Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ GIÁO DỤC MẦM NON 1. GIÁO DỤC MẦM NON 1. Khái niệm Giáo dục được hiểu theo nhiều góc độ khác nhau, theo Từ điển bách khoa toàn thư: “Giáo dục được hiểu là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất, nó được thực hiện bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người”. Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước.
Trong báo cáo giám sát toàn cầu về giáo dục cho mọi người năm 2010, UNESCO đã đánh giá: “Những năm đầu của cuộc sống là giai đoạn chỉ yếu của sự phát triển trí tuệ, nhân cách hành vi”, “Bằng chứng cho thấy rằng, việc chăm sóc giáo dục trẻ ở lứa tuổi trước tuổi học có liên quan đến việc phát triển nhận thức và xã hội tốt hơn”. Nhà giáo dục Xô Viết A.Makarenko khẳng định: “Những cơ sở căn bản của việc giáo dục trẻ được hình thành từ trước tuổi lên 5. Những điều dạy cho trẻ trong thời kỳ đó chiếm tới 90% tiến trình giáo dục trẻ. Về sau việc giáo dục đào tạo con người vẫn tiếp tục nhưng lúc đó là lúc bắt đầu nếm quả, còn những nụ hoa được vun trồng trong 5 năm đầu tiên”.
Theo tác giả Nguyễn Thu Linh và Bùi Văn Nhơn, “Giáo dục đó là quá trình trang bị và nâng cao kiến thức, hiểu biết về thế giới khách quan, khoa học, kỹ thuật, kỹ năng, kỹ xảo trong hoạt động nghề nghiệp cũng như hình thành nhân cách của con người. Giáo dục diễn ra thường xuyên, liên tục ở nhiều môi trường hoạt động của con người (trong gia đình, nơi làm việc, trong nhà trường, trong quan hệ xã hội) trong đó, môi trường ở nhà trường có vai trò quyết định”. Theo Phạm Viết Vượng, giáo dục theo nghĩa rộng: “Giáo dục là quá trình tác động của nhà giáo dục lên các đối tượng giáo dục nhằm hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách toàn diện (trí tuệ, đạo đức, thẩm mĩ, thể chất, kỹ năng lao động. Quá trình giáo dục theo nghĩa rộng được thực hiện trong nhà trường còn được gọi là quá trình sư phạm tổng thể, bao gồm hai quá trình, đó là quá trình dạy học và quá trình giáo dục (theo nghĩa hẹp).
Với nghĩa hẹp: “Giáo dục được hiểu là quá trình tác động của nhà giáo dục lên các đối tượng giáo dục để hình thành cho học sinh ý thức, thái độ và hành vi ứng xử với cộng đồng xã hội [62]. Với nghĩa hẹp, khái niệm giáo dục được đặt ngang hàng với khái niệm dạy học. Khái niệm giáo dục nghĩa hẹp đề cập tới quá trình giáo dục các phẩm chất đạo đức, hành vi, lối sống cho học sinh, ta vẫn quen gọi là “hạnh kiểm”. Theo từ điển bách khoa Giáo dục học: Giáo dục mầm non được định nghĩa như sau: Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi” [55].
Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ vào học lớp một. Nội dung giáo dục mầm non phải đảm bảo hài hòa giữa nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục, phù hợp với sự phát triển tâm, sinh lý trẻ; giúp trẻ phát triển cân đối, khỏe mạnh, nhanh nhẹn, biết kính trọng, yêu mến, lễ phép với ông bà, cha mẹ, thầy giáo, cô giáo và người trên, yêu quý anh, chị, em, bạn bè, thật thà, mạnh dạn, hồn nhiên, yêu thích cái đẹp, ham hiểu biết, thích đi học. Phương pháp chủ yếu trong giáo dục mầm non là e 10 thông qua các hoạt động tổ chức vui chơi để giúp trẻ phát triển toàn diện, chú trọng việc nêu gương, động viên, khích lệ. Như vậy, có thể hiểu khái niệm Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em phát triển về thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách trong những năm tháng đầu đời.
Đặc điểm Thứ nhất, trong hệ thống giáo dục quốc dân, GDMN có vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn lực con người. GDMN là bậc học đầu tiên, đặt nền móng cho sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tình cảm, thẩm mĩ của trẻ. Thứ hai, Giáo dục mầm non là ngành đặc thù, giáo dục mầm non chính là người thày đầu tiên rất quan trọng, là người dạy trẻ những bài học đầu tiên của cuộc đời, chính là người ươm mầm nhân cách cho trẻ. Thứ ba, Giáo dục mầm non bao gồm: - Giáo dục nhà trẻ: Là giai đoạn đầu của giáo dục mầm non tiếp nhận nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em từ ba tháng tuổi đến ba tuổi.
Nội dung giáo dục nhà trẻ là chăm sóc sức khỏe, giữ gìn vệ sinh cho trẻ, giúp trẻ hình thành các hiểu biết và thói quen ban đầu; phát triển ngôn ngữ, biết giữ trật tự, vệ sinh, ăn ngủ, đúng giờ, giữ sạch quần áo, giao tiếp với bạn bè và người lớn, phát triển trí tuệ thông qua phát triển trò chơi, đồ vật, chuyện kể, đọc thơ, múa hát v.Hình thức tổ chức giáo dục nhà trẻ, nhóm trẻ do các cô nuôi dạy trẻ đảm nhận toàn bộ công việc chăm sóc và giáo dục. Giáo dục nhà trẻ cần coi trọng khâu nuôi dưỡng để đảm bảo cho trẻ khỏe mạnh, phát triển hài hòa. Giáo dục nhà trẻ chủ yếu mang đậm tình thương yêu của cô đối với cháu. Sự nâng niu, trìu mến của cô, từ ánh mắt đến nụ cười, giọng nói, đều có tác dụng sâu đậm đối với trẻ.
- Giáo dục mẫu giáo: Là giai đoạn cuối cùng của giáo dục mầm non tiếp nhận nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em từ 3 tuổi đến 6 tuổi. Mục tiêu của giáo dục mẫu giáo là giúp trẻ em phát triển thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mĩ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ e 11 vào học lớp một. Ngoài phần nuôi dưỡng, chăm sóc sức khỏe để trẻ em phát triển cân đối, khỏe mạnh, nhanh nhẹn, giáo dục mẫu giáo dạy cho trẻ biết kính trọng, yêu mến, lễ phép với ông bà, cha mẹ, thầy giáo, cô giáo và người trên; biết yêu quý anh, chị, em, bạn bè, thật thà, mạnh dạn, hồn nhiên, yêu thích cái đẹp; ham hiểu biết; thích đi học. Phương pháp chủ yếu trong mẫu giáo là chơi mà học, học mà chơi để giúp trẻ em phát triển toàn diện; chú trọng việc nêu gương động viên, khích lệ.
Hình thức tổ chức giáo dục mẫu giáo là trường lớp mẫu giáo trong các điểm dân cư. Giáo dục mầm non là việc giáo dục trong những năm tháng đầu đời, một trong những giai đoạn học hỏi, tiếp thu nhiều nhất trong cuộc đời. Giai đoạn này dạy cho trẻ biết quy ước trong cuộc sống, các kỹ năng cơ bản thông qua các trò chơi. Cơ sở GDMN hiện nay bao gồm: Trường mầm non, trường mẫu giáo (sau đây gọi chung là nhà trường), nhà trẻ, nhóm trẻ.
Lớp mẫu giáo độc lập được tổ chức theo các loại hình: công lập, dân lập và tư thục. - Nhà trường, nhà trẻ, nhóm lớp, lớp mẫu giáo công lập do cơ quan Nhà nước thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, đảm bảo kinh phí cho các nhiệm vụ chi thường xuyên. - Nhà trường, nhà trẻ, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo dân lập do cộng đồng dân cư ở cơ sở thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, đảm bảo kinh phí hoạt động và được chính quyền địa phương hỗ trợ. - Nhà trường, nhà trẻ, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo tư thục do tổ chức xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, tổ chức kinh tế hoặc cá nhân thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất và đảm bảo kinh phí hoạt động bằng nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước.
Sự tham gia của các lực lượng xã hội vào quá trình đa dạng hóa các hình thức học tập và các loại hình cơ sở GDMN góp phần làm cho mọi trẻ em được hưởng chăm sóc – nuôi dưỡng, giáo dục toàn diện. Chính sự tham gia e 12 của các lực lượng vào GDMN làm GDMN gắn bó với cộng đồng, do cộng đồng thực hiện và vì lợi ích cộng đồng. Vai trò Giáo dục mầm non là cấp học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng cho sự phát triển về thể chất, nhận thức, tình cảm xã hội và thẩm mỹ cho trẻ em. Những kỹ năng mà trẻ được tiếp thu qua chương trình chăm sóc giáo dục mầm non sẽ là nền tảng cho việc học tập và thành công sau này của trẻ.
Do vậy, phát triển giáo dục mầm non, tăng cường khả năng sẵn sàng đi học cho trẻ là yếu tố quan trọng trong việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã từng nói: “Trẻ em như búp trên cành”, chính vì thế quan tâm chăm sóc trẻ em ngay từ bé là rất cần thiết. Tư tưởng chỉ đạo của Người chăm lo cho thế hệ mai sau rất rõ: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc làm rất quan trọng và rất cần thiết”. Những năm đầu đời đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành nhân cách và phát triển năng lực của trẻ, bởi tuy trẻ bẩm sinh đã có khả năng tiếp thu học tập, não bộ đã được lập trình để tiếp nhận các thông tin cảm quan và sử dụng để hình thành hiểu biết và giao tiếp với thế giới, nhưng thiên hướng học tập của trẻ có thể bị hạn chế bởi nhiều yếu tố như thể chất, nhận thức và tình cảm xã hội.
Việc được hưởng sự chăm sóc và phát triển tốt từ lứa tuổi trẻ thơ sẽ góp phần tạo nền móng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai của trẻ. Giáo dục mầm non sẽ chuẩn bị cho trẻ những kỹ năng như tự lập, sự kiềm chế, khả năng diễn đạt rõ ràng, đồng thời hình thành hứng thú đối với việc đến trường tiểu học, tăng khả năng sẵn sàng để bước vào giai đoạn giáo dục phổ thông. Chương trình mầm non hiệu quả là chương trình được thực hiện trong môi trường có đầy đủ sự kết hợp giữa giao tiếp ngôn ngữ và các nguồn tài nguyên dạy học phong phú.