Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 1. Khái niệm về thu hồi đất, bồi thường và hỗ trợ 1. Thu hồi đất Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai (Luật Đất đai, 2013).
Bồi thường Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra. Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao. Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác mang lại. Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất (Luật Đất đai, 2013).
Hỗ trợ Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Luật Đất đai, 2013). Một số khái niệm liên quan khác - Nhà nước giao đất là việc Nhà nước ban hành quyết định giao đất để trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu sử dụng đất. - Nhà nước cho thuê đất là việc Nhà nước quyết định trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu sử dụng đất thông qua hợp đồng cho thuê quyền sử dụng đất - Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất là việc Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người đang sử dụng đất ổn định mà không có nguồn gốc được Nhà nước giao đất, cho thuê đất thông qua việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 15 dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất lần đầu đối với thửa đất xác định. - Giá đất là giá trị của quyền sử dụng đất tính trên một đơn vị diện tích đất - Giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định.
- Tiền sử dụng đất là số tiền mà người sử dụng đất phải trả cho Nhà nước khi được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, công nhận quyền sử dụng đất (Luật Đất đai, 2013). Đặc điểm của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Mỗi dự án liên quan đến giải phóng mặt bằng có một đặc điểm riêng, liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. Giải phóng mặt bằng là quá trình đa dạng và phức tạp. - Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định.
Đối với khu vực nội thành, khu vực ven đô, khu vực ngoại thành, khu vực nông thôn, trình độ dân trí khác nhau. mật độ dân cư khác nhau, ngành nghề đa dạng và đều hoạt động sản xuất theo một đặc trưng riêng của vùng đó. Do đó, giải phóng mặt bằng cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt. - Tính phức tạp thể hiện: Đất đai là tài sản có giá trị đặc biệt, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế- xã hội đối với mọi người dân.
Ở khu vực thành thị, đất đai có giá trị cực lớn. Còn đối với khu vực nông thôn, đất đai lại là tư liệu sản xuất chủ yếu, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất. Người dân có tâm lý, mất đất coi nhu mất tư liệu sản xuất, mất đi nguồn sống chính. Trước tình hình đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Vai trò của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng trong quá trình đầu tư xây dựng của dự án 1. Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng có ảnh hưởng lớn đến tiến độ thực hiện các dự án Công tác bồi thường GPMB trở thành một yêu cầu tiên quyết đi trước một bước trong các dự án xây dựng. Mặt bằng để xây dựng là một yếu tố hết sức quan trọng đối với các dự án đầu tư xây dựng.
Có mặt bằng thì mới có thể tiến hành đo đạc, thi công, xây lắp công trình được. Trong trường hợp khu đất đã được giải tỏa gần hết mà chỉ vướng một vài hộ gia đình bị thu hồi đất trong diện GPMB mà chưa chịu di chuyển, tháo dỡ thì cũng không thi công được. Do vậy, công tác bồi thường GPMB có ảnh hưởng lớn đến tiến độ thực hiện dự án. Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng có ảnh hưởng lớn đến đời sống của người bị thu hồi đất và nó ảnh hưởng đến an ninh, chính trị, xã hội trên địa bàn thu hồi đất.
Công tác bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, tác động tới mọi mặt của đời sống kinh tế chính trị, văn hóa xã hội của nhiều người, của cả cộng đồng dân cư. Nếu giải quyết không tốt không thoả đáng quyền lợi của người có đất bị thu hồi và những người bị ảnh hưởng khi thu hồi đất dễ bùng phát khiếu kiện, đặc biệt là những khiếu kiện tập thể đông người làm cho tình hình trở nên phức tạp, từ đó gây ra sự mất ổn định về kinh tế chính trị, văn hóa xã hội và trật tự an toàn xã hội. Nếu giải quyết tốt công tác bồi thường GPMB và tái định cư còn tạo công ăn việc làm cho người bị thu hồi đất, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế xã hội từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ.Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của dự án đầu tư Trong quá trình thực hiện dự án đầu tư, nếu làm tốt công tác bồi thường GPMB sẽ giúp cho chủ đầu tư có thể vận hành khai thác dự án đúng tiến độ đã Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Bên cạnh đó, giúp cho chủ đầu tư không bị ứ đọng vốn do tiến độ dự án bị chậm trễ, tránh được các rủi ro ngẫu nhiên do thời tiết và biến động giá cả, đảm bảo được tính hiệu quả của dự án.
Việc đưa dự án vào khai thác vận hành sớm còn giúp cho chủ đầu tư có được các cơ hội trong hoạt động sản xuất kinh doanh của nhà đầu tư; đồng thời cũng giúp cho nhà nước sớm thu được ngân sách nhằm góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội. Nội dung quản lý bồi thường GPMB để thực hiện các dự án đầu tư 1. Lập kế hoạch giải phóng mặt bằng Là các mốc thời gian và khối lượng công việc phải hoàn thành cho từng giai đoạn thực hiện dự án. Nếu không có kế hoạch cụ thể cho từng giai đoạn, từng khối lượng công việc thì sẽ không thể bố trí, sắp xếp các điều kiện, nguồn lực để phát huy nội lực và hạn chế rủi ro trong quá trình tổ chức thực hiện GPMB.
Để kế hoạch được thực hiện một cách tốt nhất thì cần phải đảm bảo rằng trong kế hoạch đã tính toán hết tất cả các tình huống xấu nhất có thể xảy ra khi thực hiện thông qua việc khảo sát thực địa và tính toán khoa học về công tác bồi thường giải phóng mặt bằng. Tổ chức và huy động nguồn lực để giải phóng mặt bằng Tổ chức: Là một cơ quan, đơn vị làm đầu mối liên kết với các tổ chức, cơ quan đơn vị cá nhân có liên quan chịu trách nhiệm thực hiện công tác bồi thường GPMB. Huy động nguồn lực: Là chi phí GPMB và con người thực hiện công tác bồi thường GPMB cho từng giai đoạn thực hiện. Nếu không có chi phí (tiền bồi thường) và con người thực hiện cụ thể cho từng giai đoạn, từng khối lượng công việc thì sẽ không thể tổ chức thực hiện GPMB.
Để quá trình tổ chức thực hiện GPMB đạt kết quả tốt nhất thì cần phải bố trí, sắp xếp nguồn chi phí cụ thể cho từng giai đoạn và con người thực hiện công tác bồi thường GPMB cũng phải có năng lực, trình độ chuyên môn, nhất là kinh nghiệm trong công tác GPMB. Nhân lực thực hiện công tác GPMB ở đây bao gồm: Chủ đầu tư, các Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 18 cơ quan quản lý dự án, cơ quan chuyên môn và Hội đồng bồi thường GPMB, Trung tâm phát triển quỹ đất và Cụm công nghiệp cấp huyện, lãnh đạo, cán bộ chuyên môn địa chính cấp xã, các cơ quan liên quan và hệ thống kho bạc, ngân hàng (Vũ Trí thức, 2014). Triển khai công tác bồi thường giải phóng mặt bằng Là quá trình tổ chức thực hiện GPMB một dự án theo kế hoạch đã đặt ra đảm bảo tất cả các quy trình cần thiết phải thực hiện trong công tác GPMB của dự án theo quy định, từng nhiệm vụ cụ thể cho từng cơ quan quản lý dự án, cơ quan chuyên môn, các địa phương có dự án đi qua nhằm bồi thường, hỗ trợ để giải phóng, di dời toàn bộ tài sản trên đất thuộc phạm vi mặt bằng thực hiện dự án. Tổ chức họp dân thông báo chủ trương thực hiện dự án và vận động nhân dân ủng hộ đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Tiến hành hướng dẫn các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình tự kê khai đất và tài sản trên đất bị thu hồi để thực hiện dự án. Tổ công tác GPMB tiến hành kiểm kê đất và tài sản trên đất phục vụ công tác lập phương án tính toán bồi thường, hỗ trợ GPMB. Tiếp theo là lập phương án tính toán bồi thường, hỗ trợ GPMB; Công khai phương án; Kết thúc công khai phương án; Thẩm định và phê duyệt phương án.
