I. Tổng quan quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững dân tộc thiểu số
Giảm nghèo bền vững là mục tiêu chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam. Huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước là địa bàn biên giới có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Các dân tộc như Stiêng, Khmer, Tày, Nùng chiếm tỷ lệ lớn trong dân số huyện. Tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số luôn cao hơn mức bình quân chung. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản lý nhà nước hiệu quả. Quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững bao gồm xây dựng chính sách, tổ chức thực hiện, kiểm tra giám sát và đánh giá kết quả. Cơ quan thực hiện gồm HĐND, UBND cấp huyện, cấp xã và các phòng ban chuyên môn. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội là cơ quan thường trực các chương trình giảm nghèo quốc gia. Phòng Dân tộc phối hợp thực hiện chính sách đặc thù cho đồng bào dân tộc thiểu số. Luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Thị Bích Lệ, do TS. Nguyễn Hoàng Quy hướng dẫn, được hoàn thành năm 2017 tại Học viện Hành chính Quốc gia. Nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững trên địa bàn huyện Lộc Ninh.
1.1. Khái niệm giảm nghèo bền vững và chuẩn nghèo đa chiều
Giảm nghèo bền vững là quá trình giúp hộ gia đình thoát nghèo và không tái nghèo. Chuẩn nghèo đa chiều tại Việt Nam áp dụng từ giai đoạn 2016-2020. Phương pháp này đo lường nghèo dựa trên mức thu nhập và mức độ thiếu hụt tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản. Các chiều thiếu hụt gồm giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch, vệ sinh và thông tin. Hộ nghèo là hộ có thu nhập bình quân đầu người dưới mức sống tối thiểu và thiếu hụt từ một phần ba tổng điểm trở lên. Cách tiếp cận này phản ánh toàn diện hơn tình trạng nghèo so với phương pháp đơn chiều trước đây.
1.2. Vai trò của bộ máy nhà nước cấp huyện trong công tác giảm nghèo
UBND huyện Lộc Ninh chịu trách nhiệm chính trong triển khai các chương trình giảm nghèo bền vững. Cơ quan này xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực và kiểm tra thực hiện chính sách. HĐND huyện quyết định các chủ trương, biện pháp quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Phòng Dân tộc và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội là hai đơn vị trực tiếp tham mưu thực hiện. Cán bộ cấp xã đóng vai trò then chốt trong triển khai chính sách đến tận hộ gia đình. Hệ thống chính trị cơ sở là cầu nối giữa nhà nước và đồng bào dân tộc thiểu số.
II. Thực trạng nghèo và hạn chế trong quản lý nhà nước tại huyện Lộc Ninh
Huyện Lộc Ninh giáp biên giới Campuchia, có địa hình phức tạp và điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn huyện luôn ở mức cao. Nguyên nhân chính gồm trình độ học vấn thấp, thiếu đất sản xuất, tập quán canh tác lạc hậu và khả năng tiếp cận thị trường hạn chế. Nhiều hộ gia đình dân tộc thiểu số sinh sống tại vùng sâu, vùng xa, giao thông đi lại khó khăn. Khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục và thông tin còn nhiều hạn chế. Công tác quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững còn bộc lộ nhiều tồn tại. Chính sách hỗ trợ còn mang tính bao cấp, chưa tạo được động lực tự vươn lên của hộ nghèo. Đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách dân tộc ở cơ sở còn thiếu về số lượng và hạn chế về năng lực. Công tác tuyên truyền, vận động chưa sâu rộng đến từng hộ gia đình. Việc phân bổ nguồn lực đôi khi chưa đúng đối tượng và chưa phù hợp thực tế địa phương. Sự phối hợp giữa các cơ quan, ban ngành trong triển khai chính sách còn chồng chéo, thiếu đồng bộ.
2.1. Các nhóm hộ nghèo và phương thức tiếp cận chính sách hỗ trợ
Chính sách giảm nghèo đa chiều phân chia thành bốn nhóm hộ gia đình cần hỗ trợ. Nhóm hộ nghèo được hỗ trợ trực tiếp để cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản. Nhóm hộ cận nghèo được hỗ trợ có điều kiện một số chính sách nhất định. Nhóm hộ chưa tiếp cận đầy đủ dịch vụ xã hội cơ bản được tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ thường xuyên. Nhóm hộ có mức sống dưới trung bình được tác động bằng các chính sách vĩ mô. Cách phân nhóm này giúp phân bổ nguồn lực đúng đối tượng và tránh lãng phí ngân sách nhà nước.
2.2. Những hạn chế trong triển khai chính sách giảm nghèo tại địa phương
Công tác bình xét hộ nghèo tại một số địa phương còn thiếu minh bạch và chưa khách quan. Một số hộ thoát nghèo theo tiêu chí nhưng vẫn còn nhiều khó khăn trong cuộc sống thực tế. Nguồn vốn hỗ trợ sản xuất chưa được sử dụng hiệu quả do thiếu hướng dẫn kỹ thuật đi kèm. Công tác đào tạo nghề cho lao động dân tộc thiểu số chưa gắn với nhu cầu thị trường. Tình trạng tái nghèo vẫn còn xảy ra sau khi hộ gia đình được đưa ra khỏi danh sách hộ nghèo. Đây là thách thức lớn đối với mục tiêu giảm nghèo bền vững trên địa bàn huyện.
III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững
Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về giảm nghèo bền vững đối với dân tộc thiểu số tại huyện Lộc Ninh, cần thực hiện đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về giảm nghèo phù hợp với đặc thù vùng dân tộc thiểu số biên giới. Chính sách cần hướng đến tăng cường tính tự chủ, tự lực của hộ gia đình thay vì hỗ trợ bao cấp. Cần tăng cường đầu tư hạ tầng giao thông, điện, nước sạch tại các thôn, bản vùng sâu vùng xa. Chương trình đào tạo nghề cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động địa phương và vùng lân cận. Hỗ trợ vốn sản xuất cần kèm theo hướng dẫn kỹ thuật canh tác và chăn nuôi phù hợp. Công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cần sử dụng ngôn ngữ của đồng bào. Cán bộ cơ sở cần được đào tạo nâng cao năng lực, ưu tiên cán bộ là người dân tộc thiểu số tại chỗ. Cơ chế phối hợp giữa các phòng ban, ngành cần được xác định rõ trách nhiệm và quy trình phối hợp. Hệ thống theo dõi, giám sát và đánh giá kết quả giảm nghèo cần được kiện toàn và minh bạch hóa.
3.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách hỗ trợ giảm nghèo đặc thù
Hệ thống chính sách giảm nghèo cần được rà soát, loại bỏ sự chồng chéo giữa các chương trình. Chính sách đặc thù cho vùng biên giới, vùng dân tộc thiểu số cần được bổ sung kịp thời. Nguồn lực từ ngân sách trung ương và địa phương cần được phân bổ minh bạch, đúng mục tiêu. Cơ chế lồng ghép các chương trình giảm nghèo với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội cần được tăng cường. Chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào vùng dân tộc thiểu số sẽ tạo thêm việc làm cho người dân. Điều này giúp tăng thu nhập bền vững cho hộ gia đình dân tộc thiểu số.
3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và phát huy vai trò cộng đồng
Đội ngũ cán bộ làm công tác dân tộc và giảm nghèo tại huyện Lộc Ninh cần được đào tạo bài bản về chuyên môn nghiệp vụ. Ưu tiên tuyển dụng cán bộ là người dân tộc thiểu số tại chỗ để tăng hiệu quả giao tiếp và vận động. Phát huy vai trò của già làng, trưởng bản và người có uy tín trong cộng đồng. Các tổ chức đoàn thể cần tích cực tham gia vào công tác giám sát thực hiện chính sách giảm nghèo. Mô hình tổ tự quản về giảm nghèo tại thôn, bản cần được nhân rộng. Sự tham gia chủ động của chính người nghèo vào quá trình thực hiện là yếu tố quyết định tính bền vững.
IV. Kết luận và bài học kinh nghiệm về giảm nghèo bền vững dân tộc thiểu số
Luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Thị Bích Lệ đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với công tác giảm nghèo bền vững trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước. Nghiên cứu chỉ ra rằng giảm nghèo bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa chính sách hỗ trợ của nhà nước và nỗ lực tự vươn lên của người dân. Kinh nghiệm từ các quốc gia và địa phương thành công cho thấy mỗi cách tiếp cận cần phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng. Công tác giảm nghèo không thể chỉ tập trung vào tăng thu nhập mà cần chú trọng nâng cao toàn diện các chiều thiếu hụt. Đặc biệt, giáo dục và đào tạo nghề là nền tảng lâu dài cho giảm nghèo bền vững thế hệ tiếp theo. Các giải pháp đề xuất trong luận văn có giá trị tham khảo cho các huyện có điều kiện tương tự. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào cơ sở khoa học phục vụ hoạch định chính sách dân tộc và giảm nghèo tại tỉnh Bình Phước. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng phát triển.
4.1. Bài học kinh nghiệm từ các mô hình giảm nghèo trong và ngoài nước
Mỗi quốc gia và địa phương có cách tiếp cận quản lý nhà nước về xóa đói giảm nghèo riêng, phù hợp điều kiện thực tế. Kinh nghiệm các nước Đông Nam Á cho thấy đầu tư vào giáo dục và hạ tầng nông thôn mang lại hiệu quả giảm nghèo cao và bền vững. Tại Việt Nam, mô hình giảm nghèo gắn với phát triển sản xuất nông nghiệp ở nhiều tỉnh miền núi đã mang lại kết quả tích cực. Bài học quan trọng là không nên duy trì hỗ trợ bao cấp kéo dài vì dễ tạo tư tưởng ỷ lại trong một bộ phận hộ nghèo. Trao quyền tự quyết cho cộng đồng là chìa khóa để đảm bảo tính bền vững lâu dài.
4.2. Định hướng phát triển và triển vọng giảm nghèo bền vững tại Lộc Ninh
Huyện Lộc Ninh có tiềm năng phát triển kinh tế biên mậu và du lịch văn hóa dân tộc. Khai thác tốt lợi thế này sẽ tạo thêm sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số. Vùng kinh tế cửa khẩu Hoa Lư tạo cơ hội việc làm và thương mại cho người dân địa phương. Phát triển các sản phẩm nông nghiệp đặc sản gắn với thương hiệu địa phương sẽ nâng cao thu nhập hộ gia đình. Đầu tư giáo dục chất lượng cho thế hệ trẻ dân tộc thiểu số là nền tảng cho giảm nghèo bền vững lâu dài. Phối hợp chặt chẽ giữa tỉnh Bình Phước và các tỉnh lân cận trong các chương trình giảm nghèo liên vùng sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.
