Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ 1. Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách Nhà nước cấp xã 1. Ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước Trong pháp luật hiện hành tại Điều 4 của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 có định nghĩa: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước” Ngoài định nghĩa trên còn có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về Ngân sách Nhà nước.
Tuy nhiên xét về ý nghĩa trong hệ thống tài chính Ngân sách Nhà nước là bộ phận chủ đạo là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác Ngân sách Nhà nước còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Đặc điểm của Ngân sách Nhà nước - Thứ nhất việc tạo lập và sử dụng quỹ Ngân sách Nhà nước vừa luôn gắn liền với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. - Thứ hai Ngân sách Nhà nước vừa luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước và luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng.
- Thứ ba Ngân sách Nhà nước vừa là một bản dự toán thu chi. - Thứ tư Ngân sách Nhà nước vừa là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia. - Thứ năm đặc điểm của Ngân sách Nhà nước vừa luôn gắn liền với tính giai cấp. Vai trò và chức năng của Ngân sách Nhà nước.
* Chức năng của Ngân sách Nhà nước. - Chức năng đầu tiên của Ngân sách Nhà nước là chức năng phân phối. 6 - Chức năng thứ hai của Ngân sách Nhà nước là giám đốc quá trình huy động các khoản thu và thực hiện các khoản chi. * Vai trò của Ngân sách Nhà nước.
- Thứ nhất với chức năng phân phối ngân sách có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và thực hiện sự cân đối thu chi tài chính của Nhà nước. - Thứ hai Ngân sách Nhà nước là công cụ tài chính của Nhà nước góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng của nền kinh tế điều chỉnh kinh tế vĩ mô. - Thứ ba Ngân sách Nhà nước là công cụ tài chính góp phần bù đắp những khiếm khuyết của kinh tế thị trường đảm bảo công bằng xã hội bảo vệ môi trường thúc đẩy phát triển bền vững. Ngân sách cấp xã Cấp xã là một trong bốn cấp chính quyền của nước ta, là tổ chức chính quyền cơ sở của bộ máy quản lý Nhà nước, làm cầu nối trực tiếp giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước.
Có chức năng, nhiệm vụ thực hiện mục tiêu Nhà nước do dân, vì dân, giải quyết các mối quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân; là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền Nhà nước cấp xã thực hiện tốt mọi chức năng, nhiệm vụ được giao. Chính quyền cấp xã thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ thuộc tất cả các lĩnh vực do pháp luật quy định. Để có thể thực hiện đầy đủ các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình tất yếu đòi hỏi chính quyền cấp xã phải có một nguồn lực tài chính - ngân sách đủ mạnh để điều chỉnh các hoạt động ở xã đi đúng hướng, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nước. Theo luật Ngân sách Nhà nước thì ngân sách cấp xã là một bộ phận của Ngân sách Nhà nước được quy định cụ thể các khoản thu, chi và được quản lý thống nhất theo chính sách, cơ chế quản lý về Ngân sách Nhà nước.
Ngân sách Nhà nước cấp xã có thể được hiểu như sau: -Về phương diện hình thức biểu hiện bên ngoài: Ngân sách Nhà nước cấp xã là toàn bộ các khoản thu, chi trong dự toán đã được Hội đồng nhân dân xã quyết định và được thực hiện trong 1 năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền Nhà nước cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý kinh tế xã hội trên địa bàn. 7 - Về phương diện bản chất: Ngân sách Nhà nước cấp xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp xã với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ ngân sách Nhà nước cấp xã; trên cơ sở đó mà đáp ứng cho các nhu cầu chi ngân sách gắn liền với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước cấp xã. Như vậy ta có thể khẳng định rằng ngân sách cấp xã là một bộ phận hữu cơ trong hệ thống Ngân sách Nhà nước, được kết cấu chặt chẽ và chịu sự điều chỉnh vĩ mô của Ngân sách Nhà nước theo mục tiêu chung của quốc gia; kết hợp hài hòa giữa lợi ích chung và quyền lợi vật chất của từng xã, dựa trên cơ sở sử dụng nguồn tài chính tại chỗ có hiệu quả, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho cấp xã hoàn thành nhiệm vụ được giao. Ngân sách cấp xã là nhân tố góp phần thực hiện thành công mục tiêu công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn.
Lịch sử ngân sách cấp xã Có thể nói nước ta cũng như các nước khác trên thế giới nếu muốn tồn tại và hoạt động tốt thì đòi hỏi cần phải có nguồn tài chính phục vụ các nhu cầu, thực hiện nhiệm vụ của đất nước, trước đây nguồn tài chính ở cấp xã được gọi là các qũy xã, ngày nay gọi là ngân sách Nhà nước cấp xã. Cơ chế hình thành và quản lý ngân sách Nhà nước cấp xã có sự khác nhau giữa các thời kỳ phát triển của đất nước nhưng từ trước đến nay nước ta luôn xem ngân sách Nhà nước cấp xã là một bộ phận của nguồn tài chính quốc gia. Ngân sách Nhà nước cấp xã của nước ta đã có lịch sử trên một ngàn năm gắn liền với các triều đai phong kiến cho đến xã hội bây giờ. Mặc dù mỗi thời kỳ xã có tên gọi khác nhau như: thời kỳ đầu đất nước tự chủ Khúc Hạo gọi là giáp xã (Theo Datviet.vn - Cải cách xã hội quan trọng của Trung Chúa Khúc Hạo), đến các thời đại của nhà Đinh, Lê, Lý, Trần gọi là hương xã nhưng nhìn chung chức năng của xã không thay đổi qua các thời kỳ trên; đó là đều thực hiện chức năng quản lý tất cả các lĩnh vực ở địa phương, triển khai pháp luật vào đời sống nhân dân, quản lý Ngân sách Nhà nước cấp xã để thực hiện các nhiệm vụ ở địa phương.
Dù ở bất kỳ giai đoạn nào thì công tác tài chính Ngân sách Nhà nước cấp xã cũng luôn được coi trọng có đầy đủ các chức danh, nhiệm vụ cụ thể và đặc biệt kỷ 8 luật tài chính luôn được đề cao thực hiện. Ở thời đại Khúc Hạo có có tri giáp trông coi nhân lực và đánh thuế (Theo Datviet.vn - Cải cách xã hội quan trọng của Trung Chúa Khúc Hạo), thời nhà Lê có xã trưởng, nhà Trần có xã quan trông coi việc nộp thuế. Thời nhà Nguyễn chính quyền thực dân pháp quy định chức sắc ở nước ta với 3 kỳ khác nhau nhưng đều phụ trách công tác tài chính như Hội đồng kỳ mục (Bắc kỳ), Đại hội đồng kỳ mục (Nam kỳ), Thường trực Hội đồng kỳ mục ở (Trung kỳ) tất cả đều thực hiện nhiệm vụ lập ngân sách cấp xã. Như vậy qua quá trình tìm hiểu trên ta có thể khẳng định rằng dù ở bất kỳ thời đại nào và cũng như bất kỳ một đơn vị hành chính nào, với nhu cầu quản lý thống nhất về kinh tế và quản lý hành chính, để xã tồn tại và phát triển tốt cần có một nguồn lực tài chính nuôi dưỡng bộ máy chính quyền, để thực thi những nhiệm vụ của Nhà nước giao; vì thế Ngân sách xã ra đời, tồn tại và phát triển là tất yếu khách quan cùng với sự hình thành và phát triển của xã.
Đặc điểm ngân sách cấp xã Có thể khẳng định rằng Ngân sách Nhà nước cấp xã là một cấp trong hệ thống Ngân sách Nhà nước vì vậy Ngân sách Nhà nước cấp xã mang đầy đủ những đặc điểm chung của Ngân sách Nhà nước; mặt khác cấp xã là cấp chính quyền cơ sở vì vậy bên cạnh những đặc điểm chung của Ngân sách Nhà nước ngân sách cấp xã còn có những đặc điểm riêng tạo ra sự khác biệt căn bản so với các cấp ngân sách khác. - Đặc điểm chung: + Hoạt động của ngân sách Nhà nước cấp xã luôn gắn chặt với hoạt động của chính quyền Nhà nước cấp xã; + Quản lý ngân sách Nhà nước cấp xã bắt buộc phải tuân theo một chu trình luật định và khoa học; + Hầu hết các khoản thu, chi của ngân sách Nhà nước cấp xã được thực hiện theo phương thức phân phối lại và không hoàn trả trực tiếp. - Đặc điểm riêng: Hiện nay Ngân sách Nhà nước Việt Nam bao gồm 4 cấp tương đương với 4 cấp chính quyền của Nhà nước ta. Tuy chức năng, nhiệm vụ của 4 cấp chính quyền về cơ bản giống nhau, nhưng phạm vi và quy mô hoạt động có sự khác nhau.
Vì 9 vậy, ngân sách cấp xã có những đặc điểm riêng, có tính chất đặc biệt so với các cấp ngân sách khác, đó là: Ngân sách cấp xã vừa là một cấp ngân sách cơ sở, cấp cuối cùng trong hệ thống các cấp ngân sách Nhà nước ; vừa là một đơn vị trực tiếp sử dụng ngân sách của mình. Từ tính chất đặc biệt của ngân sách cấp xã yêu cầu phải xây dựng các tiêu chí để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách cấp xã phù hợp với yêu cầu công cuộc đổi mới đất nước ta. Vị trí, vai trò ngân sách cấp xã Cấp xã là tổ chức chính quyền cơ sở của bộ máy quản lý Nhà nước, có chức năng, nhiệm vụ thực hiện mục tiêu Nhà nước do dân vì dân giải quyết các mối quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân. Để thực hiện được những nhiệm vụ này chính quyền cấp xã phải có ngân sách đủ mạnh để điều chỉnh các hoạt động của xã đi đúng định hướng mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra.