Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm tự sự, tự sự học Tiến trình phát triển của văn học Việt Nam được thể hiện qua sự thành công của các tác phẩm với nhiều thể loại khác nhau ở từng giai đoạn. Văn học Việt Nam bao gồm một số loại hình như tự sự, trữ tình, kịch,… Loại hình tự sự là một loại hình phổ biến và có vai trò quan trọng trong sự phát triển của văn học nói chung và văn học Việt Nam nói riêng. Bàn về khái niệm tự sự, tự sự học, có rất nhiều ý kiến nhận xét khác nhau.
Trong luận văn này, chúng tôi sẽ trình bày khái niệm phổ biến nhất. Tự sự (kể chuyện) là phương thức trình bày một chuỗi các sự việc, sự việc này dẫn đến sự việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết thúc thể hiện một ý nghĩa. “Tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó, qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó” [18, tr. Tự sự là một phương thức quan trọng trong văn học, là phương thức miêu tả của văn học.
Đặc điểm nổi bật nhất của tự sự là kể về một câu chuyện, một câu chuyện từ phía người khác. Trong tác phẩm tự sự, nhà văn đứng bên ngoài để trần thuật lại, kể lại. Mọi tâm tư, tình cảm của nhân vật, sự kiện, cốt truyện,… đều được nhà văn tái hiện lại như một đối tượng khách quan được đưa ra để mổ xẻ và phân tích. Vì vậy, tác phẩm tự sự thường có cái nhìn khách quan về sự kiện, nhân vật được kể.
Tự sự là phương thức miêu tả không thể thiếu của tác phẩm tự sự. Mục đích của phương thức tự sự là biểu hiện con người, thể hiện qui luật của đời sống, bày tỏ thái độ. Một số yếu tố của phương thức tự sự thể hiện trong tác phẩm tự sự như nhân vật, sự kiện, chủ đề, lời văn tự sự, thứ tự kể, ngôi kể, người kể,… Thứ nhất, nhân vật trong văn tự sự là người thực hiện các sự việc, tham gia vào các sự kiện, sự việc được kể. Nhân vật có lai lịch, tên tuổi, tính nết, ngoại hình, thể hiện được tư tưởng của tác phẩm và tác giả.
7 c Thứ hai, sự kiện là yếu tố không thể thiếu trong tác phẩm tự sự. Trong tác phẩm tự sự, sự kiện, sự việc xảy ra được sắp xếp theo trình tự, diễn biến, thể hiện được ý đồ của nhà văn. Thứ ba, mỗi tác phẩm tự sự có một hoặc nhiều chủ đề, trong đó có một chủ đề chính, mỗi tác phẩm tự sự có một ý nghĩa nhất định toát lên từ những sự việc, cốt truyện. Thứ tư, về lời văn tự sự, chủ yếu kể người, kể việc, kể về tên họ, lai lịch, tính cách, tài năng, phẩm chất của nhân vật.
Kể việc thì sẽ kể về hành động, việc làm, ý nghĩa của các hành động đó mang lại. Thứ năm, trong tác phẩm tự sự, thứ tự kể chuyện cũng là một đặc điểm đáng chú ý. Khi kể chuyện, người kể có thể kể các sự việc liên tiếp nhau theo thứ tự tự nhiên, việc gì xảy ra trước, kể trước, việc gì xảy ra sau kể sau. Nhưng có khi để muốn gây bất ngờ, thể hiện một dụng ý nghệ thuật nào đó của nhà văn, người ta có thể kể sự việc, kết quả đang diễn ra ở hiện tại trước, sau đó mới kể lại các sự việc xảy ra trong quá khứ.
Thứ sáu, về ngôi kể và người kể chuyện trong tác phẩm tự sự. Trong văn tự sự, ngôi kể có thể là ngôi thứ nhất, trực tiếp thể hiện, bộc lộ tâm tư tình cảm, suy nghĩ của nhân vật. Bên cạnh đó, để thể hiện sự khách quan, người kể có thể kể theo ngôi thứ ba, người kể giấu mình nhưng lại có mặt khắp nơi trong văn bản. Trong tác phẩm Lĩnh Nam chích quái lục, các câu chuyện đều được kể lại theo ngôi thứ ba.
Người kể có vai trò quan trọng, dẫn dắt người đọc đi vào câu chuyện, giới thiệu nhân vật, tình huống, đưa ra nhận xét, đánh giá, thái độ với nhân vật và câu chuyện được kể. Ngôi kể nào cũng có ưu điểm và hạn chế, cần lựa chọn ngôi kể phù hợp với câu chuyện, thể hiện được ý đồ của nhà văn. Ngày nay, tự sự không chỉ đơn giản là kể chuyện mà nó là một phương thức để giải thích, lí giải quá khứ và có nguyên lí riêng. Một số tác giả cũng đưa ra ý kiến nhận xét về tự sự, điển hình như “đã có bản thân lịch sử loài người, thì đã có tự sự” (Roland Barthes).
“Tự sự là cách để ta đưa các sự việc vào một trật tự, và từ trật tự ấy mà chúng ta có được ý nghĩa. Tự sự là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biến cố” (J. Tự sự là phương thức, là chìa khóa giúp con người hiểu biết sự vật. Tự sự là một phạm vi rộng lớn trong hoạt động giao tiếp của con người nói chung cũng như trong 8 c các thể loại văn học nói riêng.
Hàng ngày, con người vẫn kể chuyện hay nghe những câu chuyện diễn ra xung quanh mình hoặc xảy ra ở đâu đó một cách chi tiết hoặc khái lược. Mỗi nhà văn, nhà báo,… hàng ngày vẫn viết, vẫn kể những câu chuyện khác nhau dưới nhiều hình thức. Tự sự có ở khắp nơi không chỉ riêng trong văn học. Mọi câu chuyện, nhân vật, sẽ được tái hiện sinh động, khách quan qua lăng kính của tự sự.
Tự sự trở thành một phương thức biểu nghĩa kí hiệu học rộng lớn sử dụng trong cuộc sống và văn học. Đồng thời, khái niệm tự sự cũng là khái niệm phổ biến, quan trọng được dùng nhiều trong chương trình dạy học môn Ngữ Văn, gắn với các văn bản tự sự được dạy trong chương trình. Tương tự, khái niệm tự sự học, cũng đã có nhiều tác giả đưa ra những quan điểm khác nhau. Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học do nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên), khái niệm tự sự học được hiểu: “Tự sự học (narratologie) là một phân nhánh chủ yếu của thi pháp học hiện đại, nghiên cứu cấu trúc của văn bản trần thuật và các vấn đề hữu qua,… [9, tr.
Tự sự học nghiên cứu cả hệ thống sự kiện và tổ chức sự kiện, bao hàm cả việc nghiên cứu các cấu trúc tự sự cụ thể hoặc lịch sử tự sự của một nền văn học hay giai đoạn văn học nào đó” [9, tr. Trong cuốn Tự sự học - Một số vấn đề lí luận và lịch sử do tác giả Trần Đình Sử chủ biên có nêu khái niệm “tự sự học là một lĩnh vực nghiên cứu đặc thù của lí luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tượng, phần nào đó tương ứng với “thi học” nghĩa hẹp, là lĩnh vực lấy nghệ thuật thi ca làm đối tượng nghiên cứu. Tự sự học bao gồm cả hệ thống sự kiện, cách tổ chức các sự kiện đó, các môtíp truyện, sự phân loại chúng, lịch sử vận động của tự sự,… những vấn đề rộng lớn hơn trần thuật rất nhiều” [36, tr. Cũng theo tác giả Trần Đình Sử, trong cuốn Tự sự học - Một số vấn đề lí luận và lịch sử thì thì tự sự học đã có từ xưa.
Tự sự học hiện đại manh nha, hình thành cho đến nay có thể chia làm ba thời kì là tự sự học chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học cấu trúc chủ nghĩa và tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa. Trước chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học nghiên cứu các thành phần và chức năng của tự sự. Bakhtin đã nghiên cứu từ những năm 20 của thế kỉ trước về mối quan hệ giữa tác giả và nhân vật, ngôn từ nghệ thuật và tính đối thoại của nó. Bakhtin là một trong số những người mở đường cho tự sự học 9 c hiện đại phát triển.
Lí thuyết của tự sự học hiện đại cho ta thấy sự phức tạp của cấu trúc tự sự. Lí thuyết của tự sự học quan tâm đến việc kể về cái gì, kể như thế nào, từ đó làm nổi bật vai trò của chủ thể trong trần thuật. Chỉ ra được ý thức chủ thể của tự sự cũng là một trong những hiện tượng phức tạp, nhiều tầng, bao gồm tác giả hàm ẩn, người trần thuật có thể nhiều vai, nhân vật có thể nhiều người. Cấu trúc tự sự có nhiều tiếng nói, nhiều giọng điệu, có tính đối thoại.
Lí thuyết tự sự học hiện đại làm cho người trần thuật vô hình được can dự vào tiến trình tự sự từ hình thức đến bình luận. Lí thuyết tự sự đã chỉ ra kết cấu tầng bậc trần thuật, tự sự càng phát triển thì kéo theo đó là sự phát triển của siêu tự sự, xuất hiện các kiểu người trần thuật khác nhau. Lí thuyết tự sự còn cho thấy sự biến dạng của thời gian, nó giúp quan sát cụ thể cơ chế nghệ thuật của tự sự. Nêu ra vấn đề góc nhìn với điểm nhìn, tiêu cự trần thuật với mô hình trần thuật.
Tự sự học hiện đại cũng nghiên cứu sâu về hành vi ngôn ngữ tự sự và các hình thức của nó. Nghiên cứu cấu trúc của tình tiết, các kiểu tổ hợp của tình tiết, loại hình hóa cốt truyện. Tự sự học giúp hiểu rõ mọi hình thức tự sự, nghệ thuật và phi nghệ thuật nên việc nghiên cứu tự sự học có ý nghĩa rất lớn. Nó mở ra khả năng nghiên cứu truyền thống tự sự trong mỗi nền văn học bởi mỗi nền văn học đều có một hệ thống thể loại tự sự, tiếp nối nhau trong lịch sử.
Nhưng ranh giới giữa các thể loại và tiến trình phát triển của chúng ra sao từ trước đến nay chỉ có thể cảm nhận cảm tính. Lí thuyết tự sự cung cấp những khái niệm về cấu trúc văn bản tự sự, giúp chúng ta nhận ra các đặc điểm trên dựa vào cơ sở khoa học đó. Lí thuyết tự sự không chỉ là kĩ thuật trần thuật của các thể loại của nhà văn mà còn cho thấy cả truyền thống văn hóa ở đằng sau nó, giúp ta nhìn lại được những ưu, nhược điểm của truyền thống văn hóa, văn học, các vấn đề của văn học sử dân tộc một cách sâu sắc nhất. Như vậy, tự sự học là một bộ môn nghiên cứu liên ngành bao gồm cả phần lí thuyết cấu trúc văn bản tự sự, cấu trúc sự kiện vừa bao gồm cả phần nghiên cứu các hình thức và truyền thống tự sự trong các nền văn học dân tộc và so sánh chúng với nhau.