Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÀI SẢN 1. KHÁI NIỆM TÀI SẢN 1. Sơ lƣợc về khái niệm tài sản Tài sản là một khái niệm hết sức gần gũi với đời sống con người. Nó tồn tại xung quanh con người, do con người khai thác từ tự nhiên hoặc tự tạo ra để đáp ứng các nhu cầu đa dạng của mình.
Từ thuở sơ khai, khi xã hội loài người mới bắt đầu hình thành, con người tồn tại và phát triển cuộc sống của mình bằng cách tìm kiếm nguồn thức ăn từ thiên nhiên, sử dụng các công cụ lao động đơn giản, thô sơ. Khi đó những vật dụng hữu ích phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt, ăn uống, nghỉ ngơi… chính là những hình thức tồn tại đầu tiên của tài sản. Cùng với sự phát triển của kinh tế, chế độ tư hữu, tài sản ngày càng đóng vai trò quan trọng và trở thành một trong những mối quan tâm lớn nhất của loài người. Nhắc đến tài sản là nhắc tới những đối tượng không chỉ có tính hữu ích đáp ứng được các nhu cầu thiết yếu của con người mà nó còn là một nguồn tài nguyên; có khả năng sản sinh thêm những giá trị, lợi ích mới và trở thành thước đo sự giàu có, sung túc của mỗi cá nhân, tổ chức hay một nền kinh tế.
Mặc dù tài sản là một thuật ngữ quen thuộc, được sử dụng hàng ngày nhưng hiện vẫn chưa có một định nghĩa hoàn chỉnh về tài sản. Mỗi một ngành khoa học nhìn nhận tài sản dưới các góc độ khác nhau và định nghĩa về tài sản cũng dựa trên những tiêu chí riêng của ngành đó. Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia) định nghĩa: Tài sản là của cải vật chất dùng vào mục đích sản xuất hoặc tiêu dùng. Khi phân loại tài sản theo chu kỳ sản xuất ta có tài sản cố định và tài sản lưu động.
Còn khi phân loại tài sản theo đặc tính cấu tạo của vật chất ta có tài sản vô hình và tài sản hữu hình. 10 Dưới một góc nhìn khác, góc nhìn của chuyên ngành kế toán kinh doanh tài sản được hiểu là: Thuật ngữ chỉ tất cả những gì có giá trị tiền tệ thuộc sở hữu của một cá nhân, một đơn vị, hoặc của nhà nước, có thể được dùng để trả nợ, sản xuất ra hàng hóa hay tạo ra lợi nhuận bằng cách nào đó. Một tài sản có ba đặc tính không thể thiếu lợi nhuận kinh tế có thể xảy ra trong tương lai; do một thực thể hợp pháp kiểm soát; thu được kết quả ngay từ hợp đồng kinh doanh hoặc giao dịch đầu tiên [26]. Định nghĩa này chỉ ra một số những đặc điểm quan trọng của tài sản ngoài việc nhấn mạnh tính hữu ích (dùng để trả nợ, sản xuất ra hàng hóa, hay tạo ra lợi nhuận) còn có thể được sở hữu (kiểm soát bởi một thực thể hợp pháp) và định giá được thành tiền (mang giá trị tiền tệ).
Do mang nặng tính học thuật nên những định nghĩa về tài sản kể trên không được sử dụng nhiều trong đời sống. Trong ngôn ngữ đời thường tài sản được hiểu một cách đơn giản và mộc mạc là những vật phục vụ cho đời sống con người. Tài sản có thể là những vật dụng sinh hoạt thông thường: cái chén, cái bát, chăn, màn…, cũng có thể là những vật dụng giá trị lớn: nhà ở, xe cộ hay trang trại đồn điền. Chúng ta có thể cảm nhận được sự tồn tại của tài sản thông qua các giác quan, có thể nhìn, cầm nắm và kiểm soát được.
Điều này khẳng định tài sản là vật có thực, chúng hữu hình hoặc phải được hữu hình hóa và đáp ứng được một trong các nhu cầu từ ăn mặc, nghỉ ngơi đến sản xuất kinh doanh của con người. Theo cách hiểu này, thì tài sản trong ngôn ngữ đời thường tồn tại nhiều ở dạng vật chất. Tuy nhiên dù hiểu theo cách thức nào thì cũng không thể phủ nhận được tính hữu ích và tính có thể được sở hữu bởi một ai đó của tài sản. Tài sản trong ngôn ngữ pháp lý Trong đời sống thực tế các khái niệm thường được nhìn nhận dưới góc độ đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với số đông dân cư.
Tuy nhiên, các ngành khoa học lại nghiên cứu các khái niệm này dưới góc độ chuyên ngành để đi 11 tìm bản chất, ý nghĩa và quay lại phục vụ cho chính đời sống con người. Khoa học pháp lý nhìn nhận tài sản về cơ bản là giống với khái niệm trong ngôn ngữ đời thường vì suy cho cùng chúng đều dùng để chỉ một loại đối tượng. Tuy nhiên, các nhà khoa học pháp lý không chỉ tìm hiểu tài sản dưới góc độ khái niệm mà còn xây dựng thành chế định quan trọng của luật dân sự - chế định tài sản. Thậm chí, ở một số quốc gia còn có hẳn một ngành khoa học pháp lý về tài sản gọi là luật tài sản.
Trong ngôn ngữ pháp lý tài sản không chỉ là vật chất mà còn là của cải. Của cải luôn gắn liền với thuộc tính giá trị và không ngừng biến đổi để hoàn thiện. Chính vì vậy khái niệm tài sản trong khoa học pháp lý không phải là một khái niệm bất biến, nó có thể thay đổi qua các giai đoạn khác nhau và thậm chí giữa các quốc gia, các trường phái luật học cùng thời cũng nhìn nhận khái niệm tài sản không hoàn toàn đồng nhất. Trong đời sống thực tế một vật được con người sử dụng có thể coi là tài sản, tuy nhiên trong khoa học pháp lý vật đó không đương nhiên là của cải - tài sản.
Vật chỉ trở thành tài sản khi nó được đưa vào trong giao lưu dân sự và xác định sở hữu hay quyền chủ thể của một cá nhân đối với vật đó. Nói cách khác chính các quyền mới tạo nên giá trị cho vật và biến chúng trở thành tài sản. Vật thuộc sở hữu của một người đồng nghĩa với việc người đó có thể chiếm hữu, sử dụng, định đoạt vật đó; chống lại sự tác động hay áp đặt quyền của những người khác lên vật. Đây là một thuộc tính quan trọng mà pháp luật của hầu hết các quốc gia đều ghi nhận.
Ngôn ngữ thông dụng nhìn nhận tài sản là những vật có thể được nhận biết bằng các giác quan - đồng nghĩa tài sản phải hữu hình hoặc có thể được hữu hình hóa. Nhưng trong ngôn ngữ pháp lý - tài sản không nhất thiết phải hữu hình mà có thể vô hình. Cùng với sự phát triển của khoa học, tài sản từ chỗ là những của cải "dạng thô" như nhà cửa, đất đai, xe cộ…ngày nay đã xuất hiện những của cải, tài sản đặc biệt như khoảng không vũ trụ, năng lượng gió…hay các quyền liên quan đến sở hữu trí tuệ. Tài sản trong ngôn ngữ pháp lý vì thế có thể là hữu hình hoặc vô hình.
12 Tài sản là một khái niệm động vì vậy rất khó để đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh về tài sản. Hầu hết pháp luật các quốc gia đều định nghĩa tài sản bằng cách kết hợp hai yếu tố tài sản là vật và quyền tài sản. Tuy nhiên qua những nội dung được phân tích như trên, có thể đưa ra một khái niệm mang tính tương đối về tài sản như sau: Tài sản là các lợi ích vật chất mà con người chiếm hữu được nhằm đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng, kinh doanh của cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức. Ý nghĩa của khái niệm tài sản Tài sản được sử dụng để đáp ứng mọi nhu cầu trong sản xuất, sinh hoạt của con người, do đó nó trở thành khách thể trung tâm, quan trọng của mọi quan hệ xã hội.
Sở hữu tài sản vì vậy cũng trở thành một trong những mối quan tâm lớn nhất của loài người và là nguyên nhân tạo nên sự xung đột, tranh giành giữa cá nhân với nhau, giữa quốc gia này với quốc gia khác. Vì vậy, xây dựng khái niệm tài sản có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với mọi ngành khoa học và đặc biệt là khoa học pháp lý. Trong khoa học luật dân sự tài sản được coi là khái niệm gốc. Việc hoàn thiện nó mang những ý nghĩa quan trọng sau: Thứ nhất: Tài sản là khái niệm cơ bản làm nền tảng xây dựng các khái niệm khác của luật dân sự và các phân ngành của luật dân sự như: luật hôn nhân gia đình, luật thương mại, luật chứng khoán ….
Từ chế định tài sản hình thành chế định về sở hữu, quyền sở hữu trí tuệ, hợp đồng… Vai trò quan trọng này xuất phát từ việc, một trong hai nhóm quan hệ lớn thuộc đối tượng điều chỉnh của luật dân sự chính là nhóm quan hệ về tài sản. Các chế định lớn và các phân ngành của luật dân sự cũng đều nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau của tài sản. Thứ hai: Tài sản nắm giữ vai trò không thể thiếu đối với cuộc sống con người nên các giao dịch liên quan đến tài sản: tặng cho, mua bán, trao đổi… phát sinh hàng ngày và chiếm số lượng lớn nhất trong các giao dịch dân 13 sự. Trên cơ sở khái niệm tài sản sẽ xác định những vật chất nào là đối tượng của giao lưu dân sự, từ đó xây dựng quy chế điều chỉnh các giao dịch đảm bảo lợi ích vật chất của các chủ thể trong quan hệ đó.
Chỉ những đối tượng được coi là tài sản mới có thể trở thành đối tượng của giao lưu dân sự và được điều chỉnh bởi các quy định của pháp luật dân sự. Những đối tượng nào không được coi là tài sản thì không thể trở thành đối tượng của giao lưu dân sự. Ví dụ: Khoảng không vũ trụ, đất trên mặt trăng … Thứ ba: Tài sản là các lợi ích vật chất mà các chủ thể muốn đạt được khi tham gia vào quan hệ dân sự. Để có các lợi ích này, chủ thể thực hiện quyền của mình bằng nhiều cách thức khác nhau.
Vì vậy khi có tranh chấp về các loại tài sản, thì cần phải có các cơ chế giải quyết phù hợp với các phương thức thực hiện và bảo vệ quyền dân sự. Tài sản là những đối tượng có giá trị và có thể mang trao đổi trong giao lưu dân sự. Những đối tượng không có những thuộc tính để được xác định là tài sản thì không thể là đối tượng của giao lưu dân sự và không thể phát sinh những tranh chấp liên quan đến đối tượng đó.