Mở đầu Phần II: Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần III: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần V: Các giải pháp, kiến nghị e 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG Theo công văn số 1568/LN – KL của bộ lâm nghiệp (nay là Bộ NN&PTNT) Ngày 13/9/1993, vùng đệm là một vùng “nằm ở rìa khu bảo tồn, bao quanh toàn bộ các phần khu bảo tồn. Vùng đệm không thuộc khu bảo tồn và không chị sự quản lý của Ban quản lý khu bảo tồn”. Tại Hội thảo “Vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam” tháng 5/2001 tại Vinh – Nghệ An có tác giả đã đƣa ra định nghĩa vùng đệm của khu bảo tồn Việt Nam nhƣ sau: “Vùng đệm là những vùng được xác định ranh giới rõ ràng, có hoặc không có rừng nằm ngoài ranh giới của khu bảo tồn và được quản lý để nâng cao việc bảo tồn của khu bảo tồn và của chính vùng đệm đồng thời mang lại lợi ích cho nhân dân sống xung quanh khu bảo tồn.
Điều này có thể thực hiện được bằng cách áp dụng các hoạt động phát triển cụ thể, đặc biệt góp phần vào việc nâng cao đời sống KT – XH của các cư dân sống trong vùng đệm” [12]. Định nghĩa trên đã nói chức năng của vùng đệm là: Góp phần vào việc bảo vệ khu bảo tồn mà nó bao quanh, nâng cao các giá trị bảo tồn của chính bản thân vùng đêm, và tạo điều kiện mang lại cho những ngƣời sinh sống trong vùng đệm những lợi ích từ vùng đệm và từ khu bảo tồn. Tại điều 8 – Quyết định số 08/2001/QĐ – TTg ngày 11/1/2001 của Thủ tƣớng Chính phủ về việc ban hành quy chế quản lý rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất và rừng tự nhiên quy định ghi rõ: “Vùng đệm là vùng rừng, đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với các VQG và khu BTTN, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm phạm khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ các khu rừng đặc dụng, hạn chế di dân từ ngoài vào vùng đệm, cấm săn bán, bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ.
Diện e 6 tích của vùng đệm không tính vào diện tích của vùng đặc dụng, dự án đầu tư xây dựng và phát triển vùng đệm được phê duyệt cùng với dự án đầu tư của khu rừng đặc dụng. Chủ đầu tư dự án vùng đệm có trắc nhiệm phối hợp với UBND các cấp và các cơ quan đơn vị, các tổ chức KT – XH trên địa bàn của vùng đệm, đặc biệt Nông – Lâm – Ngư nghiệp, định canh định cư trên cơ sở có sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt và tổ chức thực hiện để ổn định và nâng cao đời sống của người dân”. Nhƣ vậy, vùng đệm phải đƣợc xác định trên cơ sở theo ranh giới của các xã năm ngay bên ngoài khu bảo tồn, những lâm trƣờng quốc doanh tiếp giáp với khu bảo tồn nên đƣa vào trong vùng đệm vì những hoạt động của lâm trƣờng này có ảnh hƣởng đến công tác công tác bảo tồn của cả vùng đệm và khu bảo tồn. Trong những trƣờng hợp nhƣ thế, ranh giới vùng đệm không nhất thiết cách đều một khoảng và chạy song song với ranh giới các khu bảo tồn.
Chúng ta thể dễ dàng nhận thấy rằng, việc thành lập các vùng đệm tại các VQG và khu bảo tồn ở Việt Nam không theo một khuôn khổ thống nhất. Cho dù các vùng đệm đƣợc tạo ra theo hình thức nào, hay khi thành lập các VQG và các khu BTTN không nói đến vùng đệm thì những công việc hàng ngày xảy ra, do cƣ dân sinh sống xung quanh khu bảo tồn đã tạo ra sức ép nặng nề lên khi bảo tồn. Để hạn chế những tác động từ cƣ dân vùng đệm, các VQG và khu BTTN đã có nhiều những hoạt động nhƣ tăng cƣờng các biện pháp tuần tra bảo vệ, đẩy mạnh tuyên truyền giáo dục ý thức ngƣời dân bảo vệ rừng, khuyến khích ngƣời dân tham gia bảo vệ rừng, tổ chức thực hiện nhiều dự án với nguồn tài trợ trong và ngoài nƣớc cait thiện thu nhập và tạo việc làm cho ngƣời dân. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững Sinh kế có thể đƣợc mô tả nhƣ tổng hợp của nguồn lực và năng lực liên quan đến việc quyết định và hoạt động của một ngƣời nhằm cố gắng kiếm sống, đặt đƣợc các mục tiêu và ƣớc mơ của mình (DFID – 2001).
Tiêu chí sinh kế bền vững gồm: An toàn lƣơng thực, cải thiện điều kiện môi trƣờng tự nhiên, cải thiện điều kiện môi trƣờng xã hội, cải thiện điều kiện vật chất, đƣợc bảo vệ, tránh rủi ro và các cú sốc. e 7 Sinh kế bền vững có thể đƣợc mô tả là (FAO, 2001): - Chống đỡ đƣợc cú sốc và áp lực bên ngoài. - Không phụ thuộc các hỗ trợ từ bên ngoài (hoặc đƣợc hỗ trợ bằng các cách thức bền vững về kinh tế và thể chế) - Đƣợc thích nghi hóa để duy trì sức sản xuất lâu dài của nguồn TNTN. - Bền vững mà không làm suy yếu và ảnh hƣởng tới sinh kế của những ngƣời khác.
Để đạt tới mức độ bền vững rõ ràng là một công đồng, một hộ gia đình hay một cá nhân cần có một số tài sản đƣợc khái niệm hóa là “Năm loại vốn cần có để có đƣợc sinh kế bền vững” (FAO, 2001) - Vốn thiên nhiên: TNTN nhƣ đất đai, rừng, nƣớc và đồng cỏ. - Vốn nhân lực: sức khỏe, mức độ dinh dƣỡng, kỹ năng và trình độ học vấn. - Vốn xã hội: quan hệ họ hàng, bạn bè, xã hội kể cả các mối quan hệ với các cơ quan tổ chức chính thức mà một ngƣời có thể dựa vào đó để mở rộng các giải pháp sinh kế. - Vốn tài chính: Tiền mặt nhƣ thu nhập hay tiền tiết kiệm có thể sử dụng làm vốn luân chuyển.
- Vốn cơ sở vật chất: Đƣợc xếp vào ba nhóm là tài sản tƣ nhân nhƣ gia súc và công cụ canh tác, tài sản công cộng nhƣ đƣờng xá, cơ sở hạ tầng nhƣ trƣờng học, bệnh viện…[17]. Khái niệm hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ Khái niệm về hộ: “Hộ là sự hoạt động sản xuất kinh doanh của các thành viên trong gia đình cố gắng làm sao tạo ra nhiều của cải vật chất để nuôi sống và tang them tích lũy cho gia đình và xã hội”. Khái niệm về hộ nông dân: “hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên nhƣng mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thƣờng nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhƣng chủ e 8 yếu đặc trƣng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trƣờng và có xu hƣớng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao”. Khái niệm kinh tế nông hộ: là một cơ sở kinh tế có đất đai, các tƣ liệu sản xuất thuộc sở hữu của hộ gia đình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất và thƣờng là nằm trong một hệ thống kinh tế lớn hơn, nhƣng chủ yếu đƣợc đặc trƣng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trƣờng có xu hƣớng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao.
Những chủ chương, chính sách có liên quan đến phát triển kinh tế - xã hội các vùng đệm VQG * Nghị định số 117/2010/NĐ-CP ngày 24 tháng 12 năm 2010 của Thủ tƣớng Chính phủ về tổ chức quản lý hệ thống rừng đặc dụng. Trách nhiệm quản lý vùng đệm - Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ đạo Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã thực hiện trách nhiệm như sau: + Tuyên truyền, vận động nhân dân trong vùng đệm thực hiện các biện pháp ngăn chặn xâm hại vào khu rừng đặc dụng. + Quản lý, sử dụng tài nguyên rừng đúng quy định hiện hành của Nhà nước và quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng được duyệt. + Phối hợp với Ban quản lý khu rừng đặc dụng tổ chức triển khai thực hiện dự án đầu tư vùng đệm.
- Ban quản lý khu rừng đặc dụng có trách nhiệm + Tổ chức các biện pháp thu hút cộng đồng dân cư vùng đệm tham gia quản lý khu rừng đặc dụng và thực hiện dự án đầu tư vùng đệm. + Phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp xã lập và tổ chức thực hiện dự án đầu tư vùng đệm. - Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư cư trú hoặc có các hoạt động trong vùng đệm có trách nhiệm, quyền tham gia thực hiện, phối hợp quản lý dự án đầu tư vùng đệm. e 9 * Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01 tháng 6 năm 2012 của Thủ tƣớng Chính phủ về chính sách đầu tƣ phát triển rừng đặc dụng giai đoạn 2011 - 2020 Điều 8.
Hỗ trợ phát triển cộng đồng vùng đệm các khu rừng đặc dụng - Ngân sách nhà nước hỗ trợ đầu tư cho cộng đồng dân cư thôn bản vùng đệm để đồng quản lý rừng đặc dụng; mức hỗ trợ mỗi thôn bản là 40 triệu đồng/thôn, bản/năm. - Khoản kinh phí này được chi cho các nội dung: Đầu tư nâng cao năng lực phát triển sản xuất (khuyến nông, khuyến lâm, giống cây, giống con, thiết bị chế biến nông lâm sản quy mô nhỏ); hỗ trợ vật liệu xây dựng cho thôn bản (đối với các công trình công cộng của cộng đồng như nước sạch, điện chiếu sáng, thông tin liên lạc, đường giao thông thôn bản, nhà văn hoá…). - Ban quản lý rừng đặc dụng được giao quản lý kinh phí này theo quy định của quản lý kinh phí sự nghiệp kinh tế hiện hành. Dự toán chi tiết hỗ trợ đầu tư vùng đệm hàng năm phải do thôn bản lập kế hoạch đề xuất; Ban quản lý rừng đặc dụng chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân xã họp bàn với từng thôn bản để đồng phê duyệt (không phải lập dự án đầu tư).
Kế hoạch chi tiêu này phải gắn với kế hoạch, cam kết bảo vệ rừng đặc dụng; thôn, bản nào thực hiện bảo vệ rừng không tốt, Ban quản lý rừng đặc dụng có quyền chuyển vốn hỗ trợ cho thôn bản khác. Cộng đồng dân cư tổ chức giám sát thực hiện nội dung này theo quy định về chế độ dân chủ cơ sở.