạo và sử dụng”, tác giả đã đưa ra cơ sở phân loại và phân loại phương tiện dạy học, cách thức lựa chọn, thiết kế, chế tạo, sử dụng phương tiện dạy học và các điều kiện để 6 đảm bảo sử dụng có hiệu quả phương tiện dạy học. Theo ông, “Phương tiện dạy học được sử dụng đúng, có tác dụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và phương pháp dạy học lên rất nhiều” [14]. Trong giáo trình: “Lý luận dạy học ở trường trung học cơ sở” [6] do Nguyễn Ngọc Bảo và Trần Kiểm viết đã dành một chương (chương 5) để viết về phương tiện dạy học.
Theo tác giả, phương tiện dạy học có ý nghĩa quan trọng trong việc vận dụng phương pháp dạy học. Bên cạnh việc đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, hiện nay các trường THCS đã được trang bị nhiều phương tiện dạy học. Vì vậy GV cần phải nắm được khái niệm phương tiện dạy học, các loại phương tiện dạy học, cách sử dụng, bảo quản từng loại phương tiện dạy học, đặc biệt là phương tiện dạy học kỹ thuật. Theo tác giả Vũ Trọng Rỹ trong “Tình hình sử dụng TBDH ở trường THCS qua khảo sát các tỉnh, Thành phố” đã nhận định về tình hình sử dụng TBDH của HS thông qua dự giờ lên lớp của GV cho thấy HS THCS ít được trực tiếp sử dụng TBDH, thường chỉ quan sát tranh ảnh, bản đồ, mô hình do GV giới thiệu.
Trong trường hợp HS trực tiếp sử dụng TBDH thì thấy nhiều em còn khá lúng túng, GV chưa sử dụng thành thạo TBDH. Theo tự đánh giá của GV, nguyên nhân chủ yếu là GV chưa được tập huấn hoặc tập huấn chưa đạt 19 yêu cầu về sử dụng TBDH (37,4% số GV được hỏi ý kiến tán đồng với nguyên nhân này); nguyên nhân là TBDH không phù hợp hoặc quá khó chỉ có 10,2% số GV tán đồng; nguyên nhân là giáo viên thiếu ý thức rèn luyện sử dụng chỉ có 4,4% số GV tán thành [29]. Trong tài liệu: “Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc xây dựng sử dụng cơ sở vật chất và TBDH ở trường phổ thông Việt Nam” tác giả Nguyễn Cảnh Chi, Trần Quốc Đắc. đã đưa ra các quan điểm làm cơ sở cho việc sử dụng TBDH, xác định vị trí, vai trò của cơ sở vật chất TBDH ở trường phổ thông.
Các tác giả trong công trình nghiên cứu trên đã nhận định: “TBDH phải được sử dụng, hiệu quả sử dụng là mục tiêu cơ bản nhất và là mục tiêu duy nhất của toàn bộ công tác thiết bị trường học. Sử dụng có hiệu quả TBDH là một nhiệm vụ nặng nề, khó khăn của người thầy giáo. Điều này đòi hỏi người thầy giáo phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao với yêu cầu sử dụng TBDH. Người GV không những cần hiểu biết 7 về TBDH, về kỹ thuật sử dụng chúng mà còn hiểu sâu về phương pháp dạy học với yêu cầu sử dụng TBDH: sử dụng TBDH với mục đích gì, lúc nào, liều lượng bao nhiêu, đặc điểm tâm lí SV ra sao; SV cần tham gia hoạt động như thế nào khi dạy học có sử dụng TBDH, sử dụng TBDH như thế nào để khơi dậy lòng say mê học tập, phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo và bồi dưỡng nhân cách cho SV” [11].
Các nghiên cứu về quản lý thiết bị dạy học Lê Thanh Giang với đề tài: “Thực trạng và giải pháp quản lý việc sử dụng thiết bị dạy học của giáo viên trường trung học phổ thông tỉnh Cà Mau” [13], qua đề tài tác giả đã khảo sát và phân tích thực trạng quản lý và sử dụng TBDH ở một số trường THPT tỉnh Cà Mau, từ đó đề xuất một số giải pháp quản lý việc sử dụng TBDH của giáo viên nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng TBDH ở các trường THPT tỉnh Cà Mau như: Tổ chức các tiết dạy biểu diễn các tính năng đưa lại hiệu quả dạy học đối với các TBDH hiện có; Thường xuyên tổ chức các hội thảo, những buổi trao đổi kinh nghiệm về sử dụng TBDH có hiệu quả; Thường xuyên theo dõi, kiểm tra, đánh giá tình hình sử dụng TBDH của tổ bộ môn, GV; Đảm bảo đủ số lượng TBDH tối thiểu Chất lượng phải đảm bảo. Nguyễn Thị Bạch Ngọc với đề tài: “Thực trạng quản lý thiết bị dạy học ở các trường trung học phổ thông thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương” [24], tác giả đã nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng việc quản lý phương tiện dạy học của Hiệu trưởng, xác lập các biện pháp quản lý phương tiện dạy học có hiệu quả của Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Thủ Dầu Một, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay gồm các biện pháp: Nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên về vai trò của thiết bị dạy học và quản lý thiết bị dạy học trong trường THPT; Tăng cường việc xây dựng, mua sắm, trang bị thiết bị dạy học đủ số lượng và đảm bảo chất lượng đáp ứng yêu cầu chất lượng dạy học; Tập huấn kỹ năng, hướng dẫn sử dụng TBDH có hiệu quả cho giáo viên; Tăng cường quản lý việc bảo quản, bảo dưỡng và sửa chữa thiết bị dạy học. Đặng Phúc Tịnh với đề tài: “Thực trạng và một số biện pháp quản lý thiết bị dạy học ở các trường trung học cơ sở huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ” 8 [27], tác giả đã khảo sát và phân tích thực trạng quản lý TBDH ở các trường THCS huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ. Từ đó, tác giả đề xuất một số biện pháp quản lý TBDH nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học của các trường THCS tại huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ gồm các biện pháp: Biện pháp nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của thiết bị dạy học và quản lý thiết bị dạy học cho cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh; Biện pháp quản lý việc trang bị, cung ứng các thiết bị dạy học; Biện pháp quản lý việc sử dụng các thiết bị dạy học; Biện pháp quản lý việc bảo quản thiết bị dạy học.