I. Tổng quan công tác quản lý ngân sách cấp xã tại Châu Thành Tây Ninh
Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã là một trụ cột trong hệ thống quản lý tài chính công, đóng vai trò nền tảng cho sự vận hành của bộ máy chính quyền cơ sở và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội huyện Châu Thành. Luận văn của tác giả Nguyễn Thị Xuân Hồng (2021) đã chỉ rõ, ngân sách nhà nước cấp xã không chỉ là công cụ đảm bảo kinh phí hoạt động thường xuyên mà còn là phương tiện vật chất để thực hiện các chính sách an sinh xã hội, xây dựng hạ tầng nông thôn mới. Tại huyện Châu Thành, một huyện biên giới của tỉnh Tây Ninh với những đặc điểm kinh tế tỉnh Tây Ninh mang nặng tính nông nghiệp, việc quản lý hiệu quả ngân sách cấp xã càng trở nên cấp thiết. Đây là cấp ngân sách cuối cùng trong hệ thống, trực tiếp gắn liền với đời sống người dân, phản ánh rõ nét nhất hiệu quả điều hành của chính quyền. Một cơ chế công tác quản lý ngân sách minh bạch và chặt chẽ sẽ giúp khai thác tối đa nguồn lực tại chỗ, sử dụng vốn đầu tư hiệu quả, từ đó tạo động lực tăng trưởng bền vững. Ngược lại, những yếu kém trong quản lý có thể dẫn đến thất thoát, lãng phí, gây mất lòng tin trong nhân dân và kìm hãm sự phát triển của địa phương. Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện công tác quản lý ngân sách tại các xã trên địa bàn huyện Châu Thành không chỉ là nhiệm vụ của ngành tài chính mà còn là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị.
1.1. Khái niệm và đặc thù ngân sách xã trong hệ thống tài chính
Theo Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, ngân sách nhà nước cấp xã được định nghĩa là toàn bộ các khoản thu, chi của chính quyền cấp xã được dự toán và thực hiện trong một năm. Đây là cấp ngân sách cơ sở, vừa là một cấp ngân sách hoàn chỉnh, vừa là một đơn vị dự toán trực tiếp. Đặc thù này đòi hỏi bộ máy quản lý phải đồng thời thực hiện nhiệm vụ lập, chấp hành, quyết toán ngân sách và trực tiếp sử dụng kinh phí cho các hoạt động của địa phương. Ngân sách xã có mối quan hệ hữu cơ với ngân sách cấp huyện và cấp tỉnh, chịu sự chi phối của cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước, nhưng cũng có quyền tự chủ ngân sách xã trong phạm vi luật định. Nguồn thu của ngân sách xã rất đa dạng, bao gồm các khoản thu hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ, và nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên.
1.2. Vai trò của quản lý ngân sách đối với kinh tế xã hội địa phương
Hiệu quả của công tác quản lý ngân sách có tác động trực tiếp đến mọi mặt đời sống tại huyện Châu Thành. Thứ nhất, nó đảm bảo nguồn lực tài chính cho bộ máy chính quyền cơ sở hoạt động ổn định. Thứ hai, thông qua các nhiệm vụ chi của ngân sách xã, đặc biệt là chi đầu tư phát triển, ngân sách góp phần xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, trường học, trạm y tế, thúc đẩy chương trình xây dựng nông thôn mới. Thứ ba, việc quản lý tốt thu chi ngân sách xã giúp điều tiết các hoạt động kinh tế, đảm bảo công bằng xã hội thông qua các chính sách thuế, phí và các khoản hỗ trợ an sinh. Một ngân sách vững mạnh và được quản lý minh bạch là nền tảng để chính quyền xã chủ động thực hiện các mục tiêu phát triển, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân.
II. Các thách thức trong quản lý ngân sách cấp xã Châu Thành hiện nay
Mặc dù đã có nhiều nỗ lực, công tác quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Châu Thành vẫn đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Luận văn chỉ ra rằng một trong những tồn tại lớn nhất là việc lập dự toán thu-chi chưa sát với thực tế, dẫn đến bị động trong điều hành. Tâm lý chung ở nhiều xã là xây dựng dự toán thu thấp để giảm áp lực, trong khi dự toán chi lại cao hơn khả năng cân đối, trông chờ vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên. Điều này làm giảm tính chủ động và tự chủ ngân sách xã. Bên cạnh đó, năng lực của đội ngũ cán bộ tài chính - kế toán cấp xã còn hạn chế. Nghiên cứu cho thấy nhiều cán bộ chưa được đào tạo bài bản, cập nhật kịp thời các quy định mới của Luật Ngân sách nhà nước, dẫn đến sai sót trong nghiệp vụ. Công tác giám sát tài chính cộng đồng và vai trò của Hội đồng nhân dân xã trong việc phê duyệt, giám sát ngân sách đôi khi còn mang tính hình thức. Tình trạng vi phạm kỷ luật tài chính, chi sai mục đích, lãng phí vẫn xảy ra ở một số nơi, như đã được đề cập tại xã Hảo Đước, xã Hòa Thạnh, gây ảnh hưởng xấu đến hiệu quả sử dụng ngân sách và niềm tin của người dân.
2.1. Bất cập trong cơ chế phân cấp và lập dự toán ngân sách
Cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước hiện hành tuy đã trao nhiều quyền hơn cho cấp xã nhưng vẫn còn những bất cập. Việc áp dụng định mức phân bổ ngân sách dựa trên tiêu chí “loại xã” còn mang tính cào bằng, chưa phản ánh hết các đặc thù về địa lý, dân cư và điều kiện kinh tế của từng địa phương, đặc biệt là các xã biên giới. Quy trình lập dự toán theo “cơ chế ngược”, tức là cấp huyện giao chỉ tiêu xuống trước khi HĐND xã thảo luận, làm cho vai trò quyết định của HĐND xã trở nên hình thức, thiếu chủ động. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc cân đối ngân sách địa phương và chất lượng của bản dự toán hàng năm.
2.2. Hạn chế về năng lực cán bộ và công tác kiểm tra giám sát
Yếu tố con người là nguyên nhân cốt lõi của nhiều hạn chế. Năng lực của một bộ phận công chức kế toán xã chưa đáp ứng yêu cầu, công tác tham mưu cho lãnh đạo còn yếu, chủ yếu dừng lại ở việc xử lý chứng từ mà chưa có sự phân tích, đánh giá sâu sắc. Công tác kiểm tra, giám sát nội bộ tại nhiều xã chưa được thực hiện thường xuyên. Vai trò kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước tuy quan trọng nhưng chủ yếu tập trung vào tính hợp lệ của chứng từ, khó có thể đánh giá được tính hợp lý và hiệu quả quản lý ngân sách của từng khoản chi. Sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc thanh tra, giám sát đôi khi chưa đồng bộ, dẫn đến việc phát hiện và xử lý sai phạm còn chậm.
2.3. Sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu bổ sung từ ngân sách cấp trên
Thực trạng tại huyện Châu Thành cho thấy không có xã nào tự cân đối được ngân sách. Theo số liệu giai đoạn 2017-2020, thu bổ sung từ ngân sách cấp trên chiếm đến 74,07% (năm 2020) trong tổng thu cân đối ngân sách xã. Sự phụ thuộc này làm giảm tính chủ động của chính quyền xã trong việc thực hiện các nhiệm vụ phát sinh. Mặc dù tỷ trọng này có xu hướng giảm nhẹ, nhưng nó vẫn cho thấy nguồn thu ngân sách xã tại chỗ còn yếu và chưa bền vững, chủ yếu do kinh tế địa phương phát triển chậm, chưa có nhiều doanh nghiệp lớn đóng góp cho ngân sách.
III. Phương pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn thu ngân sách xã
Để giải quyết bài toán phụ thuộc vào ngân sách cấp trên và tăng cường tính tự chủ, việc nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách phải bắt đầu từ khâu tạo nguồn thu. Đây là giải pháp căn cơ, mang tính chiến lược cho sự phát triển bền vững của các xã tại huyện Châu Thành. Trọng tâm là phải chuyển đổi từ tư duy quản lý bị động sang chủ động tìm kiếm, nuôi dưỡng và phát triển nguồn thu. Điều này đòi hỏi chính quyền xã phải có những chính sách đột phá, phù hợp với tiềm năng và lợi thế của địa phương, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và kinh tế biên giới. Một trong những biện pháp quan trọng là phải rà soát, đánh giá lại toàn bộ các nguồn thu ngân sách xã tiềm năng trên địa bàn, từ thuế, phí, lệ phí đến các khoản thu từ đất đai, tài sản công. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý thu, chống thất thu, đặc biệt đối với khu vực kinh tế ngoài quốc doanh và các hộ kinh doanh cá thể. Việc phối hợp chặt chẽ với cơ quan thuế và các ban ngành liên quan là yếu tố then chốt để đảm bảo thu đúng, thu đủ, thu kịp thời vào ngân sách. Bên cạnh đó, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi để thu hút đầu tư, khuyến khích các doanh nghiệp phát triển cũng là cách tạo ra nguồn thu ổn định và lâu dài.
3.1. Tối ưu hóa các khoản thu theo phân cấp ngân sách nhà nước
Chính quyền xã cần chủ động nắm vững các quy định về phân cấp ngân sách nhà nước để khai thác tối đa các khoản thu được hưởng 100% và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ. Cần có kế hoạch cụ thể để quản lý hiệu quả các nguồn thu quan trọng như lệ phí trước bạ nhà đất, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, và thuế giá trị gia tăng từ các hộ kinh doanh. Việc xây dựng dự toán thu phải dựa trên cơ sở phân tích tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương, không nên đặt chỉ tiêu quá thấp để trông chờ trợ cấp, qua đó nâng cao trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong việc thực hiện nhiệm vụ tài chính.
3.2. Giải pháp khai thác nguồn thu bền vững tại địa phương
Để có cơ cấu ngân sách xã bền vững, cần tập trung vào việc nuôi dưỡng nguồn thu. Các xã cần xây dựng các đề án phát triển kinh tế phù hợp với lợi thế, chẳng hạn như phát triển vùng chuyên canh nông nghiệp công nghệ cao, thúc đẩy thương mại-dịch vụ tại các xã biên giới. Chính quyền xã có thể đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận vốn, khoa học kỹ thuật. Ngoài ra, việc quản lý và khai thác hiệu quả quỹ đất công, tài sản công cũng là một nguồn thu quan trọng cần được chú trọng, đảm bảo quy trình đấu giá, cho thuê công khai, minh bạch để tăng nguồn thu cho ngân sách địa phương.
IV. Giải pháp siết chặt quản lý chi nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách
Bên cạnh việc tăng thu, việc quản lý chi hiệu quả là yếu tố quyết định đến sự lành mạnh của nền tài chính cấp xã. Mục tiêu chính là đảm bảo mọi khoản chi đều đúng mục đích, tiết kiệm, và mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Để làm được điều này, cần phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, từ việc hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ đến tăng cường công khai, minh bạch và giám sát. Mỗi xã cần xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ rõ ràng, chi tiết, dựa trên các định mức, tiêu chuẩn của nhà nước nhưng có điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế. Quy chế này phải được thảo luận dân chủ và công khai để mọi cán bộ, công chức và người dân đều biết. Đặc biệt, đối với các nhiệm vụ chi của ngân sách xã, nhất là chi đầu tư xây dựng cơ bản, phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Đầu tư công, từ khâu lập dự án, thẩm định, đến thi công và quyết toán. Việc này giúp tránh lãng phí, nợ đọng xây dựng cơ bản và nâng cao chất lượng công trình. Yếu tố minh bạch ngân sách phải được đặt lên hàng đầu thông qua việc công khai dự toán, quyết toán và các hoạt động tài chính khác tại trụ sở UBND xã và trên các phương tiện thông tin.
4.1. Tăng cường công khai minh bạch và giám sát tài chính cộng đồng
Giải pháp quan trọng nhất để chống lãng phí, tiêu cực là đề cao minh bạch ngân sách. Chính quyền xã phải thực hiện nghiêm túc việc công khai dự toán và quyết toán ngân sách hàng năm theo quy định. Cần phát huy vai trò của Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát tài chính cộng đồng trong việc theo dõi, kiểm tra các hoạt động thu chi, đặc biệt là các dự án đầu tư xây dựng trên địa bàn. Khi người dân được tham gia giám sát, tính hiệu quả và trách nhiệm giải trình của chính quyền sẽ được nâng cao rõ rệt.
4.2. Chuẩn hóa quy trình quyết toán và nâng cao năng lực cán bộ
Quy trình lập, chấp hành và quyết toán ngân sách phải được thực hiện một cách khoa học và đúng luật. Công tác kế toán cần được tin học hóa đồng bộ, đảm bảo số liệu chính xác, kịp thời. Cần tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ thường xuyên cho đội ngũ chủ tài khoản và kế toán xã. Việc nâng cao năng lực cho cán bộ không chỉ giúp họ thực hiện đúng nghiệp vụ mà còn có khả năng phân tích, tham mưu cho lãnh đạo những quyết sách tài chính hiệu quả, góp phần vào việc cân đối ngân sách địa phương một cách chủ động và bền vững.
V. Phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã huyện Châu Thành 2017 2020
Luận văn của Nguyễn Thị Xuân Hồng đã cung cấp một bức tranh chi tiết về thực trạng quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Châu Thành trong giai đoạn 2017-2020. Dữ liệu cho thấy quy mô ngân sách xã ngày càng tăng. Tổng thu ngân sách xã tăng từ 145.469 triệu đồng năm 2017 lên 179.408 triệu đồng vào năm 2020, tức tăng 1,23 lần. Điều này phản ánh sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện, cũng như những nỗ lực trong công tác quản lý thu. Tuy nhiên, khi phân tích sâu hơn về cơ cấu ngân sách xã, nhiều vấn đề đã được bộc lộ. Nguồn thu tại chỗ (bao gồm thu hưởng 100% và thu theo tỷ lệ phân chia) tuy tăng về số tuyệt đối nhưng vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ. Nguồn thu chủ yếu vẫn đến từ bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên, chiếm tới 74,07% tổng thu cân đối năm 2020. Về phía chi, tổng chi ngân sách xã cũng tăng tương ứng, từ 120.468 triệu đồng (2017) lên 169.456 triệu đồng (2020). Trong đó, chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng áp đảo, trên 96%, cho thấy gánh nặng về chi cho bộ máy và các hoạt động thường xuyên là rất lớn, khiến cho nguồn lực dành cho chi đầu tư phát triển còn rất hạn hẹp.
5.1. Đánh giá cơ cấu và tính bền vững của nguồn thu ngân sách xã
Phân tích số liệu từ Bảng 2.1 và 2.4 trong luận văn cho thấy, cơ cấu nguồn thu ngân sách xã đã có sự chuyển dịch tích cực nhưng chưa bền vững. Các khoản thu từ khu vực ngoài quốc doanh, thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ nhà đất tăng lên, cho thấy hoạt động kinh tế và thị trường bất động sản trên địa bàn có sự sôi động. Tuy nhiên, các nguồn thu này thường không ổn định và phụ thuộc nhiều vào yếu tố thị trường. Sự phụ thuộc lớn vào ngân sách cấp trên cho thấy các xã chưa phát huy hết tiềm năng để tạo ra nguồn thu ngân sách xã ổn định, làm giảm tính tự chủ trong điều hành.
5.2. Phân tích cơ cấu nhiệm vụ chi và tính hiệu quả trong thực tế
Về cơ cấu chi, số liệu cho thấy chi thường xuyên chiếm đến 97% tổng chi ngân sách xã vào năm 2020, trong khi chi đầu tư phát triển chỉ chiếm 0,6%. Tỷ trọng chi đầu tư thấp cho thấy khả năng tái đầu tư, xây dựng cơ sở hạ tầng từ nguồn ngân sách xã là rất hạn chế. Phần lớn các công trình lớn đều phải trông chờ vào nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia hoặc ngân sách cấp trên. Điều này đặt ra câu hỏi về hiệu quả quản lý ngân sách, liệu việc phân bổ chi đã hợp lý chưa và làm thế nào để tiết kiệm chi thường xuyên, dành nguồn lực cho các nhiệm vụ chi mang tính động lực cho sự phát triển lâu dài.
