CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Bưởi Múc huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào cai là giống bản địa, có lịch sử trồng trọt ở làng làng Múc, xã Thái Niên, huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai là giống bưởi địa phương được di thực từ nơi khác đến làng Múc từ những năm 1980 – 1981 Bưởi Múc được nhiều người tiêu dùng bởi có nhiều đặc điểm quý như: ngọt mát, dóc tép, mọng nước, mẫu quả đẹp, có hương thơm đặc trưng. Bởi vậy, bưởi Múc đã trở thành giống cây ăn quả nổi tiếng của huyện Bảo Thắng. Tuy nhiên, thực tế việc phát triển sản xuất bưởi Múc vẫn chưa thực sự tương xứng với lợi thế và tiềm năng của vùng, do phần lớn người dân vẫn còn canh tác theo phương pháp quảng canh, bón phân, chăm sóc chưa đảm bảo quy trình kỹ thuật, việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến nhằm nâng cao năng suất và chất lượng cho bưởi Múc vẫn còn nhiều hạn chế, dẫn đến năng suất và chất lượng của các vườn bưởi còn thấp và không đồng đều.
Một trong những nguyên nhân chủ yếu có thể là do người trồng bưởi bón phân không cân đối, sử dụng phân bón không đúng kỹ thuật; bón thiếu hụt nguồn dinh dưỡng, đặc biệt là sự thiếu hụt các nguyên tố vi lượng. Theo tác giả Nguyễn Thế Đặng và Nguyễn Thị Mão, (2010)[5], lượng dinh dưỡng cây hút thể hiện nhu cầu về dinh dưỡng của cây. Cây hút dinh dưỡng theo một tỷ lệ cân đối nhất định. Lượng dinh dưỡng cây hút thay đổi theo loại cây trồng, năng suất thu hoạch, kỹ thuật chăm sóc của người trồng.
Trong cùng một loại cây trồng thì lượng dinh dưỡng cây hút được phụ thuộc vào điều kiện sinh thái (đất đai, thời tiết khí hậu: nhiệt độ và lượng mưa). Việc tăng năng suất, chất lượng bưởi phụ thuộc rất lớn vào các biện pháp kỹ thuật, đặc biệt là bón phân. Sử dụng phân bón là một trong bốn yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc thâm canh tăng năng suất cây trồng cho sản xuất nông nghiệp. Bón phân qua lá được sử dụng để bổ sung thêm dinh dưỡng cho 5 cây trồng một cách nhanh nhất trong đó bao gồm các nguyên tố đa lượng, trung lượng và vi lượng.
Phân bón lá có tác dụng làm tăng năng suất, tăng cường khả năng kháng sâu bệnh và tính chống hạn cho cây, làm tăng chất lượng sản phẩm. Phân bón lá còn giúp cho cây phục hồi nhanh chóng sau trồng, hoặc sau khi trải qua các hiện tượng thời tiết bất thuận như nắng nóng, lạnh, khô hạn, úng ngập … GA3 là nhóm Phytohoocmon thứ hai, có hoạt tính mạnh và được sử dụng rộng rãi nhất. Trong việc tạo quả, GA3 có vai trò giống như auxin làm tăng kích thước quả, tạo nên quả không hạt trong một số trường hợp. Việc sử dụng chất kích thích sinh trưởng GA3làm tăng đậu quả và quả không hạt cũng là biện pháp được sử dụng rộng rãi và có hiệu quả đối với nhiều loại cây trồng.
Do vậy, để có được những sản phẩm có năng suất cao, và chất lượng tốt Việt Nam cũng cần phải có những nghiên cứu về sử dụng phân bón lá, chất điều hòa sinh trưởng để lựa chọn được loại phù hợp với điều kiện canh tác của Việt Nam. Việc sử dụng phân bón (phân bón lá, chất điều hòa sinh trưởng) có thể làm tăng năng suất, chất lượng quả. Hiện nay trên thế giới đã nghiên cứu những vấn đề về phân bón và đã cho năng suất, chất lượng tốt. Hiện nay, bưởi Múc chưa có nghiên cứu cụ thể về phân bón lá và chất điều hòa sinh trưởng GA3.
Trên cơ sở khoa học đó mới tiến hành những nghiên cứu về phân bón lá và chất điều hòa sinh trưởng GA3để làm tăng năng suất bưởi Múc. Tình hình sản xuất, tiêu thụ cây có múi trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sản xuất, tiêu thụ cây có múi trên thế giới Bưởi (Citrus grandis L.) là một trong những loại cây có múi cho giá trị hàng hóa cao và tính thương mại lớn. Năm 2017, diện tích trồng bưởi trên thế giới đạt 348,21 nghìn ha, năng suất bưởi là 260,3 tạ/ha, tổng sản lượng bưởi tươi (bao gồm cả bưởi chùm) thế giới đạt 9,06 triệu tấn.
Trong đó, sản lượng bưởi của các nước đạt lớn nhất là Trung Quốc là 4.733,4 nghìn tấn; Nam Phi là 323,7 nghìn tấn; Mexico 441,9 nghìn tấn; Thổ Nhĩ Kỳ đạt 260,0 nghìn tấn. 6 Tổng xuất khẩu bưởi tươi trên thế giới đạt 804 nghìn tấn. Trong đó, xuất khẩu bưởi của các nước: Nam Phi 220nghìn tấn; Mỹ 210nghìn tấn; Trung Quốc 140nghìn tấn; Thổ Nhĩ Kỳ 110nghìn tấn; Israel 76nghìn tấn; EU-272nghìn tấn; Mexico 18 và các nước khác 10nghìn tấn. Tổng mức tiêu thụ bưởi tươi trên thế giới đạt 4,22 triệu tấn.
Trong đó, mức tiêu thụ ở Trung Quốc 278nghìn tấn; EU273nghìn tấn; Mỹ 325nghìn tấn; Mexico 260nghìn tấn; Nhật Bản 160nghìn tấn; Nga 115nghìn tấn; Argentina 49nghìn tấn; và các nước khác 164nghìn tấn. Tổng lượng bưởi tươi đem chế biến trên thế giới đạt 974 nghìn tấn. Trong đó, Mỹ 506nghìn tấn; Nam Phi 185nghìn tấn; Israel 145nghìn tấn; Mexico 80nghìn tấn (Fao, 2019)[36]. Diện tích cho thu hoạch, năng suất và sản lượng bưởi ở các châu lục trên thế giới năm 2017 được thể hiện ở bảng số liệu sau: Bảng 1.1: Diện tích, năng suất và sản lượng bưởi ở các châu lục trên thế giới năm 2017 Diện tích Năng suất Sản lượng TT Quốc gia (ha) (tạ/ha) (tấn) 1 Thế giới 348.599 6 Châu Đại Dương 889 91,9 8.1 cho thấy châu Á là châu lục có diện tích trồng bưởi lớn nhất với 211.
Đứng thứ 2 là châu Mỹ, tiếp đến là châu Phi, châu Âu và vùng có diện tích nhỏ nhất là châu là châu Đại Dương với với 889ha (chiếm 0,26 % tổng diện tích bưởi của toàn thế giới). 7 Nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm cho quả có múi của các nước sản xuất cây có múi chính trên thế giới là 62,4 triệu tấn, trong đó, nhu cầu tiêu dùng cho ăn tươi là 37,4 triệu tấn và nhu cầu các sản phẩm chế biến là 25,0 triệu tấn, chủ yếu là các sản phẩm chế biến từ cam (83%). Trong các nước sản xuất cây có múi lớn ở trên thế giới, hầu hết sản phẩm quả có múi của Trung Quốc được sử dụng cho ăn tươi (93%); sản phẩm của Mỹ hầu hết được sử dụng cho chế biến (68%); tương tự như vậy, sản lượng cam quýt của Braxin dành cho chế biến hàng năm khoảng trên 11,0 triệu tấn, tương đương khoảng 70% tổng sản lượng quả có múi của cả nước. Tiêu thụ bình quân đầu người các sản phẩm quả có múi là 24 kg/người-năm ở các nước phát triển và 9,0 kg/người-năm ở các nước đang phát triển (Nguyễn Quang Tin và Nguyễn Quốc Trị, 2017)[28].
Ở khu vực châu Á, Trung Quốc là nước có sản lượng các sản phẩm quả có múi lớn nhất với 19,7 triệu tấn, trong đó 2,9 triệu tấn cam và xấp xỉ 0,6 triệu tấn bưởi; tiếp theo là Ấn Độ với sản lượng xấp xỉ 6,3 triệu tấn, trong đó 3,9 triệu tấn cam và 0,2 triệu tấn bưởi. Các nước có sản lượng cây có múi lớn tiếp theo trong khu vực là Thái Lan, Philippin và Indonesia (Nguyễn Quang Tin và Nguyễn Quốc Trị, 2017)[28]. Tình hình sản xuất, tiêu thụ cây có múi ở Việt Nam Ở nước ta nhóm cây ăn quả có múi nói chung, bưởi nói riêng được coi là một trong 4 loại các cây ăn quả chủ lực. Bưởi ở Việt Nam chủ yếu sản xuất để ăn tươi.
Một vài năm gần đây đã có một số hoạt động đầu tư sản xuất, áp dụng quản lý chất lượng theo hướng GAP, đăng ký thương hiệu cho một số giống bưởi đặc sản như Năm Roi, Da Xanh, Phúc Trạch, Đoan Hùng,. với mục đích xuất khẩu ra thị trường ngoài nước. Ở phía Bắc, các tỉnh trồng cây ăn quả có múi tập trung có diện tích trồng và sản lượng thu hoạch hàng năm lớn là Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Phú Thọ, Lạng Sơn, Hòa Bình, Hà Nội, Hưng Yên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Thừa Thiên Huế. Các giống cam đang được trồng phổ biến ở các tỉnh phía Bắc là cam sành được trồng tập trung ở các tính Hà Giang, Tuyên Quang, Yên 8 Bái; các giống cam chanh được phổ biến ở các tỉnh Hòa Bình, Hưng Yên, Thanh Hóa, Nghệ An; và cam bù được trồng tập trung ở Hà Tĩnh.
Năng suất cam biến động rất lớn giữa các vùng trồng, giữa các hộ trong cùng một vùng trồng. Năng suất trung bình các giống cam sành ở các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái dao động 10 - 15 tấn/ha. Năng suất các giống cam chanh trung bình đạt 12 - 15 tấn/ha tại các vùng trồng tập trung của các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An; tại các vùng người nông dân áp dụng chế độ tham canh cao như tại Cao Phong - Hòa Bình, năng suất cam tại nhiều hộ nông dân đạt 40 - 45 tấn/ha (Tổng cục thống kê, 2018)[33]. Các giống bưởi đang được trồng phổ biến ở các tỉnh phía Bắc là bưởi Đoan Hùng, bưởi Diễn, bưởi Phúc Trạch, bưởi đường Hương Sơn, bưởi Luận Văn và bưởi Thanh Trà.
Nhìn chung các giống bưởi đang được trồng tập trung ở các tỉnh phía Bắc đều có khả năng sinh trưởng khỏe, năng suất cao và chất lượng quả tốt. - Bưởi Năm Roi: Trồng nhiều trên đất phù sa ven sông Hậu ở huyện Bình Minh tỉnh Vĩnh Long và tỉnh Hậu Giang. Không những tiêu thụ trong nước bưởi Năm Roi còn được xuất khẩu đi một số nước. Doanh nghiệp Hoàng Gia đã đăng ký độc quyền kinh doanh thương hiệu bưởi Năm Roi Hoàng Gia và lập trang riêng nhằm quảng bá cho loại quả đặc sản này (Nguyễn Ngọc Nông, 1999) [24].
- Bưởi Da Xanh: Có nguồn gốc từ ấp Thanh Sơn, xã Thanh Tân, huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre, hiện được trồng nhiều nhất tại xã Mỹ Thạnh An, thị xã Bến Tre. Ngoài tiêu thụ nội địa, bưởi Da Xanh được xuất khẩu sang một số nước như Mỹ, Thái Lan (Nguyễn Khắc Hùng, 2018)[17]. - Bưởi Đường Lá Cam: Trồng nhiều ở huyện Vĩnh Cửu tỉnh Đồng Nai, hiện nay ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cũng phát triển trồng nhiều giống bưởi này. Thời vụ thu hoạch bắt đầu từ tháng 9 dương lịch, sản phẩm chủ yếu tiêu thụ nội địa (Trần Như Ý và cs, 2000)[35].
- Bưởi Thanh Trà: Là một trong những đặc sản của tỉnh Thừa Thiên Huế, 9 đã trở thành biểu trưng của văn hoá ẩm thực Cố Đô Huế. Diện tích bưởi Thanh Trà ước khoảng 1.114 ha, phân bố chủ yếu tại các huyện Hương Trà, Phong Điền, Hương Thủy và thành phố Huế.