CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Có thể nói thanh toán không dùng tiền mặt là chủ đề được quan tâm cũng như nhắc tới rất nhiều trong thời gian vừa qua, chính vì vậy đề tài: Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt được nhiều tác lựa chọn để nghiên cứu. Mỗi tác giả lựa chọn cho mình một cách tiếp cận riêng, tác giả đã tham khảo một số công trình nghiên cứu: - Đặng Công Hoàn, 2015, Phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư tại Việt Nam. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Đề tài đã đánh giá vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt đối với nền kinh tế theo mô hình hồi quy theo chuỗi thời gian để thực hiện phân tích tương quan.
Tuy nhiên đề tài mới chỉ tập trung vào nghiên cứu thực trạng cũng như đề ra các giải pháp phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt hiện đại với hàm lượng công nghệ thông tin cao phục vụ nhóm khách hàng dân cư. - Trần Thị Ánh, 2014, Một số giải pháp nhằm tiếp tục phát triển thanh toán không dùng tiền mặt ở Việt Nam hiện nay. Trường Học viện Tài chính. Luận văn đã đánh giá những thành tự đạt được, hạn chế và nguyên nhân của các hạn chế đó trong thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt nam giai đoạn 2011- 2013.
Tuy nhiên, các giải pháp đưa chưa cụ thể, mang nặng tính lý thuyêt nên khó áp dụng cho một đơn vị ngân hàng riêng biệt. - Lã Thị Kinh Anh, 2015, Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam – Chi nhánh Thái Nguyên. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả đã sử dụng phương pháp thu thập, xử lý thông tin để phân tích rõ thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng, đưa ra các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cũng như chỉ ra được điểm mạnh, tồn tại, cũng như các cơ hội của chi nhánh để tận dụng phát triển tại đơn vị.
4 c - Nguyễn Thị Linh Trang, 2016, Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng TMCP Quân đội – Chi nhánh Thái Nguyên. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả đã sử dụng phương pháp thu thập, xử lý thông tin để phân tích rõ thực trạng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại MB Thái Nguyên trong giai đoạn 2011-2015, từ đó đánh giá các kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại MB Thái Nguyên. - Nguyễn Thùy Dung, 2018, Phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam, Chi nhánh Quảng Trị.
Trường Đại Học Kinh tế Huế - Đại học Huế. Tác giả đã đưa ra được cơ sở lý luận và thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt trong thanh toán nội địa tại BIDV Quảng Trị, từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Chi nhánh. Tuy nhiên luận văn mới chỉ nghiên cứu về thanh toán không dùng tiền mặt trong thanh toán nội địa mà chưa đề cập đến thanh toán quốc tế. - Nguyễn Quốc Hà, 2017, Năng lực cạnh tranh dịch vụ thẻ và thanh toán không dung tiền mặt của Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam: Nghiên cứu trên địa bàn Hà Nội.
Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả thông qua phân tích SWOT đã nếu ra thực trạng tổng thể về các điểm mạnh, điểm yếu trong công tác quản trị và phát triển dịch vụ thẻ, thanh toán không dùng tiền mặt, cũng như đưa ra được một số giải pháp thích hợp để góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh sản phẩm dịch vụ thẻ và thanh toán không dung tiền mặt tại Techcombank trên đại bàn Hà Nội. - Giáp Thành Trung, 2016, Năng cao chất lượng dịch vụ thẻ tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và phát triển Việt Nam – Chi nhánh Thăng Long. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.
Trên cơ sở đánh giá thực trạng chất lượng dịch vụ thẻ, tác giả đã phân tích những kết quả đạt được cũng như chưa đạt được để từ đó đưa giá các giải pháp có giá trị nằm nâng cao chất lượng dịch vụ thẻ, giúp thúc đẩy phát triển hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt. 5 c - Trần Thị Phương Quyên, 2016, Phát triển dịch vụ Ngân hàng điện tử tại Sở giao dịch Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến phát triển ngân hàng điện tử trong hệ thống ngân hàng thương mại; Phân tích, đánh giá thực trạng trọng việc phát triển dịch vụ ngân hàng điện tại Sở giao dịch.
Sau khi nghiên cứu phân tích, đánh giá tác giả đã hệ thống được các giải pháp chủ yếu nhằm phát triển dịch vụ Ngân hàng điện tử. Đây cũng là một trong những giải pháp nhằm đẩy mạnh hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt. - Nguyễn Thị Trang, 2019, Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng Vietcombank – Chi nhánh Thanh Xuân. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.
Tác giả đã làm rõ tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thương mại cổ phần, rút ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Nghiên cứu làm rõ các vấn đề lý luận về phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng Vietcombank. Khảo sát, phân tích làm rõ thực trạng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng Vietcombank - chi nhánh Thanh Xuân. Đánh giá khái quát những kết quả đã đạt được, những hạn chế, thiếu sót cần khắc phục và nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót trong phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng Vietcombank – chi nhánh Thanh Xuân.
Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả phát triển dịch vụ này tại ngân hàng Vietcombank chi nhánh Thanh Xuân trong thời gian tới. - Lê Thị Hồng Phượng, 2012, Giải pháp mở rộng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại Việt Nam. Trường Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả thông qua số liệu thu thập được từ điều tra mẫu để đánh giá thực trang thanh toán không dùng tiền mặt đối với khách hàng cá nhân tại Việt Nam đã chỉ ra được mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đối với cá nhân.
Cũng như đưa ra được những bất cập nổi bật trong hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt 6 c đối với khách hàng cá nhân hiện nay, đồng thời cũng nhấn mạnh tầm quan trọng đối với hệ thống Ngân hàng và nền kinh tế. Trên cơ sở đó tác giả đã đưa ra các giải pháp, kiến nghị để cải tiến các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Nhìn chung các công trình nghiên cứu đã phản ánh khá đầy đủ cơ sở lý luận, thực trạng hoạt động phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại một số ngân hàng, cũng như cả nền kinh tế. Tuy nhiên gắn với đối tượng nghiên cứu là Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam – Chi nhánh Tràng An thì chưa từng có công trình nào được công bố.
Cơ sở lý luận về thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng thương mại 1.1 Một số khái niệm 1.1 Khái niệm về NHTM Ngân hàng là một trong các tổ chức tài chính quan trọng nhất của nền kinh tế. Ngân hàng không phải được hình thành trong bất kì điều kiện kinh tế nào, lịch sử hình thành và phát triển của NH gắn liền với lịch sử phát triển của nền sản xuất hàng hóa. Khi kinh tế phát triển đến một trình độ nhất định sẽ tất yếu dẫn đến sự ra đời của các NH, và đến lượt mình, sự phát triển của hệ thống NH trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế. NHTM hoạt động kinh doanh trên cơ sở các điều kiện kinh tế và quy định của luật pháp, thông qua các hoạt động đó chúng tác động đến nền kinh tế và đời sống xã hội.
Chức năng chính của NHTM là sự dẫn vốn từ nơi thừa vốn đến nơi thiếu vốn, làm trung gian thanh toán trong nền kinh tế. Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 điều 4 định nghĩa: “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân” và “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung ứng các dịch vụ thanh toán”. Với chức năng của mình, Ngân hàng Thương mại (NHTM) đã hình thành, tồn 7 c tại và phát triển hàng trăm năm nay gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá.
Sự phát triển hệ thống NHTM đã có tác động to lớn đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ, cụ thể kinh tế thị trường càng được phát triển thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thay thế được. Như vậy, có thể nói NHTM là một định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường về lĩnh vực kinh doanh tiền tệ - tín dụng và dịch vụ ngân hàng liên quan đến mọi ngành.2 Khái niệm về thanh toán không dùng tiền mặt a. Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt Theo tác giả Đặng Công Hoàn (2015, trang 15):“TTKDTM là một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng DVTT”.