Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Thành Phần Loài Cá Trong Các Hệ Sinh Thái Sông Hồ Ở Đà Nẵng

Nghiên cứu thành phần loài cá trong hệ sinh thái sông hồ tại Đà Nẵng, phân tích đa dạng sinh học và vai trò của các loài cá trong môi trường tự nhiên.

• Tác giả: Nguyễn Thành Trung
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản lý Tài Nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông, hồ TP Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI
• 1.3. Ý NGHĨA KHOA HỌC ĐỀ TÀI
• 1.4. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.4.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.4.1.1. Vị trí địa lý
• 1.4.1.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.4.1.3. Đặc điểm thủy văn
• 1.4.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI CÁ
• 1.4.2.1. Lịch sử nghiên cứu thành phần loài cá trên thế giới
• 1.4.2.2. Lịch sử nghiên cứu thành phân loài cá ở Việt Nam
• 1.4.2.3. Lịch sử nghiên cứu ở khu vực miền Trung và Thành Phố Đà Nẵng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
• 2.3.2. Phương pháp tham vấn cộng đồng
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN
• 3.1. DANH MỤC VÀ CẤU TRÚC THÀNH PHẦN LOÀI CÁ TRONG MỘT SỐ HỆ SINH THÁI SÔNG HỒ TP.
• 3.1.1. Danh mục thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.1.3. Sự đa dạng các bậc phân loại của các khu hệ cá
• 3.2. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ XÂM NHẬP CỦA CÁC LOÀI CÁ NGOẠI LAI ĐỐI VỚI MỘT SỐ HỆ SINH THÁI SÔNG HỒ TP.
• 3.2.1. Một số loài cá ngoại lai tại một số khu hệ sinh thái sông hồ TP.
• 3.2.2. Đánh giá mức độ xâm nhập của một số loài cá ngoại lai trong các khu hệ cá ở TP.
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu thành phần loài cá trong các hệ sinh thái sông hồ tại Đà Nẵng. Mục tiêu chính là xác định và đánh giá sự đa dạng của các loài cá nước ngọt, đồng thời phân tích tác động của các loài cá ngoại lai đến hệ sinh thái bản địa. Nghiên cứu này cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên môi trường.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Sự xâm nhập của các loài sinh vật ngoại lai đang là mối đe dọa nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học bản địa. Theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008, các loài ngoại lai xâm hại có thể gây mất cân bằng sinh thái và đe dọa sự tồn tại của các loài bản địa. Nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng thành phần loài cá tại Đà Nẵng, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Mục tiêu và ý nghĩa khoa học

Mục tiêu của nghiên cứu là xác định thành phần loài cá trong các hệ sinh thái sông hồ tại Đà Nẵng. Ý nghĩa khoa học của đề tài là cung cấp cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học, hỗ trợ các nghiên cứu tiếp theo và góp phần vào công tác bảo tồn loài cá nước ngọt.

II. Đặc điểm tự nhiên khu vực nghiên cứu

Đà Nẵng là thành phố có vị trí địa lý đặc biệt, nằm ở trung tâm miền Trung Việt Nam. Khu vực này có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với hai mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô. Hệ thống sông ngòi tại Đà Nẵng bao gồm các sông chính như sông Hàn, sông Cẩm Lệ, và sông Cu Đê, tạo nên các hệ sinh thái đa dạng và phong phú.

2.1. Vị trí địa lý và khí hậu

Đà Nẵng nằm ở tọa độ 15°55’ đến 16°14’ vĩ bắc và 107°18’ đến 108°20’ kinh đông. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình năm khoảng 25,9°C, lượng mưa trung bình hàng năm là 2201 mm. Đây là điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của các loài cá nước ngọt.

2.2. Hệ thống sông ngòi

Hệ thống sông ngòi tại Đà Nẵng bao gồm các sông chính như sông Hàn, sông Cẩm Lệ, và sông Cu Đê. Các sông này có đặc điểm ngắn và dốc, tạo nên các hệ sinh thái đa dạng với nhiều loài cá khác nhau. Đây là nơi lý tưởng để nghiên cứu thành phần loài cá và đánh giá đa dạng sinh học.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp khoa học hiện đại để thu thập và phân tích dữ liệu về thành phần loài cá. Các phương pháp bao gồm nghiên cứu thực địa, tham vấn cộng đồng, và phân tích trong phòng thí nghiệm. Dữ liệu được xử lý và đánh giá để đưa ra kết luận chính xác về đa dạng sinh học và tác động của các loài cá ngoại lai.

3.1. Nghiên cứu thực địa

Nghiên cứu thực địa được tiến hành tại các hệ sinh thái sông hồ chính của Đà Nẵng. Các mẫu cá được thu thập và phân loại để xác định thành phần loài. Phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về sự phân bố và đặc điểm sinh học của các loài cá.

3.2. Phân tích trong phòng thí nghiệm

Các mẫu cá thu thập được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định đặc điểm sinh học và di truyền. Phương pháp này giúp đánh giá chính xác sự đa dạng của các loài cá và tác động của các loài ngoại lai đến hệ sinh thái bản địa.

IV. Kết quả và biện luận

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài cá trong các hệ sinh thái sông hồ tại Đà Nẵng. Kết quả cho thấy sự đa dạng cao của các loài cá nước ngọt, đồng thời phát hiện sự xâm nhập của một số loài cá ngoại lai. Các loài ngoại lai này có nguy cơ gây mất cân bằng sinh thái và đe dọa sự tồn tại của các loài bản địa.

4.1. Đa dạng loài cá

Nghiên cứu đã ghi nhận sự đa dạng cao của các loài cá nước ngọt tại Đà Nẵng. Các loài cá được phân bố rộng rãi trong các hệ sinh thái sông hồ, với nhiều loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực này.

4.2. Tác động của loài cá ngoại lai

Nghiên cứu cũng phát hiện sự xâm nhập của một số loài cá ngoại lai như cá Trê phi và cá Rô phi vằn. Các loài này có khả năng cạnh tranh cao với các loài bản địa, gây mất cân bằng sinh thái. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc quản lý và kiểm soát các loài ngoại lai.

V. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu đã cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng về thành phần loài cá tại Đà Nẵng. Kết quả cho thấy sự đa dạng cao của các loài cá nước ngọt, đồng thời cảnh báo về tác động của các loài cá ngoại lai. Đề xuất các biện pháp bảo tồn và quản lý hiệu quả để duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ các hệ sinh thái sông hồ.

5.1. Kết luận

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài cá và đánh giá đa dạng sinh học tại các hệ sinh thái sông hồ của Đà Nẵng. Kết quả cho thấy sự cần thiết của việc bảo tồn và quản lý các loài cá nước ngọt, đặc biệt là trong bối cảnh sự xâm nhập của các loài ngoại lai.

5.2. Đề xuất

Đề xuất các biện pháp quản lý và kiểm soát các loài cá ngoại lai, đồng thời tăng cường công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Cần có các chính sách và chiến lược cụ thể để bảo vệ các hệ sinh thái sông hồ và duy trì sự đa dạng của các loài cá bản địa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự xâm lấn của các loài sinh vật ngoại lai là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm đa dạng sinh học và làm mất cân bằng các hệ sinh thái tự nhiên. Theo các tài liệu tổng kết quốc tế được trích dẫn trong công trình, sinh vật ngoại lai xâm hại đã góp phần làm tuyệt chủng 39% số loài sinh vật kể từ năm 1600, phá hủy 36% các hệ sinh thái tự nhiên và chiếm tới 50% nguyên nhân dẫn đến sự tuyệt chủng của các loài cá nước ngọt trên toàn cầu. Tại Việt Nam, theo công bố năm 2005 của Bộ Thủy sản, trong số 41 loài thủy sinh vật nhập nội đã có 6 loài cá được xếp vào nhóm ngoại lai gây xâm hại nghiêm trọng gồm: cá Ăn muỗi (Gambusia affinis), cá Hổ (Pygocentrus nattereri), cá Tỳ bà (Hypostomus punctatus), cá Tỳ bà lớn (Pterygoplichthys pardalis), cá Vược miệng bé (Micropterus dolomieu) và cá Vược miệng rộng (Micropterus salmoides).

Trước thực trạng đó, Luật Đa dạng sinh học năm 2008 đã quy định rõ trách nhiệm kiểm soát và bảo tồn hệ sinh thái bản địa trước sự phát triển của sinh vật ngoại lai. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu ngư loại học tại Việt Nam từ trước đến nay chủ yếu tập trung tại khu vực miền Bắc, miền Nam và Tây Nguyên, trong khi khu vực miền Trung còn nhiều khoảng trống dữ liệu. Tại thành phố Đà Nẵng, ngoại trừ một số khảo sát sơ bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa và một vài nhánh thuộc sông Hàn, hầu hết các hệ sinh thái sông, hồ nước ngọt khác chưa có công bố khoa học đồng bộ và có hệ thống. Do đó, khóa luận "Nghiên cứu thành phần loài cá trong một số hệ sinh thái sông, hồ TP Đà Nẵng" được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng về đa dạng thành phần loài và đánh giá mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai tại các thủy vực này.

Mục tiêu chung của đề tài là xác định thành phần loài cá và đánh giá hiện trạng xâm nhập của các loài cá ngoại lai trong một số hệ sinh thái sông, hồ tại thành phố Đà Nẵng. Để đạt được mục tiêu này, tác giả xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Điều tra thành phần loài cá bằng phương pháp tham vấn cộng đồng ngư dân và khảo sát thị trường thủy sản địa phương.
2. Thu thập trực tiếp mẫu vật các loài cá ngoại lai tại các điểm nghiên cứu.
3. Định loại hình thái học các loài cá ngoại lai theo các khóa phân loại chuyên ngành.
4. Lập danh mục và phân tích cấu trúc thành phần loài cá tại từng hệ sinh thái thủy vực.
5. Đánh giá mức độ xâm nhập và đặc điểm sinh khối của các loài cá ngoại lai tại các khu hệ nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là toàn bộ thành phần loài cá hiện diện, đặc biệt tập trung vào các loài cá ngoại lai tại các thủy vực nước ngọt. Phạm vi không gian nghiên cứu gồm 7 khu hệ sinh thái thủy vực trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, bao gồm 4 hệ sinh thái sông (sông Hàn, sông Cẩm Lệ, sông Vĩnh Điện, sông Cu Đê) và 3 hệ sinh thái hồ (hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ, hồ Trước Đông, hồ Bàu Tràm). Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa và thu thập số liệu được tiến hành từ tháng 11/2017 đến tháng 03/2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng khung pháp lý và các quy chuẩn phân loại học hiện hành, bao gồm định nghĩa loài ngoại lai xâm hại theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và danh mục loài ngoại lai theo Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Về mặt phân loại học ngư loại, đề tài áp dụng hệ thống phân loại của T. Lindberg (1971), L.S. Berg, khóa định loại của Vương Dĩ Khang (1958) trong "Ngư loại phân loại học" và tài liệu "Cá nước ngọt Việt Nam" (Tập 1 và Tập 2) của Nguyễn Văn Hảo (2001 - 2005), kết hợp đối chiếu hệ thống dữ liệu quốc tế FishBase.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp giữa điều tra thực địa, tham vấn xã hội học và giải phẫu phân loại trong phòng thí nghiệm:

• Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa: Thu mẫu trực tiếp từ các mẻ khai thác của ngư dân đánh bắt thủy sản tại 7 khu vực nghiên cứu. Đối với các loài cá ít gặp, tác giả gửi dụng cụ nhờ ngư dân thu hộ. Mẫu vật thu được được gắn etyket ghi rõ thời gian, tọa độ thu mẫu và chụp ảnh tư liệu. Tại hiện trường, mẫu cá ngoại lai được đếm số lượng và cân khối lượng tươi để xác định sinh khối trong một lần đánh bắt, sau đó cố định ban đầu trong dung dịch formol 12%.
• Phương pháp tham vấn cộng đồng: Tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp 3 ngư dân có hoạt động đánh bắt thường xuyên tại mỗi khu vực (tổng cộng 21 ngư dân tại 7 thủy vực) bằng phiếu điều tra và ghi nhận vào sổ tay về thành phần loài, tần suất xuất hiện và biến động sản lượng. Ngoài ra, tác giả tiến hành khảo sát đối chứng thành phần loài tại các chợ cá dân sinh lân cận các điểm thu mẫu.
• Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm: Mẫu vật sau khi đưa về phòng thí nghiệm được xử lý, giải phẫu kiểm tra các chỉ tiêu hình thái (số lượng tia vây, dạng gai cứng, cấu trúc mấu xương chẩm, vảy, màu sắc) và định loại theo các khóa phân loại chuyên ngành. Sau khi định loại, mẫu được bảo quản trong dung dịch formol 4% và lưu giữ tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Sinh thái học, Khoa Sinh - Môi trường, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng.
• Phương pháp xử lý số liệu: Toàn bộ số liệu về số lượng loài, giống, họ, bộ, tỷ lệ phần trăm phân loại học và số liệu sinh khối được tính toán và thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp các yếu tố tự nhiên của khu vực nghiên cứu và lịch sử nghiên cứu ngư loại học trong nước và quốc tế. Thành phố Đà Nẵng có diện tích tự nhiên 1.256,24 km² (đất liền 951,2 km²), nằm ở tọa độ 15˚55' đến 16˚14' vĩ độ Bắc và 107˚18' đến 108˚20' kinh độ Đông. Khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa chuyển tiếp giữa miền Bắc và miền Nam; nhiệt độ trung bình năm đạt 25,9°C (tháng 6-8 nóng nhất đạt 28-30°C, tháng 12-2 lạnh nhất đạt 18-20°C); lượng mưa trung bình năm 2.201 mm (mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12 chiếm 65-80% tổng lượng mưa cả năm, cao nhất vào tháng 10-11 đạt 550-1.000 mm/tháng); độ ẩm trung bình 83,4%; tổng số giờ nắng trung bình 2.156,2 giờ/năm.

Về thủy văn, mạng lưới sông ngòi gồm hệ thống sông Vu Gia (diện tích lưu vực ~160 km², sông Hàn là hợp lưu của sông Cẩm Lệ và sông Vĩnh Điện), sông Cu Đê và sông Phú Lộc. Chuẩn dòng chảy đo tại trạm Thành Mỹ (sông Vu Gia) giai đoạn 1976-2010 ghi nhận diện tích lưu vực 1.850 km², lưu lượng $Q_0 = 132 \text{ m}^3/\text{s}$, môđun dòng chảy $M_0 = 71,4 \text{ l/s}\cdot\text{km}^2$. Mùa lũ diễn ra từ tháng 10 đến tháng 12 (chiếm 65-75% dòng chảy năm); mùa cạn từ tháng 1 đến tháng 9 (dòng chảy tháng nhỏ nhất chỉ chiếm 1-3% lượng nước năm). Vùng cửa sông chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triều không đều với biên độ triều cực đại 1,5 m, trung bình 0,8 - 1,2 m.

Lịch sử nghiên cứu ngư loại học được tác giả phân chia có hệ thống:

• Trên thế giới: Trải qua 3 giai đoạn (Thời kỳ thứ nhất từ Aristotle với 115 loài đến thế kỷ XVI; Thời kỳ thứ hai thế kỷ XVII - XIX với Artedi, Linnaeus, Valenciennes, Bleeker, Günther; Thời kỳ thứ ba từ thế kỷ XX đến nay với Berg, Matsubara, Nelson, Pauly, Vương Dĩ Khang, Lindberg, Kottelat và cơ sở dữ liệu FishBase).
• Tại Việt Nam: Trải qua 3 giai đoạn (Trước 1954 chủ yếu do các tác giả Pháp như Sauvage, Tirant, Chevey; Giai đoạn 1954-1975 với Đào Văn Tiến, Mai Đình Yên, Đặng Ngọc Thanh; Giai đoạn 1975 đến nay với các công trình điều tra quy mô lớn của Mai Đình Yên, Nguyễn Thái Tự, Võ Văn Phú và Bộ Thủy sản năm 1996 ghi nhận 544 loài cá nước ngọt thuộc 57 họ và 18 bộ).
• Tại miền Trung và Đà Nẵng: Các công trình của Nguyễn Hữu Dực và Mai Đình Yên (1995 ghi nhận 134 loài cá nước ngọt Nam Trung Bộ), Võ Văn Phú (đầm phá Thừa Thiên Huế), Vũ Thị Phương Anh (hồ Phú Ninh ghi nhận 71 loài), và khảo sát của Nguyễn Xuân Huấn cùng cộng sự tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa (ghi nhận 78 loài và phân loài thuộc 55 giống, 16 họ và 9 bộ).

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết về tọa độ địa lý của 7 địa điểm nghiên cứu (Sông Cẩm Lệ: 108˚12'07.41''Đ; Sông Vĩnh Điện: 108˚14'33.62''Đ; Hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ: 108˚04'13.65''Đ; Hồ Trước Đông: 108˚09'73.02''Đ; Hồ Bàu Tràm: 108˚13'35''Đ cùng các điểm trên sông Hàn và sông Cu Đê). Chương này chuẩn hóa quy trình 4 bước nghiên cứu gồm điều tra thực địa, tham vấn ngư dân, giải phẫu định loại tại phòng thí nghiệm và xử lý dữ liệu sinh khối.

Chương 3: Kết quả và biện luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực chứng về danh mục thành phần loài, cấu trúc phân loại học và mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai:

1. Danh mục và cấu trúc thành phần loài cá: Tổng hợp từ 7 khu hệ thủy vực đã xác định được danh mục gồm 61 loài cá. Cấu trúc thành phần loài có sự phân hóa rõ rệt giữa hệ sinh thái sông chảy và hệ sinh thái hồ chứa:

• Khu hệ sông Cu Đê: Đa dạng nhất với 49 loài thuộc 44 giống, 29 họ và 10 bộ. Bộ Cá Vược (Perciformes) chiếm ưu thế vượt trội với 15 họ (51,72%), 19 giống (43,18%) và 24 loài (48,97%); tiếp theo là bộ Cá Chép (Cypriniformes) với 2 họ (6,89%), 9 giống (20,45%) và 9 loài (18,36%); bộ Cá Trích (Clupeiformes) có 2 họ, 5 giống và 5 loài (10,2%).
• Khu hệ sông Cẩm Lệ: Ghi nhận 32 loài thuộc 25 giống, 17 họ và 7 bộ. Bộ Cá Vược (Perciformes) chiếm ưu thế với 10 họ (58,82%), 10 giống (40%) và 17 loài (53,12%); tiếp đến là bộ Cá Chép (Cypriniformes) có 1 họ (5,88%), 6 giống (24%) và 6 loài (18,75%); bộ Cá Nheo (Siluriformes) có 2 họ, 3 giống và 3 loài (9,3%).
• Khu hệ sông Vĩnh Điện: Ghi nhận 30 loài thuộc 23 giống, 16 họ và 7 bộ. Bộ Cá Vược (Perciformes) chiếm 8 họ (50%), 8 giống (34,78%) và 15 loài (50%); bộ Cá Chép (Cypriniformes) có 1 họ (6,25%), 5 giống (21,73%) và 5 loài (16,66%); bộ Cá Nheo (Siluriformes) có 2 họ, 3 giống và 3 loài (10%).
• Khu hệ sông Hàn: Ghi nhận 28 loài thuộc 25 giống, 20 họ và 8 bộ. Bộ Cá Vược (Perciformes) chiếm 12 họ (60%), 14 giống (56%) và 16 loài (57,14%); bộ Cá Trích (Clupeiformes) có 2 họ (10%), 4 giống (16%) và 4 loài (14,28%); bộ Cá Chình (Anguilliformes) và bộ Cá Chép (Cypriniformes) mỗi bộ có 2 loài (7,14%).
• Khu hệ hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ: Ghi nhận 17 loài thuộc 16 giống, 9 họ và 6 bộ. Khác với các hệ sinh thái sông, bộ Cá Chép (Cypriniformes) vươn lên chiếm ưu thế tuyệt đối với 1 họ (11,11%), 7 giống (43,75%) và 7 loài (41,17%); đứng thứ hai là bộ Cá Vược (Perciformes) với 4 họ (44,44%), 4 giống (25%) và 5 loài (29,41%); bộ Cá Nheo (Siluriformes) có 2 loài (11,7%).
• Khu hệ hồ Bàu Tràm: Ghi nhận 14 loài thuộc 13 giống, 8 họ và 6 bộ. Bộ Cá Chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế với 1 họ (12,5%), 6 giống (46,15%) và 6 loài (42,85%); bộ Cá Vược (Perciformes) có 3 họ (37,5%), 3 giống (23%) và 4 loài (28,57%).
• Khu hệ hồ Trước Đông: Ghi nhận 13 loài thuộc 12 giống, 7 họ và 6 bộ. Bộ Cá Chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế với 1 họ (14,28%), 6 giống (50%) và 6 loài (46,15%); bộ Cá Vược (Perciformes) có 2 họ (28,57%), 2 giống (16,66%) và 3 loài (23,07%).

Nghiên cứu chỉ ra 5 loài cá phân bố phổ biến, xuất hiện đồng thời ở tất cả 7 khu hệ thủy vực khảo sát gồm: Cá Diếc (Carassius auratus), Cá Trắm cỏ (Ctenopharyngodon idellus), Lươn (Symbranchus albus), Cá Bống cát (Glossogobius aureus) và Cá Bống trắng (Glossogobius sparsipapillus). Ngoài ra, loài Cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) và Cá Rô đồng (Anabas testudineus) cũng có tần suất bắt gặp tại cả 7 khu hệ.

Bậc phân loại	Sông Hàn	Sông Cẩm Lệ	Sông Vĩnh Điện	Sông Cu Đê	Hồ Đồng Xanh – Đồng Nghệ	Hồ Trước Đông	Hồ Bàu Tràm	Tổng số loài nước ngọt VN
Bộ	8 (44,4%)	7 (38,8%)	7 (38,8%)	10 (55,5%)	6 (33,3%)	6 (33,3%)	6 (33,3%)	18
Họ	20 (35,0%)	17 (29,8%)	16 (28,0%)	29 (50,8%)	9 (15,7%)	7 (12,2%)	8 (14,0%)	57
Giống	25 (10,9%)	25 (10,9%)	23 (10,0%)	44 (19,2%)	16 (7,0%)	12 (5,2%)	13 (5,7%)	228
Loài	28 (5,1%)	32 (5,8%)	30 (5,5%)	49 (9,0%)	17 (3,1%)	13 (2,3%)	14 (2,5%)	544

2. Đánh giá mức độ xâm nhập của các loài cá ngoại lai: Trong số các loài cá ghi nhận, có 1 loài thuộc danh mục sinh vật ngoại lai có nguy cơ xâm hại theo Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT là Cá Trê phi (Clarias gariepinus), cùng 2 loài cá nhập nội phục vụ nuôi trồng thủy sản đã thoát ra môi trường tự nhiên là Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.) và Cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus).

• Cá Trê phi (Clarias gariepinus): Có nguồn gốc từ Trung Phi và Trung Đông. Khối lượng mẫu thu được dao động từ 250 đến 480 g/con (cá thể lớn thông thường từ 500g - 1kg). Tia vây lưng mềm từ 61-80, vây hậu môn mềm từ 45-65; không có gai cứng ở vây lưng; mấu xương chẩm nông hình tam giác. Đây là loài ăn tạp tầng đáy, chịu đựng được nồng độ oxy hòa tan thấp. Nguy cơ sinh thái lớn nhất của loài này là khả năng lai tạp tự nhiên với các loài cá trê bản địa (Clarias macrocephalus, Clarias batrachus), làm xói mòn và suy thoái nguồn gen cá bản địa.
• Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.): Có nguồn gốc nhập nội từ Trung Quốc. Thân phủ vảy màu đỏ hồng hoặc vàng nhạt, khối lượng trung bình từ 240 đến 400 g/con (thông thường đạt 400-700g). Cá sống ở mọi tầng nước, ăn tạp. Loài này xuất hiện phổ biến ngoài tự nhiên do phát tán từ các lồng bè nuôi cá trên sông Cẩm Lệ, sông Vĩnh Điện và sông Cu Đê.
• Cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus): Có nguồn gốc từ Philippines. Thân có 6-8 vạch sắc tố thẳng đứng chạy từ lưng xuống bụng, khối lượng mẫu từ 200 đến 300 g/con. Loài này có biên độ sinh thái rộng, chịu được độ mặn lên đến 32‰ và nồng độ oxy thấp, hiện diện tại hầu hết các thủy vực, tập trung nhiều tại hồ Bàu Tràm.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã định lượng cụ thể tỷ lệ cá thể và sinh khối của 3 loài cá ngoại lai trong cấu trúc mẻ đánh bắt của ngư dân tại các hệ thống sông chính ở Đà Nẵng:

Khu hệ thủy vực	Loài cá ngoại lai	Số cá thể thu được / Tổng số cá thể đánh bắt	Tỷ lệ cá thể (%)	Khối lượng cá thể (g/con)
Sông Hàn	Cá Rô phi vằn (O. niloticus)	2 / 30	6,66%	200 - 270
Sông Cẩm Lệ	Cá Rô phi vằn (O. niloticus)	3 / 25	12,00%	250 - 300
	Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.)	8 / 25	32,00%	240 - 400
	Cá Trê phi (C. gariepinus)	2 / 21	9,50%	250 - 450
Sông Vĩnh Điện	Cá Rô phi vằn (O. niloticus)	2 / 20	10,00%	200 - 250
	Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.)	6 / 28	21,42%	250 - 350
Sông Cu Đê	Cá Rô phi vằn (O. niloticus)	5 / 30	16,66%	250 - 300
	Cá Diêu hồng (Oreochromis sp.)	8 / 30	26,66%	270 - 400
	Cá Trê phi (C. gariepinus)	3 / 26	11,53%	250 - 480

Từ các kết quả phân tích thực trạng, tác giả đưa ra các nhóm giải pháp và kiến nghị quản lý môi trường:

• Tăng cường kiểm soát và quy hoạch hoạt động nuôi cá lồng bè thương phẩm trên sông Cẩm Lệ, sông Vĩnh Điện và sông Cu Đê, áp dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm ngăn chặn hiện tượng cá Diêu hồng và cá Rô phi thất thoát ra môi trường tự nhiên.
• Xây dựng chương trình giám sát định kỳ đối với loài Cá Trê phi nhằm kiểm soát mật độ quần thể, ngăn ngừa nguy cơ cạnh tranh thức ăn và lai tạp làm suy thoái nguồn gen cá trê bản địa.
• Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu quan trắc đa dạng sinh học thủy sản định kỳ trên các hệ sinh thái sông, hồ thành phố Đà Nẵng để kịp thời phát hiện và ngăn chặn các loài thủy sinh vật ngoại lai xâm hại mới.

Đóng góp khoa học của đề tài thể hiện ở việc cung cấp bộ số liệu thực nghiệm có hệ thống đầu tiên về danh mục 61 loài cá tại 7 thủy vực đại diện của thành phố Đà Nẵng, đồng thời xác định rõ cơ cấu tỷ lệ cá thể và sinh khối của các loài ngoại lai xâm nhập, khắc phục tình trạng thiếu hụt dữ liệu ngư loại học tại khu vực đô thị ven biển miền Trung.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số hạn chế gắn liền với điều kiện và phạm vi nghiên cứu thực tế:

• Thời gian khảo sát thực địa kéo dài 5 tháng (từ tháng 11/2017 đến tháng 03/2018), chưa bao quát trọn vẹn chu kỳ thủy văn cả năm (đặc biệt là đỉnh lũ tháng 10-11 và thời kỳ khô kiệt sâu vào tháng 7-8), do đó chưa phản ánh đầy đủ sự biến động theo mùa của toàn bộ khu hệ cá.
• Phương pháp điều tra phụ thuộc vào việc tham vấn cộng đồng và mẻ đánh bắt của ngư dân, dẫn đến khả năng bỏ sót một số loài cá kích thước nhỏ, cá đáy sâu hoặc cá có tập tính di cư đặc thù không thuộc đối tượng khai thác thương phẩm.
• Việc đo đạc sinh khối cá ngoại lai được thực hiện dựa trên các mẻ đánh bắt đơn lẻ, chưa tiến hành điều tra mật độ quần thể và trữ lượng tuyệt đối trên toàn diện tích lưu vực.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc mở rộng thời gian quan trắc liên tục trong nhiều năm, bổ sung các đợt thu mẫu vào các mùa thủy văn khác nhau, mở rộng phạm vi lên các vùng thượng lưu sông Vu Gia - Thu Bồn và sông Cu Đê, đồng thời ứng dụng các chỉ thị sinh học phân tử để đánh giá chính xác mức độ lai tạp di truyền giữa cá Trê phi và các loài cá trê bản địa.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Sinh thái học, Ngư loại học và Đa dạng sinh học.

Các nội dung có giá trị tham khảo cụ thể trong văn bản bao gồm:

• Bảng danh mục định danh 61 loài cá nước ngọt và cá nước lợ kèm tên khoa học, họ, bộ phân bố tại 7 thủy vực ở Đà Nẵng.
• Dữ liệu so sánh cấu trúc ưu thế phân loại học giữa hệ sinh thái sông chảy (ưu thế bộ Cá Vược Perciformes) và hệ sinh thái hồ chứa (ưu thế bộ Cá Chép Cypriniformes).
• Các chỉ tiêu hình thái học, phân tích giải phẫu và số liệu sinh khối thực tế của 3 loài cá ngoại lai (Clarias gariepinus, Oreochromis sp., Oreochromis niloticus).

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ thủy vực nào tại Đà Nẵng có độ đa dạng thành phần loài cá cao nhất trong nghiên cứu? Khu hệ sông Cu Đê có độ đa dạng cao nhất với 49 loài thuộc 44 giống, 29 họ và 10 bộ, chiếm 9,0% tổng số loài cá nước ngọt ghi nhận trên toàn quốc. Bộ Cá Vược (Perciformes) tại sông Cu Đê chiếm ưu thế lớn nhất với 24 loài (48,97%).

2. Cấu trúc bộ cá chiếm ưu thế có sự khác biệt như thế nào giữa các hệ sinh thái sông và hồ tại Đà Nẵng? Tại 4 khu hệ sông (sông Hàn, Cẩm Lệ, Vĩnh Điện, Cu Đê), bộ Cá Vược (Perciformes) chiếm ưu thế vượt trội (từ 48,97% đến 57,14% tổng số loài). Ngược lại, tại 3 khu hệ hồ chứa (Đồng Xanh – Đồng Nghệ, Trước Đông, Bàu Tràm), bộ Cá Chép (Cypriniformes) vươn lên chiếm ưu thế tuyệt đối (từ 41,17% đến 46,15% tổng số loài).

3. Những loài cá nào xuất hiện đồng thời tại cả 7 khu hệ sinh thái sông và hồ được khảo sát? Có 5 loài cá phân bố tại tất cả 7 khu hệ gồm: Cá Diếc (Carassius auratus), Cá Trắm cỏ (Ctenopharyngodon idellus), Lươn (Symbranchus albus), Cá Bống cát (Glossogobius aureus) và Cá Bống trắng (Glossogobius sparsipapillus). Ngoài ra, loài cá ngoại lai Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) và loài Rô đồng (Anabas testudineus) cũng có mặt tại cả 7 khu hệ.

4. Loài cá ngoại lai nào nằm trong danh mục nguy cơ xâm hại theo quy chuẩn pháp luật được phát hiện trong khóa luận? Đó là loài Cá Trê phi (Clarias gariepinus), thuộc danh mục loài ngoại lai có nguy cơ xâm hại ban hành kèm theo Thông tư liên tịch số 27/2013/TTLT-BTNMT-BNNPTNT. Loài này có đặc tính ăn tạp, sống tầng đáy, thích nghi oxy thấp và có nguy cơ lai tạp làm thoái hóa nguồn gen các loài cá trê đen và trê vàng bản địa.

5. Tỷ lệ cá thể và sinh khối của loài cá Diêu hồng (Oreochromis sp.) xâm nhập tại các sông được ghi nhận ở mức nào? Cá Diêu hồng chiếm 32,0% tổng số cá thể đánh bắt tại sông Cẩm Lệ (khối lượng 240 - 400 g/con), 26,66% tại sông Cu Đê (khối lượng 270 - 400 g/con) và 21,42% tại sông Vĩnh Điện (khối lượng 250 - 350 g/con). Sự hiện diện phổ biến của loài này bắt nguồn từ hoạt động nuôi lồng bè thương phẩm trên các dòng sông.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thành Trung đã khảo sát và phân loại có hệ thống thành phần khu hệ cá tại 7 thủy vực sông, hồ tiêu biểu trên địa bàn thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2017 - 2018, xác định danh mục gồm 61 loài cá thuộc 32 họ và 12 bộ. Công trình chỉ rõ sự khác biệt sinh thái giữa khu hệ sông (ưu thế bộ Cá Vược) và khu hệ hồ (ưu thế bộ Cá Chép), đồng thời ghi nhận 5 loài cá phân bố rộng khắp các thủy vực. Đặc biệt, nghiên cứu đã định lượng mức độ phát tán và sinh khối của 3 loài cá ngoại lai gồm Cá Trê phi, Cá Diêu hồng và Cá Rô phi vằn trong các mẻ khai thác thủy sản tự nhiên. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch nuôi trồng thủy sản, quản lý đa dạng sinh học và kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu về nghiên cứu khu hệ và nguồn lợi cá biển ở nƣớc ta. Điển hình là: H.Sarvage (1877) với cuốn “Về một số loại cá nƣớc ngọt từ Đông Dƣơng gửi về”; A. Tirant (1885) với cuốn “Các loài cá ở Nam Bộ và Campuchia”; H.Sarvage (1884) với cuốn “Đóng góp cho khu hệ cá Bắc Bộ” đã nghiên cứu về khu hệ cá Châu Á và mô tả một số loài mới ở Đông Dƣơng đồng thời đã thống kê đƣợc 139 loài và 2 loài mới ở miền Bắc Việt Nam; L.Vaillant (1891) thu nhập 6 loài mô tả 4 loài mới ở Lai Châu, 5 loài mới ở sông Kỳ Cùng; J.Pellegrin (1905, 1906) với cuốn “Cá nƣớc ngọt ở Đông Dƣơng” đã đóng góp cho Cá Vịnh Hạ Long; “Đông Dƣơng, nguồn lợi biển và nƣớc ngọt” của A. Gruvel; “Thống kê các loài cá ở Đông Dƣơng” của P.

Chabanaud, tập I, và P.Chevey, tập II, (1932) “Các loài cá nƣớc ngọt ở Bắc Bộ” của P. Chevey và LemassonJ (1937),…[20]. Nổi bật là công trình nghiên cứu của Gilbert Tirant (1929) về cá ở phía Nam Việt Nam và Campuchia; trong nghiên cứu ông đã tìm ra đƣợc đặc điểm sinh học và nghề cá của 221 loài thuộc Bộ cá Nhám, cá Đuối, cá Chép, cá Trích và một số loài cá khác [40]. Các nghiên cứu thời kỳ này chủ yếu là của các tác giả ngƣời nƣớc ngoài, phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, chúng cũng đóng góp đáng kể cho sự phát triển của ngƣ loại học ở Viêt Nam, đặt nền móng cho các nghiên cứu sau này của các tác giả ngƣời Việt [34]. Thời kỳ thứ hai (Từ 1954 đến 1975) Từ 1954 đến 1975, các công trình nghiên cứu xuất hiện phong phú, đặc biệt có sự tham gia ngày càng nhiều của các tác giả ngƣời Việt Nam với những nghiên cứu chung và nghiên cứu cụ thể cho từng vùng. Điển hình: “Nghiên cứu động vật ở miền Trung Việt Nam” của Đào Văn Tiến (1957) tập trung vào một số loài cá ven biển miền Trung; Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (1958) với “Dẫn liệu sơ bộ ngƣ giới sông Bôi” gồm 44 loài cá; Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên với “ Dẫn liệu sơ bộ ngƣ giới Ngòi Thìa (nhánh của sông Hồng) gồm 54 loài cá; Đặng Ngọc Thanh và Mai Đình Yên (1961) với “Điều tra nguồn lợi sinh vật hồ Tây”; Mai Đình Yên (1962) với “Sơ bộ điều tra thành phần nguồn gốc và phân bố của chủng quần cá sông Hồng”; “Sơ bộ tìm hiểu thành phần nguồn gốc và phân bố chủng quần cá sông Hồng” của Mai Đình Yên (1963) với công bố 110 loài; “Các loài cá sông Thao” của Nguyễn Văn Hảo (1964); “Các loài cá sông Lô” của Hoàng Đức Đạt (1964); “Cá loài cá Chép” của Trần Đình Trọng (1966); Mai Đình Yên (1966) điều tra khu hệ cá sông Hồng với 92 loài và phân loài cá nƣớc ngọt; “Thành phần hoá học các loài cá kinh tế vùng nƣớc ngọt” của Nguyễn Thị Thịnh (1969); “Khu hệ cá vịnh Bắc bộ”của L. Giai đoạn thứ ba (Từ 1975 đến nay) Từ năm 1975 đến nay, là giai đoạn đƣợc ghi nhận bởi hàng loạt các chƣơng trình lớn của Nhà nƣớc về điều tra, nghiên cứu tổng hợp về điều kiện tự nhiên và nguồn lợi cá biển Việt Nam.