Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH 1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA QUAN HỆ TÀI SẢN GIỮA CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA ĐÌNH 1. Khái niệm quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình Tài sản Từ xa xưa, con người đã có ý thức thu lượm thức ăn để sống. Họ cũng ý thức rằng muốn có nhiều thức ăn hơn phải có những công cụ thích hợp.
Của cải lúc này không chỉ là những sản phẩm tự nhiên mà nhờ có công cụ lao động nó đã trở thành những thứ có giá trị hơn, trở thành tài sản. Tài sản là một khái niệm rộng, được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau và đã được thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử phát triển chế độ chính trị - kinh tế - xã hội của mỗi đất nước. Theo Điều 163 Bộ Luật Dân sự năm 2005 thì "tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản" [28]. Quan hệ tài sản Dưới bất kỳ một xã hội nào, con người muốn tồn tại thì họ phải tham gia vào các quan hệ xã hội, nhằm đáp ứng những nhu cầu vật chất và tinh thần trong cuộc sống.
Dưới góc độ pháp lý, các quan hệ mà con người tham gia nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần cho mình được gọi là quan hệ nhân thân, các quan hệ nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất gọi là quan hệ tài sản. Tài sản là một khái niệm thay đổi với thời gian vì vậy quan hệ tài sản giữa các thành viên trong xã hội cũng không phải bất biến mà luôn thay đổi với sự phát triển của kinh tế - xã hội. Quan hệ tài sản trước hết là quan hệ xã hội giữa người với người về tài sản. Nhưng khi xã hội phát triển, của cải vật chất bắt đầu dư thừa, xuất hiện tư tưởng chiếm giữ làm của riêng - đó cũng là 11 giai đoạn sơ khai của chế độ tư hữu tài sản thì cũng nẩy sinh nhu cầu được ghi nhận những tài sản của mình bằng một chế định pháp luật.
Khi được pháp luật điều chỉnh thì quan hệ tài sản trở thành quan hệ pháp luật. Các thành viên trong gia đình Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 định nghĩa: "Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau" [25]. Như vậy, có thể hiểu thành viên trong gia đình là những người có quan hệ do hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng. Gia đình có vị trí quan trọng đối với sự phát triển của một xã hội và từng thành viên trong gia đình.
Gia đình là tế bào của xã hội, gia đình có tốt thì xã hội mới tốt. Gia đình là môi trường gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống, là nơi giáo dục nề nếp, giúp hình thành nhân cách con người. Gia đình là môi trường đầu tiên mà mỗi con người hoàn thiện thể chất và tinh thần, chuẩn bị hành trang hòa nhập với cộng đồng, với đời sống xã hội. Hôn nhân và gia đình là những hiện tượng phát sinh trong quá trình phát triển của xã hội loài người.
Hiện tượng này cũng chịu sự tác động của các điều kiện kinh tế, xã hội như các hiện tượng khác. Khi xuất hiện Nhà nước, sự liên kết của các cá nhân nhằm xây dựng gia đình được coi là sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong quan hệ pháp luật. Quan hệ hôn nhân và gia đình không chỉ mang ý chí cá nhân mà còn thể hiện cả ý chí của Nhà nước. Quan hệ hôn nhân và gia đình khi được pháp luật điều chỉnh trở thành các quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình.
Đó là những quan hệ về nhân thân và quan hệ về tài sản phát sinh giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con. Thông thường quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình chỉ giới hạn giữa các thành viên trong gia đình, trừ một số trường hợp chủ thể của quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình không phải là thành viên của gia đình. Các chủ thể trong quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình thường gắn kết với nhau bởi quan hệ tình cảm hoặc huyết thống hoặc cả hai yếu tố. 12 Quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình Quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình cũng là mối quan hệ giữa người với người liên quan tới tài sản nhưng không phải là sở hữu của từng thành viên trong gia đình mà là mối quan hệ ràng buộc, gắn kết bởi quan hệ hôn nhân và gia đình.
Trong đời sống hàng ngày, các thành viên trong gia đình tham gia các quan hệ xã hội, sản xuất ra của cải vật chất nhằm đáp ứng nhu cầu cuộc sống hàng ngày của bản thân cũng như tạo lập nền tảng kinh tế, vật chất, tinh thần để xây dựng cuộc sống gia đình. Như vậy, mỗi thành viên trong gia đình khi tham gia các quan hệ xã hội đều có thể là những chủ thể độc lập của quyền sở hữu cá nhân, nhưng trong quan hệ gia đình mỗi thành viên đều có trách nhiệm đóng góp công sức của mình để tạo lập cuộc sống chung của cả gia đình. Mối quan hệ ràng buộc này xuất phát từ quan hệ huyết thống, nhu cầu tình cảm, quan hệ nuôi dưỡng và nó chỉ tồn tại khi có quan hệ hôn nhân và gia đình. Trong gia đình, ngoài yếu tố tình cảm, huyết thống, nuôi dưỡng thì cũng cần phải có tài sản để đảm bảo cho cuộc sống của cả gia đình.
Vì vậy, mỗi thành viên trong gia đình cần nỗ lực đóng góp công sức để phục vụ những nhu cầu chung trong gia đình và khi họ tách ra thì có nghĩa họ đã tạo lập một gia đình mới với những thành viên mới nhưng đồng thời vẫn có nghĩa vụ với những thành viên trong gia đình vốn có bởi sự ràng buộc nói trên, thêm vào đó là sự ràng buộc với những thành viên trong gia đình mới. Trong cuộc sống, mỗi thành viên trong gia đình đều có những quan hệ xã hội khác, ngoài quan hệ hôn nhân và gia đình. Họ tham gia vào các quan hệ như giao dịch, trao đổi, mua bán với nhiều người như mua đồ dùng cho gia đình, bản thân họ có được thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh với người khác, được cho tặng riêng một tài sản nào đó. Tất cả những quan hệ này diễn ra hàng ngày trong cuộc sống gia đình do đó đòi hỏi cần có quy định nào đó về cách xử sự chung cho phù hợp để các quan hệ này không gây ảnh hưởng đến lợi ích của các thành viên trong gia đình cũng như của người thứ ba.
Cụ thể, 13 Nhà nước cần ban hành các quy phạm pháp luật để điều chỉnh hành vi của các thành viên trong gia đình, đó là quy tắc xử sự chung và được tổng hợp thành chế định về quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình. Như vậy, quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình là chế định thể hiện mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình về sở hữu tài sản và phương thức thực hiện quyền sở hữu tài sản của các thành viên trong gia đình. Ở đây, quan hệ tài sản không chỉ thể hiện tài sản thuộc về ai, do ai chiếm hữu, sử dụng mà còn bao gồm cả việc dịch chuyển tài sản từ chủ thể này sang chủ thể khác. Mỗi quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình có những phương thức thực hiện quyền sở hữu riêng.
Phương thức này có thể là ước định (do các bên tự thỏa thuận) hay pháp định (do pháp luật quy định). Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, các thành viên trong gia đình có thể thỏa thuận mức đóng góp về tiền, tài sản, công sức… để đảm bảo cuộc sống chung của cả gia đình, họ có thể phân công lao động cho phù hợp với từng vị trí, vai trò của mỗi thành viên trong gia đình nhằm mục đích duy trì gia đình nói chung và sự tồn tại, phát triển của mỗi thành viên trong gia đình nói riêng. Có thể nói, quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình được xây dựng dựa trên sự thỏa thuận của các bên không trái với pháp luật và đạo đức xã hội. Theo đó họ có thể lựa chọn một chế độ tài sản phù hợp để duy trì cuộc sống của cả gia đình đó là chế độ cộng đồng (sở hữu chung của tất cả thành viên) và phân sản (sở hữu riêng của từng người).
Tuy nhiên, ở chế độ cộng đồng thì cần có sự thỏa thuận rõ về những tài sản chung, quyền và nghĩa vụ của mỗi thành viên đối với khối tài sản chung đó, cách thức phân chia tài sản chung. Còn đối với chế độ phân sản thì cần dựa trên năng lực thực tế của mỗi thành viên đóng góp nhằm đảm bảo cuộc sống chung của gia đình. Chế độ tài sản pháp định đó là việc quy định về căn cứ, nguồn gốc, thành phần các loại tài sản, quyền và nghĩa vụ của mỗi thành viên trong gia đình đối với tài sản đó, các trường hợp và nguyên tắc phân chia tài sản chung… Thực ra, chế độ tài sản cộng đồng và chế độ tài sản pháp định được 14 thể hiện rõ nét hơn cả ở quan hệ vợ chồng và được pháp luật ghi nhận một cách đầy đủ hơn cả. Tuy nhiên, trong quan hệ hôn nhân và gia đình, ngoài quan hệ vợ chồng còn có các mối quan hệ khác như quan hệ giữa cha mẹ và con, quan hệ giữa ông bà nội ngoại và cháu, giữa anh chị em và các thành viên khác trong gia đình.
Có thể thấy đây là mối quan hệ rất rộng, bao trùm đến ba thế hệ, nó không chỉ nằm ở một gia đình nhỏ mà là đại gia đình. Do đó, quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình cũng vô cùng phức tạp. Quan hệ này không chỉ xuất phát từ vấn đề huyết thống (liên quan đến cấp dưỡng, thừa kế) mà còn xuất phát từ tình thương, trách nhiệm giữa người nọ với người kia (nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục…). Phân loại và đặc điểm của quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình 1.