Luận văn thạc sĩ nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường khu vực đông nam bộ

Nghiên cứu nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường khu vực Đông Nam Bộ góp phần phát triển bền vững ngành mía đường Việt Nam

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Tuyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Giáp
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cụm Ngành Mía Đường Khu Vực Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG
• 1.1. Vấn đề chính sách
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Nguồn thông tin
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh và cụm ngành
• 2.2. Ngành công nghiệp mía đường
• 2.3. Kinh nghiệm cụm ngành mía đường khu vực Đông Bắc Thái Lan
• 2.4. Các điều kiện nhân tố sản xuất (đầu vào)
• 2.5. Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp. Điều kiện cầu
• 2.6. Các ngành hỗ trợ và liên quan
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỤM NGÀNH MÍA ĐƯỜNG KHU VỰC ĐNB
• 3.1. Quá trình hình thành và phát triển cụm ngành mía đường vùng ĐNB
• 3.2. Giai đoạn trước Đổi Mới 1986
• 3.3. Giai đoạn 1986 đến 1994
• 3.4. Giai đoạn 1995 đến 2000
• 3.5. Giai đoạn 2001 đến nay
• 3.6. Cụm ngành mía đường khu vực Đông Nam Bộ
• 3.7. Phân tích yếu tố cạnh tranh của cụm ngành mía đường theo mô hình kim cương
• 3.7.1. Các điều kiện nhân tố đầu vào
• 3.7.2. Các điều kiện cầu
• 3.7.3. Bối cảnh cho chiến lược và cạnh tranh
• 3.7.4. Các ngành hỗ trợ và liên quan
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Khuyến nghị chính sách
• 4.2. Hạn chế đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường Đông Nam Bộ

Ngành mía đường đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đông Nam Bộ. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi và sự hỗ trợ từ chính phủ, cụm ngành này đã phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Tuy nhiên, sự cạnh tranh từ các nước trong khu vực và những thách thức nội tại đang đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết.

1.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ mía đường tại Đông Nam Bộ

Đông Nam Bộ là khu vực có diện tích trồng mía lớn nhất cả nước, với nhiều nhà máy đường hoạt động. Tuy nhiên, sản lượng và chất lượng mía đường vẫn chưa đạt yêu cầu so với tiêu chuẩn quốc tế.

1.2. Chính sách hỗ trợ của chính phủ đối với ngành mía đường

Chính phủ Việt Nam đã áp dụng nhiều chính sách bảo hộ cho ngành mía đường, nhưng trong bối cảnh hội nhập, những chính sách này cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn.

II. Thách thức đối với năng lực cạnh tranh của cụm ngành mía đường

Cụm ngành mía đường Đông Nam Bộ đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ năng suất thấp, chất lượng sản phẩm chưa cao đến sự cạnh tranh khốc liệt từ đường nhập khẩu. Những vấn đề này cần được phân tích và giải quyết kịp thời.

2.1. Năng suất và chất lượng mía đường hiện tại

Năng suất mía đường tại Việt Nam hiện thấp hơn so với các nước trong khu vực như Thái Lan và Trung Quốc. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của ngành.

2.2. Tình trạng nhập lậu đường và ảnh hưởng đến thị trường

Nhập lậu đường từ các nước láng giềng đang gây áp lực lớn lên thị trường mía đường trong nước, làm giảm giá trị sản phẩm và ảnh hưởng đến doanh thu của các nhà máy.

III. Phương pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành mía đường

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho cụm ngành mía đường, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện năng suất mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm.

3.1. Ứng dụng công nghệ mới trong sản xuất

Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong sản xuất mía đường sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm chi phí sản xuất.

3.2. Tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp trong cụm ngành

Hợp tác giữa các doanh nghiệp trong cụm ngành sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, giúp chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành mía đường

Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của cụm ngành mía đường đã chỉ ra nhiều điểm mạnh và điểm yếu. Những kết quả này có thể được áp dụng để cải thiện tình hình hiện tại.

4.1. Kết quả phân tích SWOT cho ngành mía đường

Phân tích SWOT giúp xác định các yếu tố nội tại và ngoại tại ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngành, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

4.2. Các mô hình thành công từ quốc tế

Nghiên cứu các mô hình thành công từ các nước như Thái Lan có thể cung cấp những bài học quý giá cho ngành mía đường Việt Nam.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho ngành mía đường

Ngành mía đường Đông Nam Bộ cần có những chiến lược rõ ràng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc cải thiện năng suất, chất lượng và ứng dụng công nghệ mới là những yếu tố then chốt.

5.1. Đề xuất chính sách cho chính phủ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp ngành mía đường phát triển bền vững, từ việc đầu tư vào nghiên cứu đến việc tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng.

5.2. Tương lai của ngành mía đường Việt Nam

Với những nỗ lực cải cách và đổi mới, ngành mía đường Việt Nam có thể phát triển mạnh mẽ và cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành mía đường là một trong những ngành công nghiệp quan trọng của Việt Nam, được chính phủ bảo hộ với các hàng rào thuế quan và hạn ngạch nhập khẩu cao. Theo ước tính của Tổng cục Thống kê năm 2015, diện tích trồng mía cả nước đạt khoảng 284,5 nghìn ha với năng suất trung bình 64,4 tấn/ha, sản lượng mía đạt khoảng 18 triệu tấn. Đông Nam Bộ (ĐNB) là một trong ba vùng trồng mía lớn nhất cả nước, với hai nhà máy đường chiếm thị phần lớn nhất Việt Nam, đồng thời là thị trường tiêu thụ đường lớn thứ hai cả nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, các hàng rào bảo hộ sẽ dần được gỡ bỏ, tạo áp lực cạnh tranh lớn cho ngành mía đường trong nước.

Nghiên cứu nhằm đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành mía đường khu vực ĐNB, xác định các lợi thế và thách thức khi các hàng rào bảo hộ được dỡ bỏ, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tỉnh thuộc vùng ĐNB trong giai đoạn từ năm 2005 đến 2017, với trọng tâm phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh theo mô hình kim cương của Michael Porter. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển ngành mía đường, góp phần bảo vệ và nâng cao vị thế của cụm ngành trong bối cảnh hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng mô hình kim cương của Michael E. Porter (1998) làm khung phân tích chính để đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành mía đường. Mô hình này bao gồm bốn yếu tố chính: (1) Các điều kiện nhân tố đầu vào (đất đai, lao động, công nghệ, cơ sở hạ tầng); (2) Các điều kiện cầu (nhu cầu thị trường nội địa và quốc tế); (3) Các ngành hỗ trợ và liên quan (các tổ chức nghiên cứu, hiệp hội, ngành phụ trợ); (4) Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh (chính sách, môi trường cạnh tranh, chiến lược doanh nghiệp).

Ngoài ra, nghiên cứu còn tham khảo các lý thuyết về cụm ngành (cluster) của Alfred Marshall và các nghiên cứu về vai trò của cụm ngành trong tăng trưởng năng suất và đổi mới sáng tạo. Các khái niệm chính bao gồm: năng lực cạnh tranh, cụm ngành, lợi thế cạnh tranh, chuỗi giá trị ngành mía đường, và các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích so sánh tham chiếu. Nguồn dữ liệu bao gồm thông tin thứ cấp từ Niên giám Thống kê, báo cáo ngành, tài liệu học thuật, báo cáo tài chính doanh nghiệp, và các bài phân tích chuyên sâu. Thông tin sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn chuyên gia, nông dân, và doanh nghiệp trong ngành mía đường khu vực ĐNB.

Phân tích sử dụng mô hình kim cương để đánh giá từng yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh cụm ngành. Đồng thời, so sánh với cụm ngành mía đường khu vực Đông Bắc Thái Lan – một khu vực có điều kiện tự nhiên và kinh tế tương đồng – nhằm rút ra bài học và điểm khác biệt. Cỡ mẫu phỏng vấn gồm khoảng 20 chuyên gia và đại diện doanh nghiệp, được chọn theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng chính trong cụm ngành. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Điều kiện nhân tố đầu vào có lợi thế nhưng đang suy giảm: Vùng ĐNB có điều kiện tự nhiên thuận lợi với diện tích đất nông nghiệp khoảng 1,45 triệu ha, khí hậu nhiệt đới nhiều nắng, ít bão, phù hợp cho cây mía phát triển. Tuy nhiên, diện tích đất trồng mía giảm trung bình 5,83%/năm tại Tây Ninh do chuyển đổi sang cây trồng khác có hiệu quả kinh tế cao hơn. Năng suất mía trung bình vùng ĐNB đạt khoảng 58,7 tấn/ha, thấp hơn mức năng suất của Thái Lan (74 tấn/ha). Cơ sở hạ tầng giao thông nội đồng chỉ đáp ứng khoảng 10% nhu cầu, hạn chế khả năng mở rộng vùng nguyên liệu.

2. Năng suất và chất lượng mía thấp hơn so với các nước trong khu vực: Tỷ lệ chữ đường (CCS) trung bình tại ĐNB là 9,3%, thấp hơn so với Thái Lan (12,9%). Giá thành sản xuất đường tại ĐNB cao hơn khoảng 13% - 15% so với đường Thái Lan, với chi phí nguyên liệu chiếm tới 83,5% tổng chi phí sản xuất. Cơ giới hóa trong trồng mía đạt 65% ở khâu làm đất nhưng chỉ 29% ở khâu tưới và 9% ở khâu chăm sóc, thấp hơn so với tiềm năng.

3. Cầu nội địa và quốc tế có tiềm năng tăng trưởng: Nhu cầu tiêu thụ đường tại Việt Nam ổn định ở mức khoảng 1,8 – 2,2 triệu tấn/năm, trong đó ĐNB chiếm khoảng 32,2 – 34,3 kg/người/năm, cao hơn nhiều vùng khác. Nhu cầu công nghiệp chế biến thực phẩm và đồ uống dự báo tăng 25-30% đến năm 2020 và 40-50% đến năm 2030. Xuất khẩu đường chủ yếu sang Trung Quốc chiếm 94,5% tổng kim ngạch, tuy nhiên giá đường Việt Nam khó cạnh tranh với các nước như Thái Lan do chi phí sản xuất cao.

4. Bối cảnh cạnh tranh và cấu trúc cụm ngành còn nhiều thách thức: ĐNB có 5 nhà máy đường với tổng công suất thiết kế khoảng 19.500 tấn mía/ngày, chỉ có một nhà máy đạt lợi thế quy mô lớn. Vùng nguyên liệu chỉ đáp ứng khoảng 77,6% công suất thiết kế, dẫn đến tình trạng thiếu nguyên liệu và cạnh tranh gay gắt giữa các nhà máy. Tình trạng nhập lậu đường qua biên giới Campuchia ước tính khoảng 400 nghìn tấn/năm làm tăng tồn kho đường lên tới 717 nghìn tấn toàn quốc, trong đó ĐNB chiếm 235 nghìn tấn. Các doanh nghiệp lớn như Thành Thành Công Tây Ninh và Biên Hòa đã thực hiện M&A để mở rộng vùng nguyên liệu và tăng sức cạnh tranh, chiếm khoảng 31,8% thị phần cả nước.

Thảo luận kết quả

Các điều kiện tự nhiên và cơ sở hạ tầng của ĐNB tạo nền tảng thuận lợi cho phát triển cụm ngành mía đường, tuy nhiên sự suy giảm diện tích đất trồng mía và năng suất thấp so với các nước láng giềng như Thái Lan là thách thức lớn. So sánh với cụm ngành mía đường Đông Bắc Thái Lan cho thấy Thái Lan tận dụng tốt nguồn lao động giá rẻ, có quy hoạch vùng nguyên liệu rõ ràng và hệ thống hiệp hội, tổ chức hỗ trợ chặt chẽ, giúp duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững.

Bối cảnh cạnh tranh trong nước đang chịu áp lực lớn từ việc dỡ bỏ hàng rào bảo hộ, nhập lậu đường và chi phí sản xuất cao. Việc các doanh nghiệp thực hiện M&A là bước đi chiến lược nhằm tạo lợi thế quy mô, giảm chi phí và tăng khả năng kiểm soát thị trường. Tuy nhiên, điều này cũng tiềm ẩn nguy cơ hình thành độc quyền nhóm, ảnh hưởng đến cạnh tranh lành mạnh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh năng suất mía và tỷ lệ chữ đường giữa Việt Nam và Thái Lan, bảng phân tích chi phí sản xuất và cơ cấu tồn kho đường tại các vùng, giúp minh họa rõ nét các điểm mạnh, điểm yếu của cụm ngành mía đường ĐNB.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng và ổn định vùng nguyên liệu: Chính phủ và doanh nghiệp cần phối hợp để duy trì và mở rộng vùng nguyên liệu quy mô lớn, ưu tiên bảo vệ đất nông nghiệp trồng mía, hạn chế chuyển đổi sang cây trồng khác. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là Sở NN&PTNT các tỉnh và các nhà máy đường.

2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và cơ giới hóa: Đầu tư nâng cấp dây chuyền sản xuất hiện đại, tăng tỷ lệ cơ giới hóa trong trồng, chăm sóc và thu hoạch mía nhằm giảm chi phí lao động và nâng cao năng suất. Khuyến khích nghiên cứu lai tạo giống mía phù hợp với điều kiện địa phương. Thời gian 2-4 năm, chủ thể là doanh nghiệp và viện nghiên cứu.

3. Xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường: Tăng cường quảng bá thương hiệu đường Việt Nam, đa dạng hóa sản phẩm trong và sau đường như ethanol, phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi để tăng giá trị gia tăng. Phát triển kênh phân phối và mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt tận dụng các hiệp định thương mại tự do. Thời gian 3-5 năm, chủ thể là doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề.

4. Hoàn thiện thể chế và chính sách cạnh tranh: Chính phủ cần xây dựng luật chơi minh bạch, đảm bảo cạnh tranh bình đẳng, kiểm soát chặt chẽ nhập lậu đường, đồng thời hỗ trợ tài chính, tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp và nông dân. Thời gian 1-3 năm, chủ thể là Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT và các cơ quan quản lý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách: Giúp hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh ngành mía đường, từ đó xây dựng chính sách phù hợp nhằm phát triển bền vững cụm ngành.

2. Doanh nghiệp mía đường và nông dân trồng mía: Cung cấp thông tin về xu hướng thị trường, công nghệ và chiến lược phát triển vùng nguyên liệu, giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và cạnh tranh.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả: Là tài liệu tham khảo về mô hình phân tích năng lực cạnh tranh cụm ngành, phương pháp nghiên cứu và các bài học kinh nghiệm từ khu vực Đông Bắc Thái Lan.

4. Các tổ chức tài chính và đầu tư: Hỗ trợ đánh giá tiềm năng và rủi ro khi đầu tư vào ngành mía đường, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác và hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực cạnh tranh của cụm ngành mía đường ĐNB hiện nay ra sao?
   Cụm ngành có lợi thế về điều kiện tự nhiên và thị trường tiêu thụ lớn, nhưng năng suất và chất lượng mía thấp hơn so với các nước trong khu vực, chi phí sản xuất cao và vùng nguyên liệu hạn chế, gây áp lực cạnh tranh lớn khi hàng rào bảo hộ được dỡ bỏ.

2. Tại sao năng suất mía và tỷ lệ chữ đường ở ĐNB thấp hơn Thái Lan?
   Nguyên nhân chính là do quy mô vùng nguyên liệu nhỏ, cơ giới hóa chưa đồng bộ, giống mía chưa phù hợp và kỹ thuật canh tác còn lạc hậu, trong khi Thái Lan có quy hoạch vùng nguyên liệu tốt và áp dụng công nghệ hiện đại hơn.

3. Các doanh nghiệp mía đường ĐNB đã có những chiến lược gì để đối phó với cạnh tranh?
   Các doanh nghiệp lớn đã thực hiện M&A để mở rộng vùng nguyên liệu, tăng quy mô sản xuất, đồng thời đầu tư công nghệ hiện đại và phát triển sản phẩm đa dạng nhằm giảm chi phí và tăng sức cạnh tranh.

4. Chính phủ cần làm gì để hỗ trợ ngành mía đường trong bối cảnh hội nhập?
   Cần xây dựng chính sách hỗ trợ duy trì vùng nguyên liệu, đầu tư nghiên cứu phát triển, kiểm soát nhập lậu, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp và nông dân.

5. Ngành mía đường ĐNB có cơ hội phát triển xuất khẩu không?
   Có, với sự gia tăng nhu cầu tiêu thụ đường thế giới và các hiệp định thương mại tự do, ngành có cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu nếu cải thiện được năng suất, chất lượng và giảm giá thành sản xuất.

Kết luận

• Cụm ngành mía đường ĐNB có lợi thế về điều kiện tự nhiên và thị trường tiêu thụ lớn nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức về năng suất, chất lượng và vùng nguyên liệu.
• Mô hình kim cương của Porter giúp phân tích toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh cụm ngành.
• So sánh với cụm ngành Đông Bắc Thái Lan cho thấy bài học về quy hoạch vùng nguyên liệu, tổ chức hiệp hội và chính sách hỗ trợ hiệu quả.
• Các doanh nghiệp cần tập trung mở rộng vùng nguyên liệu, ứng dụng công nghệ mới, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm đa dạng.
• Chính phủ cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ, kiểm soát nhập lậu và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng để cụm ngành phát triển bền vững.

Tiếp theo, cần triển khai các đề xuất chính sách và giải pháp kỹ thuật trong vòng 3-5 năm tới nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường ĐNB. Các bên liên quan được khuyến khích phối hợp chặt chẽ để thực hiện các bước này, góp phần phát triển ngành mía đường Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU CHUNG Bối cảnh Việt Nam có điều kiện thổ nhưỡng thuận lợi cho cây mía sinh trưởng và phát triển. Theo ước tính của Tổng cục Thống kê (GSO) năm 20151, cả nước có 284,5 nghìn ha đất trồng mía, năng suất trung bình đạt 64,4 tấn/ha, sản lượng mía cả nước năm 2015 đạt 18. Trong đó, diện tích trồng mía có hợp đồng bao tiêu sản xuất với các nhà máy đường khoảng 240 nghìn ha (84% diện tích).

Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) cho biết, sản lượng mía ép niên vụ 2016–2017 dự kiến hơn 15 triệu tấn, đạt trên 1,4 triệu tấn đường, trong đó 50% là đường tinh luyện.1 Diện tích và năng suất trồng mía cả nước 350 70 300 60 250 50 200 40 150 30 100 20 50 10 0 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Sơ bộ 2015 Diện tích gieo trồng (nghìn ha) Năng suất (tấn/ha) (Nguồn: GSO/Niên giám thống kê) 1 GSO (2015), Niêm giám Thống kê 2015 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 Thông qua cơ chế hạn ngạch và thuế quan, Chính phủ hiện đang áp dụng các biện pháp bảo hộ ở mức cao với ngành mía đường. Năm 2015, hạn ngạch nhập khẩu đường của Việt Nam là 81.000 tấn, tương đương 6% tổng nhu cầu đường nội địa. Thuế nhập khẩu ưu đãi trong hạn ngạch nhập khẩu là 25% đối với đường thô và 40% đối với đường trắng. Trong khi thuế suất ngoài hạn ngạch nhập khẩu lên tới 80% - 100%2.

Tuy nhiên, theo cam kết mở cửa thị trường trong khối ASEAN, đến năm 2018, Việt Nam sẽ phải xóa bỏ hoàn toàn hạn ngạch, thuế quan cho hàng hóa nhập khẩu từ các nước ASEAN, thuế nhập khẩu đường sẽ giảm từ 80% xuống còn 5%. Thị trường đường dự báo sẽ khó khăn hơn cho doanh nghiệp nội địa khi có sự cạnh tranh mạnh mẽ từ nước ngoài. So sánh năng suất mía Việt Nam và Thái Lan Nguồn: Công ty CP Chứng khoán Bảo Việt (BVSC), 2014 Hơn nữa, năng suất, chất lượng mía Việt Nam hiện thấp hơn mặt bằng chung thế giới. Năng suất trung bình thế giới hiện khoảng 70 tấn mía/ha, trong khi của Việt Nam chỉ 64–65 tấn/ha, thấp hơn hẳn so với Thái Lan với 74 tấn/ha, Trung Quốc là 70 tấn/ha, Philippines là 67 tấn/ha.

Tỷ lệ chữ đường trong mía của Việt Nam cũng thấp, chỉ đạt 10% so với mức 12,9% 2 Chính phủ (2016), Nghị định số 122/2016/NĐ-CP Biểu thuế xuất khẩu, Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi, Danh mục hàng hóa và mức thuế tuyệt đối, thuế hỗn hợp, thuế nhập khẩu ngoài hạn ngạch thuế quan TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 của Thái Lan, 11% của Trung Quốc và Philippines3. Hiện nay, giá đường Thái Lan rẻ hơn đường Việt Nam khoảng 13% - 15% (BVSC, 2015). Với tập quán canh tác thủ công, thâm dụng lao động, chi phí lao động đang ngày càng trở thành gánh nặng đối với ngành mía đường Việt Nam khi mặt bằng lương của người lao động tăng. Hoạt động cơ giới hóa, tập trung sản xuất vẫn còn nhiều hạn chế, năng suất chưa được cải thiện.

So sánh chữ đường Việt Nam và Thái Lan Nguồn: BVSC, 2014 Hậu quả của chương trình 1 triệu tấn đường giai đoạn 1995–2000 là nhiều nhà máy đường ra đời mà không có quy hoạch vùng nguyên liệu dẫn tới không có đủ nguyên liệu sản xuất. Tình trạng “được mùa mất giá, được giá mất mùa”, trồng hay chặt bỏ mía một cách tự phát, tranh mua nguyên liệu giữa các nhà máy diễn ra thường xuyên, đây cũng là lý do khiến các nhà máy không chủ động được nguồn nguyên liệu, đẩy giá thành sản xuất mía đường cao hơn đáng kể (SRI, 2016). 3 Thông tin được TS. Cao Anh Đương, Phó Viện trưởng SRI chia sẻ trong phỏng vấn sâu năm 2017.

(xem phụ lục 8) TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 Một vấn đề khác là tình trạng đường nhập lậu tràn lan trên thị trường Việt Nam. Số đường nhập lậu vào Việt Nam qua biên giới Campuchia tại ĐNB mỗi năm theo ước tính của VSSA lên tới 400. Giá bán buôn đường RS của Việt Nam tháng 6/2017 là 16.000 đồng/kg, cao hơn đường RS Thái Lan nhập lậu khoảng 2.000 đồng/kg5, tình trạng này làm ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất kinh doanh của các nhà máy trong nước, đặc biệt dẫn đến tình trạng tồn kho đường. Theo VSSA, đường tồn kho đến tháng 5/2017 ở mức 717.000 tấn, riêng tồn kho đường tại các nhà máy là 675.

Vùng ĐNB có tồn kho đường lớn nhất cả nước với lượng tồn kho là 235. ĐNB là một trong những vùng sản xuất mía đường lớn nhất cả nước với hai nhà máy sản xuất đường tinh luyện có thị phần lớn nhất Việt Nam là Đường Biên Hòa và Đường Thành Thành Công Tây Ninh, chiếm lần lượt 26% và 17% thị phần cả nước (LMC International, 2012). Vùng ĐNB bao gồm Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Bà Rịa–Vũng Tàu và Thành phố Hồ Chí Minh cũng là vùng kinh tế lớn nhất cả nước, là thị trường tiêu thụ đường hàng đầu (LMC International, 2012) do sự tập trung của các nhà máy sản xuất công nghiệp sử dụng đường như nguồn nguyên liệu đầu vào quan trọng. Năm nhà máy đường hoạt động trên địa bàn ĐNB đang đối mặt với thách thức từ thiếu vùng nguyên liệu, thị trường cạnh tranh cao, không chỉ với đường sản xuất trong nước mà còn cạnh tranh với đường nhập lậu qua cửa khẩu với Campuchia.

Cụm ngành mía đường ĐNB có nhiều vấn đề tồn tại cần giải quyết, từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. 4 Hoàng Hùng và Bảo Trị (2017), Ngăn chặn nhập lậu đường qua vùng biên giới, Báo Nhân dân điện tử, ngày truy cập 1/2017, link http://www.vn/xahoi/tin-tuc/item/31884602-ngan-chan-nhap-lau- duong-qua-vung-bien-gioi.html 5 Thiên Thảo (2017), Đường tồn kho do nhập lậu?, Doanh nhân Sài Gòn Online, link truy cập ngày 13/6/2017: http://www.vn/van-de/duong-ton-kho-do-nhap-lau/1203298/ 6 Ng. Nga (2017), Đường tồn kho tăng kỷ lục, Báo Thanh niên điện tử truy cập ngày 11/5/2017, link: http://thanhnien.vn/kinh-doanh/duong-ton-kho-tang-ky-luc-833978.html TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Vùng Đông Nam bộ và vị trí các nhà máy đường Nguồn: Google map/Wikipedia Vấn đề chính sách Trước viễn cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, ngành mía đường Việt Nam nói chung, ĐNB nói riêng cần có những quyết sách đúng, phù hợp để giải quyết những vấn đề tồn tại về vùng nguyên liệu, giá thành sản xuất, năng suất, chất lượng để hoạt động hiệu quả và phát triển.

Hiện nay, ngành mía đường đang được bảo hộ bằng các hàng rào thuế quan và hạn ngạch ở mức cao hơn nhiều ngành khác. Tuy nhiên, trong tương lai không xa, khi các hàng rào này được dỡ bỏ hoàn toàn thì liệu ngành mía đường có khả năng cạnh tranh và tồn tại được nữa hay không là câu hỏi được đặt ra. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 Luận văn nghiên cứu “Nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường khu vực Đông Nam Bộ” mong muốn đưa ra những phân tích đánh giá khả năng cạnh tranh của cụm ngành mía đường ĐNB nhằm đưa ra những khuyến nghị chính sách để củng cố và phát triển cụm ngành trong tương lai. Câu hỏi nghiên cứu Trong khuôn khổ nghiên cứu này, tác giả tập trung tìm hiểu, phân tích để làm rõ hai câu hỏi sau đây: 1.

Yếu tố nào tác động mạnh nhất tới năng lực cạnh tranh cụm ngành mía đường khu vực Đông Nam Bộ? 2. Cụm ngành mía đường khu vực Đông Nam Bộ có khả năng cạnh tranh được không khi các hàng rào bảo hộ được gỡ bỏ? Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu này sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, áp dụng mô hình kim cương đánh giá năng lực cạnh tranh cụm ngành của Michael E. Porter7 để phân tích thế mạnh, năng lực hiện tại cũng như những trở ngại trong phát triển cụm ngành mía đường ĐNB. Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng phương pháp so sánh tương quan giữa ngành mía đường vùng ĐNB với ngành mía đường Đông Bắc Thái Lan, một quốc gia láng giềng tương đồng để tìm ra những điểm mạnh, điểm yếu của cụm ngành mía đường khu vực ĐNB.

Nguồn thông tin Nguồn thông tin sử dụng trong nghiên cứu bao gồm thông tin thứ cấp từ Niên giám Thống kê, báo cáo nghiên cứu trong và ngoài nước, các bài phân tích, bình luận, báo cáo đánh giá ngành của các công ty chứng khoán, báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Nguồn thông tin sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn chuyên gia, nông dân địa phương, và các doanh nghiệp. Porter (1990, 1998, 2008), The Competitive Advantage of Nations TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ Cơ sở lý thuyết về năng lực cạnh tranh và cụm ngành Nghiên cứu năng lực cạnh tranh ngày càng thu hút nhiều sự quan tâm của giới học thuật cũng như các nhà quản lý chính quyền trung ương và địa phương.

Một trong những nghiên cứu nổi bật nhất về năng lực cạnh tranh là của Michael Porter (1998). Theo đó, Porter đưa ra định nghĩa đầu tiên về năng lực cạnh tranh dựa trên năng suất. Lợi thế so sánh truyền thống tới từ tài nguyên thiên nhiên hay lao động không còn là nguồn gốc tạo ra sự thịnh vượng, mà năng suất mới là yếu tố quan trọng tạo ra của cải, việc làm, từ đó thay đổi diện mạo của cả nền kinh tế (Porter, 1998). Trong lý thuyết cạnh tranh của mình, Porter đề cao vai trò của các cụm ngành (cluster) trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, theo đó năng lực cạnh tranh của mỗi công ty, mỗi ngành công nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào hệ sinh thái kinh doanh hay cụm ngành trong đó doanh nghiệp hoạt động.

Khái niệm cụm ngành lần đầu tiên được Alfred Marshall đưa ra năm 1890 với định nghĩa cụm ngành là sự tập trung của các ngành chuyên môn tại một khu vực địa lý, Marshall gọi đó là các khu vực công nghiệp. Sự tập trung về mặt địa lý của các doanh nghiệp cùng ngành tạo ra nhiều lợi thế như giảm bớt cạnh tranh trực tiếp, mang lại lợi nhuận cao hơn cho các doanh nghiệp khi tận dụng lợi thế theo quy mô. Cụm ngành được Porter định nghĩa là sự tập trung về mặt địa lý của các doanh nghiệp, các nhà cung ứng và các doanh nghiệp có tính liên kết cũng như các công ty trong các ngành có liên quan và các thể chế hỗ trợ khác (như trường đại học, cục tiêu chuẩn, hiệp hội thương mại.) vừa cạnh tranh vừa hợp tác với nhau. Cụm ngành được gắn kết bởi sự tương hỗ và cộng hưởng, bởi các tác động lan tỏa tích cực (M.

Porter, 1990; Vũ Thành Tự Anh, 2016). Theo Baptista và Swann (1998), sự tập trung về mặt địa lý là rất quan trọng cho việc cải thiện tổ chức và cải tiến công nghệ.