Luận văn: Quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu tại Hải quan Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích quản lý kinh tế quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại tại hải quan tỉnh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Huy
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại tại Hải quan tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI
• 1.1. TỔNG QUAN QLNN VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI
• 1.1.1. Quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu, GLTM
• 1.1.2. Phạm vi, chủ thể, đối tượng QLNN phòng chống BL và GLTM
• 1.2. NỘI DUNG QLNN VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GLTM
• 1.2.1. Ban hành, thực thi chính sách về phòng chống BL và GLTM
• 1.2.2. Tuyên truyền chính sách về phòng chống BL và GLTM
• 1.2.3. Tổ chức thực hiện pháp luật về phòng chống BL và GLTM
• 1.2.4. Thanh tra, kiểm tra, giám sát
• 1.2.5. Xử lý vi phạm, giải quyết khiếu nại tố cáo
• 1.3. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÔNG TÁC QLNN VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GLTM
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội và kinh tế
• 1.3.2. Cơ chế, chính sách quản lý
• 1.3.3. Cơ sở vật chất
• 1.3.4. Ý thức chấp hành pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GLTM TẠI HẢI QUAN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ CỤC HẢI QUAN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1.1. Khái quát về Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam
• 2.1.2. Đặc điểm hoạt động buôn lậu trên các tuyến
• 2.2. THỰC TRẠNG QLNN VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GLTM TẠI HẢI QUAN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.2.1. Thực trạng ban hành chính sách phòng chống BL và GLTM
• 2.2.2. Thực trạng công tác tuyên truyền chính sách về phòng chống BL và GLTM
• 2.2.3. Thực trạng tổ chức thực hiện phòng chống BL và GLTM
• 2.2.4. Thực trạng công tác kiểm tra, giám sát
• 2.2.5. Thực trạng xử lý vi phạm, giải quyết khiếu nại tố cáo
• 2.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG
• 2.3.1. Kết quả đạt được
• 2.3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI
• 3.1. DỰ BÁO TÌNH HÌNH BUÔN LẬU VÀ GLTM TRONG THỜI GIAN ĐẾN
• 3.2. GIẢI PHÁP QLNN PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU VÀ GLTM
• 3.2.1. Ban hành chính sách về phòng chống BL và GLTM thuộc thẩm quyền
• 3.2.2. Đa dạng hóa, nâng cao chất lượng tuyên truyền, phổ biến PL
• 3.2.3. Nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thực hiện QLNN về phòng chống BL và GLTM
• 3.2.4. Hoàn thiện công tác kiểm tra giám sát trong quản lý phòng chống BL và GLTM
• 3.2.5. Hoàn thiện công tác xử lý vi phạm, khiếu nại tố cáo
• 3.2.6. Đối với Chính phủ, các Bộ, Ngành
• 3.2.7. Đối với UBND tỉnh
• 3.2.8. Đối với Tổng cục Hải quan
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu tại Quảng Nam

Quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại là một nhiệm vụ cốt lõi, đảm bảo an ninh kinh tế và sự phát triển bền vững của quốc gia. Đây là hoạt động sử dụng quyền lực nhà nước để xây dựng, ban hành và tổ chức thực thi các chính sách, pháp luật nhằm ngăn chặn, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm. Tại tỉnh Quảng Nam, với đặc thù địa lý có cả cảng biển và cửa khẩu đường bộ, công tác này càng trở nên quan trọng. Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam đóng vai trò là lực lượng nòng cốt, thực thi nhiệm vụ kiểm tra, giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải và đấu tranh trực tiếp với các loại tội phạm kinh tế. Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Thu Thúy (2020) đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, chỉ rõ chủ thể quản lý là nhà nước, đối tượng là các hoạt động, tổ chức, cá nhân liên quan đến buôn lậu, gian lận thương mại. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính, đồng thời đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Hoạt động này không chỉ giới hạn ở việc bắt giữ, xử lý mà còn bao gồm các biện pháp phòng ngừa, tuyên truyền, phổ biến pháp luật và hoàn thiện cơ chế chính sách. Việc hiểu rõ khung pháp lý về quản lý nhà nước là nền tảng để đánh giá đúng thực trạng và đề xuất các giải pháp hiệu quả, phù hợp với bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hiện nay.

1.1. Vai trò của hải quan trong chống buôn lậu và GLTM

Theo Điều 12, Luật Hải quan 2014, ngành Hải quan có nhiệm vụ trọng tâm là “phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới”. Đây là vai trò chủ lực, là “người gác cổng” của nền kinh tế quốc gia. Vai trò của hải quan trong chống buôn lậu thể hiện qua việc kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện vận tải xuất nhập cảnh tại các cửa khẩu, cảng biển và trong địa bàn hoạt động hải quan. Lực lượng này được trang bị các biện pháp nghiệp vụ chuyên sâu như điều tra, xác minh, thu thập thông tin tình báo để chủ động phát hiện các đường dây, ổ nhóm tội phạm. Hơn nữa, Hải quan còn thực hiện chức năng thu thuế, đảm bảo nguồn thu ngân sách, việc chống gian lận thương mại cũng chính là chống thất thu thuế. Sự chuyên nghiệp và hiệu quả của cơ quan hải quan có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh, góp phần bảo vệ sản xuất trong nước và quyền lợi người tiêu dùng.

1.2. Phân tích hậu quả của buôn lậu và gian lận thương mại

Các hành vi buôn lậu và gian lận thương mại gây ra những tác động tiêu cực đa chiều đến nền kinh tế và xã hội. Về kinh tế, hậu quả của buôn lậu và gian lận thương mại rõ rệt nhất là làm thất thu ngân sách nhà nước do hành vi trốn thuế, gian lận thuế. Hoạt động này tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh, gây thiệt hại cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính, làm méo mó thị trường. Hàng lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng tràn lan gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng. Về mặt xã hội, nó làm xói mòn các giá trị đạo đức kinh doanh, gia tăng tham nhũng, tiêu cực và có thể là nguồn tài chính cho các loại tội phạm khác. Về lâu dài, tình trạng này làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư và ảnh hưởng đến uy tín quốc gia trên trường quốc tế, gây mất ổn định an ninh kinh tế biên giới.

II. Thách thức trong quản lý nhà nước về chống buôn lậu tại Quảng Nam

Công tác quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu tại Quảng Nam đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Vị trí địa lý phức tạp với đường biên giới dài, nhiều đường mòn, lối mở và có cảng biển nước sâu Chu Lai, tạo điều kiện cho các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi phạm pháp. Thực trạng gian lận thương mại tại Quảng Nam ngày càng tinh vi, phức tạp, đặc biệt sau khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA. Theo thống kê của Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam, số vụ vi phạm tăng mạnh qua các năm, từ 44 vụ năm 2015 lên 89 vụ năm 2019 (tăng 102%). Các đối tượng thường lợi dụng chính sách thông quan điện tử, phân luồng tự động để khai sai tên hàng, mã số HS, trị giá, xuất xứ nhằm trốn thuế. Các tội phạm kinh tế tại cửa khẩu không chỉ hoạt động đơn lẻ mà thường có tổ chức, liên kết chặt chẽ, sẵn sàng chống đối lực lượng chức năng. Bên cạnh đó, nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân và doanh nghiệp còn hạn chế, cùng với sự chênh lệch giá cả hàng hóa giữa Việt Nam và các nước láng giềng là những nguyên nhân sâu xa thúc đẩy hoạt động này. Những thách thức này đòi hỏi phải có sự đổi mới toàn diện trong phương pháp quản lý, sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành và việc áp dụng công nghệ hiện đại.

2.1. Phân tích thực trạng gian lận thương mại tại Quảng Nam

Giai đoạn 2015-2019 chứng kiến sự gia tăng đáng kể các hoạt động vi phạm pháp luật hải quan tại Quảng Nam. Thực trạng gian lận thương mại tại Quảng Nam thể hiện qua các thủ đoạn phổ biến như: khai báo sai mã số hàng hóa (HS code) để hưởng thuế suất thấp; khai giảm trị giá tính thuế; làm giả giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) để hưởng ưu đãi thuế quan theo các FTA; gian lận về số lượng, chất lượng hàng hóa. Đặc biệt, các doanh nghiệp lợi dụng loại hình tạm nhập-tái xuất, gia công, sản xuất xuất khẩu để thẩm lậu hàng hóa vào thị trường nội địa. Tình hình này không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn phá vỡ sự ổn định của thị trường, ảnh hưởng đến các doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước

Nhiều nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến hiệu quả công tác đấu tranh chống buôn lậu. Về khách quan, điều kiện tự nhiên với địa hình phức tạp, chính sách thông thoáng nhằm tạo thuận lợi thương mại vô tình tạo ra kẽ hở cho tội phạm lợi dụng. Sự chênh lệch về giá cả và nhu cầu tiêu dùng hàng ngoại của một bộ phận người dân cũng là yếu tố kích thích. Về chủ quan, năng lực của cán bộ công chức hải quan tuy đã được nâng cao nhưng đôi khi chưa theo kịp thủ đoạn tinh vi của tội phạm. Cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật phục vụ công tác giám sát, kiểm tra còn hạn chế. Sự phối hợp giữa các lực lượng chức năng như Hải quan, Biên phòng, Công an, Quản lý thị trường có lúc chưa thực sự đồng bộ và chặt chẽ.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan

Để đối phó hiệu quả với tình hình buôn lậu và gian lận thương mại, việc đề ra các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng chống buôn lậu là yêu cầu cấp thiết. Trọng tâm của các giải pháp này là hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, sửa đổi và bổ sung hệ thống văn bản pháp luật, đặc biệt là các quy định liên quan đến xử lý vi phạm, chính sách thuế, thủ tục hải quan để bịt kín các kẽ hở. Cần xây dựng một chính sách quản lý rủi ro hải quan thông minh, dựa trên phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) để phân loại chính xác các doanh nghiệp, lô hàng có nguy cơ cao, từ đó tập trung nguồn lực kiểm tra, giám sát hiệu quả. Song song đó, việc đầu tư nâng cao năng lực của cán bộ công chức hải quan thông qua đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ, kỹ năng phân tích thông tin, và phẩm chất đạo đức là yếu tố then chốt. Cán bộ hải quan phải vừa giỏi chuyên môn, vừa liêm chính để thực thi công vụ một cách công tâm, minh bạch. Đây là những giải pháp nền tảng, tạo tiền đề cho các hoạt động nghiệp vụ khác đạt hiệu quả cao hơn, góp phần xây dựng một nền hải quan hiện đại, chuyên nghiệp.

3.1. Kiến nghị hoàn thiện chính sách hải quan và pháp luật

Một trong những kiến nghị hoàn thiện chính sách hải quan quan trọng là cần sửa đổi các chế tài xử phạt theo hướng tăng nặng để đủ sức răn đe. Các quy định về kiểm tra sau thông quan cần được làm rõ hơn về thẩm quyền và quy trình để chống gian lận dài hạn một cách hiệu quả. Ngoài ra, cần đơn giản hóa các thủ tục hành chính không cần thiết nhưng siết chặt quản lý ở những khâu, những mặt hàng có rủi ro cao. Việc xây dựng một khung pháp lý đồng bộ, minh bạch và phù hợp với các cam kết quốc tế sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại hợp pháp và là rào cản vững chắc đối với các hoạt động phi pháp.

3.2. Áp dụng hiệu quả chính sách quản lý rủi ro hải quan

Quản lý rủi ro là phương pháp quản lý hải quan hiện đại, chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Việc áp dụng hiệu quả chính sách quản lý rủi ro hải quan giúp phân bổ nguồn lực hợp lý, giảm thời gian thông quan cho các doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật (luồng Xanh) và tập trung kiểm tra thực tế đối với các lô hàng, doanh nghiệp có độ rủi ro cao (luồng Vàng, Đỏ). Để làm được điều này, Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam cần tăng cường thu thập, phân tích thông tin từ nhiều nguồn, xây dựng bộ tiêu chí phân tích rủi ro đặc thù cho địa bàn, và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin vào toàn bộ quy trình nghiệp vụ.

IV. Bí quyết tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thực tiễn

Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, các biện pháp nghiệp vụ thực tiễn đóng vai trò quyết định đến hiệu quả công tác đấu tranh chống buôn lậu. Yếu tố cốt lõi là sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các lực lượng chức năng. Hải quan cần chủ trì, xây dựng quy chế phối hợp thường xuyên với Bộ đội Biên phòng, Công an, Cảnh sát biển, Quản lý thị trường để trao đổi thông tin, chia sẻ dữ liệu và triển khai các chuyên án chung. Hợp tác quốc tế trong phòng chống buôn lậu, đặc biệt với cơ quan hải quan của Lào qua cặp cửa khẩu Nam Giang - Đắc Tà Oọc, là cực kỳ quan trọng để ngăn chặn tội phạm xuyên biên giới. Một biện pháp hiệu quả khác là đẩy mạnh công tác kiểm tra sau thông quan (KTSTQ). Thay vì kiểm tra 100% tại cửa khẩu, KTSTQ cho phép kiểm tra hồ sơ, sổ sách kế toán tại trụ sở doanh nghiệp sau khi hàng đã được thông quan. Phương pháp này không chỉ giúp phát hiện các hành vi gian lận tinh vi, có hệ thống mà còn có tác dụng răn đe, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng doanh nghiệp. Cuối cùng, công tác tuyên truyền, vận động quần chúng nhân dân không tham gia, không tiếp tay cho buôn lậu và tích cực tố giác tội phạm cũng là một mặt trận không thể thiếu.

4.1. Tầm quan trọng của kiểm tra sau thông quan KTSTQ

Hoạt động kiểm tra sau thông quan là một công cụ sắc bén trong cuộc chiến chống gian lận thương mại. Nó giúp cơ quan hải quan đánh giá lại toàn bộ quá trình tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, từ khâu khai báo đến khi sử dụng, tiêu thụ hàng hóa. Kết quả công tác KTSTQ giai đoạn 2015-2019 tại Quảng Nam cho thấy biện pháp này đã phát hiện nhiều vụ vi phạm về trị giá, mã số, xuất xứ, truy thu hàng chục tỷ đồng cho ngân sách nhà nước. Việc tăng cường và nâng cao chất lượng hoạt động KTSTQ sẽ góp phần làm trong sạch môi trường kinh doanh và đảm bảo sự công bằng.

4.2. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong phòng chống buôn lậu

Buôn lậu và gian lận thương mại ngày nay mang tính toàn cầu, do đó hợp tác quốc tế trong phòng chống buôn lậu là xu thế tất yếu. Việc trao đổi thông tin tình báo, phối hợp điều tra và tương trợ tư pháp với hải quan các nước, đặc biệt là các nước có chung đường biên giới, giúp truy bắt tội phạm hiệu quả. Tham gia vào các sáng kiến, chiến dịch chung của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) và hải quan khu vực ASEAN cũng giúp Hải quan Việt Nam nói chung và Hải quan Quảng Nam nói riêng cập nhật các phương thức, thủ đoạn mới và học hỏi kinh nghiệm quốc tế.

V. Đánh giá kết quả quản lý nhà nước về kinh tế tại Hải quan Quảng Nam

Giai đoạn 2015-2019, công tác quản lý nhà nước về kinh tế trong lĩnh vực hải quan tại Quảng Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam đã nỗ lực triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa trang thiết bị đến tăng cường đấu tranh nghiệp vụ. Kết quả rõ nét là số vụ vi phạm được phát hiện và xử lý tăng đều qua các năm, thể hiện sự quyết liệt và hiệu quả trong công tác. Số tiền phạt vi phạm hành chính và truy thu thuế tăng đáng kể, góp phần quan trọng vào việc chống thất thu ngân sách nhà nước và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng. Bên cạnh đó, đơn vị đã tích cực thực hiện công tác tuyên truyền, đối thoại với doanh nghiệp, giúp nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, công tác quản lý vẫn còn một số hạn chế. Thủ đoạn của tội phạm ngày càng tinh vi, trong khi nguồn lực và trang thiết bị của lực lượng chức năng đôi khi chưa đáp ứng kịp. Sự phối hợp giữa các ngành đôi lúc còn chồng chéo, chưa phát huy tối đa sức mạnh tổng hợp. Đây là những điểm cần được khắc phục để nâng cao hơn nữa hiệu quả quản lý trong thời gian tới.

5.1. Những kết quả nổi bật trong công tác đấu tranh

Trong 5 năm (2015-2019), Hải quan Quảng Nam đã chủ trì và phối hợp phát hiện, bắt giữ hàng trăm vụ việc vi phạm pháp luật hải quan. Các hành vi vi phạm chủ yếu tập trung vào gian lận mã số, trị giá, xuất xứ hàng hóa. Đáng chú ý, đơn vị đã khởi tố một số vụ án hình sự về tội buôn lậu, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật. Những kết quả này đã góp phần răn đe, phòng ngừa tội phạm, ổn định thị trường và bảo vệ an ninh kinh tế biên giới trên địa bàn tỉnh.

5.2. Hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân khách quan

Mặc dù đạt nhiều kết quả, công tác phòng chống buôn lậu vẫn còn một số hạn chế. Việc phát hiện các vụ việc gian lận công nghệ cao, gian lận qua giao dịch điện tử còn gặp khó khăn. Nguyên nhân khách quan đến từ sự bùng nổ của thương mại điện tử, các phương thức thanh toán quốc tế phức tạp và sự lợi dụng chính sách ưu đãi đầu tư. Bên cạnh đó, địa bàn quản lý rộng, lực lượng mỏng cũng là một thách thức lớn đối với Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam trong việc kiểm soát toàn diện tình hình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình toàn cầu hóa và việc Việt Nam ký kết các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA đã tạo động lực tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ, nhưng đồng thời làm gia tăng các nguy cơ buôn lậu và gian lận thương mại với phương thức ngày càng tinh vi. Tại địa bàn tỉnh Quảng Nam, nếu như năm 2015 cơ quan Hải quan chỉ phát hiện và xử lý 44 vụ vi phạm với số tiền phạt 1.122,79 triệu đồng, thì đến năm 2019 con số này đã tăng vọt lên 89 vụ (tăng 102%) với tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính đạt 2.551 triệu đồng (tăng 98%). Vấn đề đặt ra là cơ quan quản lý vừa phải tạo điều kiện thông quan nhanh chóng cho hàng ngàn doanh nghiệp xuất nhập khẩu, vừa phải tăng cường kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm kỷ cương kinh tế.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Văn Huy tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng, tập trung giải quyết mục tiêu: hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại; phân tích toàn diện thực trạng tại Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi đến năm 2025.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn quản lý của Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam với diện tích tự nhiên 10.438,37 km2, đường biên giới dài 157,422 km tiếp giáp tỉnh Sê Kông (Lào), bao gồm 07 đơn vị trực thuộc trải dài từ hệ thống cảng biển Kỳ Hà, Chu Lai đến cửa khẩu quốc tế Nam Giang, cửa khẩu phụ Tây Giang và các khu công nghiệp. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp trong giai đoạn 2015 - 2019. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần bảo vệ nguồn thu ngân sách nhà nước, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và nâng cao năng lực quản trị rủi ro cho lực lượng hải quan địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý nhà nước hiện đại và khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro trong kiểm soát hải quan của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) kết hợp với các nguyên tắc của Hiệp định GATT/WTO. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa làm thước đo gồm:

• Buôn lậu: Hành vi buôn bán trái phép qua biên giới hàng hóa, tiền tệ, kim khí quý nhằm trốn thuế hoặc né tránh sự kiểm tra hải quan theo Điều 188 Bộ luật Hình sự.
• Gian lận thương mại: Hành vi lừa dối cơ quan hải quan nhằm trốn tránh một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ thuế xuất nhập khẩu hoặc thu lợi thế thương mại bất hợp pháp theo chuẩn mực WCO 1995.
• Kiểm soát hải quan: Các biện pháp tuần tra, điều tra, xác minh nghiệp vụ theo Điều 88 Luật Hải quan 2014 nhằm phòng chống vận chuyển trái phép hàng hóa.
• Chuyển dịch phương thức quản lý: Quá trình chuyển mạnh từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm (kiểm tra sau thông quan), kết hợp phân luồng thông quan điện tử trên hệ thống VNACCS/VCIS.

Khung phân tích xem xét tác động đa chiều từ 4 nhóm nhân tố chính: điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội với 157,422 km đường biên; cơ chế chính sách xuất nhập khẩu; cơ sở vật chất kỹ thuật nghiệp vụ; và ý thức tuân thủ pháp luật của 100% doanh nghiệp tham gia làm thủ tục hải quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ 11 bảng biểu thống kê kim ngạch xuất nhập khẩu, hồ sơ quản lý của 75 cán bộ công chức cùng 13 lao động hợp đồng tại 07 đơn vị trực thuộc Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam, cùng toàn bộ 89 hồ sơ xử lý vi phạm trong giai đoạn 2015 - 2019.

Về phương pháp chọn mẫu, đề tài áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ có chủ đích đối với 100% các báo cáo kiểm tra sau thông quan, thanh tra chuyên ngành, kiểm tra nội bộ và thống kê tờ khai hải quan. Cỡ mẫu bao quát toàn bộ các vụ việc phát sinh trong 05 năm giúp phản ánh trung thực toàn cảnh bức tranh vi phạm.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp nghiên cứu định tính và kế thừa khoa học là nhằm lượng hóa chính xác tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu luồng tờ khai (xanh, vàng, đỏ), bóc tách nguyên nhân các vụ gian lận giá tính thuế và mã số HS. Dữ liệu được xử lý trong timeline từ năm 2015 đến năm 2019, làm căn cứ vững chắc để hoạch định định hướng chiến lược đến năm 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Số vụ vi phạm gia tăng liên tục: Giai đoạn 2015 - 2019 ghi nhận sự bùng nổ của các vụ việc vi phạm bị bắt giữ. Năm 2015 phát hiện 44 vụ, năm 2018 tăng lên 74 vụ (tăng 68,18%) và đạt đỉnh 89 vụ vào năm 2019 (tăng 102,27% so với năm 2015).
• Giá trị xử phạt hành chính tăng vọt: Tổng số tiền xử phạt hành chính tăng từ 1.122,79 triệu đồng năm 2015 lên 1.657,37 triệu đồng năm 2018 (tăng 47,61%) và chạm mốc 2.551 triệu đồng năm 2019 (tăng 127,20% so với năm 2015), trong đó có 02 vụ án nghiêm trọng bị khởi tố hình sự vào năm 2018 và 2019.
• Dịch chuyển phương thức gian lận: Tội phạm chuyển dịch mạnh mẽ từ buôn lậu truyền thống sang gian lận công nghệ cao, lợi dụng luồng xanh của hệ thống VNACCS/VCIS để khai sai tên hàng, áp sai mã HS, khai giảm trị giá tính thuế hoặc giả mạo giấy chứng nhận xuất xứ C/O nhằm hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt theo các FTA.
• Phân bố địa bàn phức tạp: Vi phạm diễn ra trên cả 03 tuyến trọng điểm gồm tuyến đường bộ qua cặp cửa khẩu Nam Giang - Đắc Tà Oọc, tuyến cảng biển Kỳ Hà - Chu Lai và các doanh nghiệp gia công, sản xuất xuất khẩu tại Khu công nghiệp Điện Nam - Điện Ngọc.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng đột biến của các vụ việc xuất phát từ việc doanh nghiệp lợi dụng cơ chế thông quan thông thoáng và chính sách quản lý rủi ro tự động. Trong khi biên chế Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam chỉ có 75 cán bộ công chức phải quán xuyến địa bàn rộng 10.438,37 km2 với lưu lượng hàng hóa ngày càng lớn, việc kiểm soát trực tiếp gặp nhiều áp lực.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa rất rõ nét thông qua biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng số vụ vi phạm và biểu đồ cột kép so sánh tương quan giữa số vụ bắt giữ và tổng số tiền xử phạt giai đoạn 2015 - 2019. Cách trình bày này giúp các nhà quản lý thấy rõ xu hướng vi phạm tỷ lệ thuận với tốc độ mở cửa thương mại.

So sánh với các nghiên cứu trong ngành hải quan giai đoạn 2015 - 2020, kết quả tại Quảng Nam phản ánh đúng quy luật chung: khi hàng rào thuế quan giảm dần theo cam kết quốc tế, gian lận thương mại qua trị giá và xuất xứ sẽ thay thế dần buôn lậu qua đường mòn lối mở. Điều này khẳng định tính đúng đắn của chiến lược chuyển dịch từ kiểm tra trước thông quan sang kiểm tra sau thông quan tại trụ sở doanh nghiệp, giúp truy thu hàng trăm triệu đồng tiền thuế thất thoát mỗi năm.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro và quy trình kiểm tra sau thông quan: Tổng cục Hải quan và Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam cần rà soát, chuẩn hóa 100% tiêu chí phân luồng rủi ro, phấn đấu duy trì tỷ lệ kiểm tra thực tế luồng đỏ dưới 5% nhưng nâng tỷ lệ phát hiện vi phạm qua kiểm tra sau thông quan lên trên 80% trong giai đoạn 2021 - 2023.
• Đa dạng hóa hình thức tuyên truyền pháp luật hải quan: Phòng Nghiệp vụ phối hợp với các chi cục trực thuộc chủ động tổ chức tối thiểu 12 hội nghị đối thoại trực tiếp mỗi năm, phát hành 5.000 tài liệu hướng dẫn về xuất xứ hàng hóa C/O và mã HS cho cộng đồng doanh nghiệp nhằm nâng tỷ lệ tự giác chấp hành pháp luật lên trên 90% từ nay đến năm 2025.
• Đầu tư cơ sở vật chất và hiện đại hóa trang thiết bị kỹ thuật: Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh và Bộ Tài chính trang bị thêm hệ thống camera giám sát trực tuyến và hệ thống máy soi container cố định tại cửa khẩu Nam Giang và cảng Chu Lai, đảm bảo giám sát tự động 100% phương tiện vận tải đường bộ và tàu biển quốc tế giai đoạn 2022 - 2024.
• Thiết lập quy chế phối hợp liên ngành phản ứng nhanh: Đội Kiểm soát hải quan giữ vai trò nòng cốt phối hợp chặt chẽ với Bộ đội Biên phòng, Công an tỉnh và Quản lý thị trường tỉnh Quảng Nam xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, cam kết xử lý 100% tin báo tố giác buôn lậu và rút ngắn thời gian xác minh chuyên án nghiệp vụ xuống dưới 48 giờ kể từ năm 2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ công chức và lãnh đạo ngành Hải quan: Đặc biệt là lực lượng kiểm soát hải quan tại Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam và các cục hải quan địa phương có tuyến biên giới đường bộ lẫn cảng biển, giúp áp dụng trực tiếp 04 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra sau thông quan.
• Các nhà hoạch định chính sách kinh tế và tài chính: Các cơ quan thuộc Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan và Ủy ban nhân dân các tỉnh biên giới có thể khai thác các cứ liệu thực chứng từ 89 vụ vi phạm để sửa đổi, hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, bịt kín các kẽ hở chính sách về phân luồng thông quan.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các học giả chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Luật kinh tế có thể sử dụng công trình 127 trang này như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận dữ liệu thứ cấp và mô hình hóa quản lý nhà nước.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và đại lý thủ tục hải quan: Các đơn vị kinh doanh nắm bắt rõ 04 nhóm sai phạm thường gặp về trị giá hải quan, mã số HS và xuất xứ C/O, từ đó chủ động chuẩn hóa quy trình kế toán, hạn chế tối đa rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính hàng tỷ đồng.

Câu hỏi thường gặp

• Thực trạng buôn lậu và gian lận thương mại tại Hải quan Quảng Nam giai đoạn 2015 - 2019 diễn biến ra sao? Số vụ vi phạm tăng nhanh liên tục từ 44 vụ năm 2015 lên 89 vụ năm 2019 (tăng 102%), số tiền xử phạt tăng từ 1.122,79 triệu đồng lên 2.551 triệu đồng. Thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi qua khai sai mã HS, xuất xứ C/O và hạ giá tính thuế để trốn nghĩa vụ ngân sách.

• Đâu là các địa bàn trọng điểm dễ phát sinh vi phạm hải quan tại tỉnh Quảng Nam? Khu vực trọng điểm gồm tuyến biên giới đường bộ 157,422 km qua cửa khẩu Nam Giang và Tây Giang; tuyến đường biển cảng Kỳ Hà và Chu Lai; cùng hệ thống kho ngoại quan và doanh nghiệp tại Khu công nghiệp Điện Nam - Điện Ngọc với lượng phương tiện xuất nhập cảnh rất lớn.

• Khung pháp lý cốt lõi nào điều chỉnh hoạt động chống buôn lậu của cơ quan hải quan? Công tác này được điều chỉnh bởi Luật Hải quan 2014 (các điều 12, 88, 89, 90), Điều 188 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, Nghị định 01/2015/NĐ-CP, Nghị định 12/2018/NĐ-CP và Quyết định số 65/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ quy định chế độ nghiệp vụ kiểm soát hải quan.

• Tại sao ngành hải quan phải chuyển mạnh từ phương thức tiền kiểm sang hậu kiểm? Phương thức chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm giúp thông quan ngay cho hơn 90% lô hàng luồng xanh nhằm tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp, đồng thời tập trung toàn bộ nguồn lực vào kiểm tra sau thông quan tại trụ sở người khai để phát hiện chính xác các hành vi gian lận tinh vi.

• Luận văn đề xuất những giải pháp đột phá nào cho Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam đến năm 2025? Đề tài đề xuất 04 trụ cột đột phá: tối ưu hóa hệ thống phân luồng rủi ro, tổ chức 12 hội nghị tuyên truyền mỗi năm, đầu tư máy soi container tự động hóa 100% cửa khẩu cảng biển, và thiết lập cơ chế liên ngành số hóa phản ứng nhanh trong vòng 48 giờ.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh lý luận quản lý nhà nước về phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại theo các chuẩn mực của Tổ chức Hải quan Thế giới.
• Đánh giá trung thực thực trạng xử lý 89 vụ vi phạm với tổng số tiền xử phạt 2.551 triệu đồng tại Cục Hải quan tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2015 - 2019.
• Chỉ rõ 04 nguyên nhân cốt lõi từ việc lợi dụng cơ chế thông quan tự động VNACCS/VCIS đến áp lực biên chế 75 cán bộ trên địa bàn rộng 10.438,37 km2.
• Hoạch định 04 nhóm giải pháp đồng bộ về chính sách, tuyên truyền, hiện đại hóa công nghệ và phối hợp liên ngành đến năm 2025.
• Cung cấp mô hình quản trị kết hợp hài hòa giữa mục tiêu tạo thuận lợi thương mại quốc tế và nhiệm vụ bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã giải quyết thành công bài toán thực tiễn trong công tác quản lý hải quan hiện đại tại một địa bàn đặc thù có cả cửa khẩu đường bộ, cảng biển và khu công nghiệp. Lộ trình triển khai giải pháp được phân kỳ rõ nét: giai đoạn 2021 - 2023 tập trung chuẩn hóa tiêu chí quản lý rủi ro và giai đoạn 2024 - 2025 hoàn thành số hóa toàn diện trang thiết bị kiểm soát. Các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và doanh nghiệp quan tâm có thể khai thác toàn văn tài liệu luận văn 127 trang để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý và nghiên cứu học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VE PHÒNG CHÓNG BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1.1 TONG QUAN QLNN VE PHONG CHONG BUON LAU VA GIAN LAN THUONG MAI 1. Một số khái niệm a. Buôn lậu Theo Bách khoa toàn thư “Buôn lậu là hành vi buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hoá hoặc ngoại tệ, kim khí và đá quý, những vật phẩm có giá trị lịch sử, văn hoá, mà nhà nước cắm xuất khâu hoặc nhập khâu hoặc buôn bán hàng hoá nói chung qua biên giới mà trốn thuế và trốn sự kiểm tra của hải quan” [39]. Theo tai liệu của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) “Buôn lậu là hành vi đưa hàng hoá vào trong lãnh thổ một quốc gia hay đưa hàng hoá ra khỏi lãnh thô đó mà vi phạm PL hay các quy định hiện hành của quốc gia đó, trồn tránh hay có ý định trốn tránh nộp thuế Hải quan bằng cách không khai báo hoặc trốn tránh không chịu sự kiểm tra của cơ quan chức năng” [27].

Buôn lậu là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm chế độ quản lý ngoại thương của nhà nước. Do vậy, Bộ Luật hình sự Việt Nam đã coi hành vỉ buôn lậu với mức độ nhắt định là tội phạm. Đến năm 2015, theo Điều 188 của Bộ Luật Hình sự [2] và sửa đổi bổ sung năm 2017 có hiệu lực từ 01/01/2018 thì tội buôn lậu được quy định: “Người nào buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái PL hàng hóa, tiển Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý trị giá từ 100.000 đông đến dưới 300.000 đông hoặc dưới 100.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ ll 50.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm: a) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi quy định tại Điều này hoặc tại một trong các điều 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về một trong các tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm; b) Vật phạm pháp là di vật, Tội danh buôn lậu đã được xác định với bốn yếu :ấu thành tội phạm (các mặt khách thể, mặt khách quan, mặt chủ thể, mặt chủ quan) và những dấu hiệu pháp lý đặc trưng, nên đã có tác dụng hướng dẫn nhận thức cũng như chỉ đạo thực thỉ PL. 89- 90] Như vậy, về mặt khách quan của tội buôn lậu được thể hiện ở hành vi “buôn bán trái phép qua biên giới hàng hóa, tiề tệ, kim khí quý, đá quý hoặc những vật phẩm thuộc di tích lich sử, văn hoá; hàng cắm”.

Hành vi “buôn bán trái phép qua biên giới” là cấu thành cơ bản của tội buôn lậu, đây là hành vi mua để bán lại kiếm lời trái với những quy định của PL. Hành vi buôn bán trong nhiều trường hợp đồng nghĩa với hành vi mua bán, nhưng không hoàn toàn chỉ là hành vi mua bán. Mua bán có thẻ mua để bán lại kiếm lời, nhưng có thể không nhằm mục đích kiếm lời, còn buôn bán thì nhất định phải có mục đích kiếm lời. Tính trái phép của hành vi buôn bán này thể hiện ở chỗ chủ thể cố ý không tuân thủ các quy định của Nhà nước về trách nhiệm, nghĩa vụ của người buôn bán hàng hóa qua biên giới.

Hành vi đó thường được thể hiện dưới một số hình thức như: không khai báo, khai báo gian đối: giả mạo. giấy tờ dùng trong xuất, nhập khẩu; giấu hàng hoá tiền tệ: không đi qua các ? pigu I88 của Bộ Luật Hình sự. 12 cửa khẩu hoặc trốn tránh sự kiểm soát của Hải quan, Thuế, Bộ đội Biên phòng, Công an.