Chương 1: Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm sản phẩm và pháp luật trách nhiệm sản phẩm Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật về trách nhiệm sản phẩm tại tỉnh Quảng Ninh Chương 3: Một số khuyến nghị hoàn thiện và thực thi pháp luật trách nhiệm sản phẩm 9 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM SẢN PHẨM VÀ PHÁP LUẬT TRÁCH NHIỆM SẢN PHẨM 1. Khái quát về trách nhiệm của nhà sản xuất đối với hàng hóa (sản phẩm) 1. Khái niệm sản phẩm Muốn hiểu được khái niệm trách nhiệm sản phẩm, trước tiên chúng ta phải tìm hiểu khái niệm sản phẩm. Theo quan điểm truyền thống, sản phẩm là kết quả đầu ra của quá trình lao động sản xuất có chủ định của con người.
Vào thời kì cách mạng công nghiệp ở châu Âu, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, hàng hóa bắt đầu được sản xuất hàng loạt với số lượng lớn. Nhưng vào thời điểm đó, do hạn chế về kỹ thuật, các sản phẩm làm ra vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu. Vì thế, nhà sản xuất có vị thế cao hơn hẳn người tiêu dùng. Nhưng ngày nay, khi năng lực sản xuất đã đủ đáp ứng nhu cầu của con người thì khái niệm này đã không còn phù hợp nữa.
Ngày nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau về sản phẩm được đưa ra. Theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 9000:2000 thì sản phẩm là kết quả của một quá trình tập hợp các hoạt động có liên quan lẫn nhau hoặc tương tác với nhau nhằm biến đổi đầu vào thành đầu ra. Theo quan điểm marketing, Philip Kotler - "cha đẻ của marketing hiện đại" - đã định nghĩa: "Sản phẩm là tất cả những thứ có thể thỏa mãn được mong muốn hay nhu cầu" và được cung ứng cho thị trường nhằm mục đích thu hút sự chú ý, mua, sử dụng hay tiêu dùng. Sản phẩm có thể tồn tại dưới dạng hàng hóa, dịch vụ hoặc ý tưởng.
Riêng đối với pháp luật trách nhiệm sản phẩm, do những khác biệt về tính chất, đặc điểm của các loại sản phẩm (cụ thể gồm có hai nhóm chính là hàng hóa và dịch vụ) mà khái niệm sản phẩm chỉ tập trung vào các loại hàng hóa. Chỉ thị về Trách nhiệm sản phẩm của Liên minh châu Âu ban hành năm 1985 đã quy định tại Điều 2 như sau: Sản phẩm là tất cả những động sản, ngoại trừ những sản phẩm nông nghiệp thô và các trò chơi, dù có được sử dụng trong việc xây dựng bất động sản hoặc gắn liền với bất động sản hay không. Điều 2 Luật Trách nhiệm sản phẩm của 10 Trung Quốc đưa ra khái niệm về sản phẩm như sau: Sản phẩm là những thứ được sản xuất nhằm mục đích kinh doanh. Sản phẩm gồm có nhiều loại, người ta có thể đem ra thị trường trao đổi, mua bán các loại hàng hóa, cung cấp dịch vụ, mua bán các ý tưởng kinh doanh, mua bán các tổ chức, cho thuê mướn đất đai.
nhưng hai thành phần chủ yếu của nó vẫn là hàng hóa và dịch vụ, hay sản phẩm hữu hình và sản phẩm vô hình. Hai thành tố này tuy đều có các đặc điểm chung của sản phẩm là có thể trao đổi, mua bán được và nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu của con người, nhưng giữa chúng vẫn có sự khác biệt. Dưới giác độ của trách nhiệm sản phẩm thì sản phẩm bao gồm những động sản được sản xuất hoặc chế biến1, nó không phụ thuộc vào việc sản xuất theo dây chuyền công nghiệp với quy mô lớn hay sản xuất thủ công những sản phẩm riêng lẻ, Tăng Văn Nghĩa (2008, tr. Cách hiểu này tương đồng với quy định của pháp luật ở nhiều nước về sản phẩm đồng thời mang tính chất đặc thù của pháp luật trách nhiệm sản phẩm.
Bên cạnh đó, như đã phân tích, trong pháp luật về trách nhiệm sản phẩm của một số quốc gia còn mở rộng khái niệm sản phẩm đối với các dịch vụ. Khái niệm sản phẩm có khuyết tật Một sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật thông thường khi được đưa vào lưu thông mà gây ra các thiệt hại về tài sản, sức khỏe hay tính mạng cho người sử dụng nó hoặc người thứ ba thì sản phẩm đó bị coi là có khuyết tật. Khuyết tật của sản phẩm là yếu tố cấu thành quan trọng nhất của trách nhiệm sản phẩm, vì trách nhiệm sản phẩm không phụ thuộc vào yếu tố lỗi của nhà sản xuất. Khuyết tật của sản phẩm xuất hiện khi sản phẩm không đảm bảo sự an toàn mà thông thường người ta có thể mong đợi và sự an toàn đó dẫn tới các tổn thất liên quan đến tính mạng và tài sản của người sử dụng.
Để đánh giá một sản phẩm có an toàn theo tiêu chuẩn thông thường không, chúng ta cần dựa trên một số tiêu chuẩn cụ thể: 1 Theo Điều 2 điểm 2 Luật Trách nhiệm sản phẩm của Cộng hòa Liên bang Đức (Produkthaftungsgetz sửa đổi 2002). 11 Thứ nhất là mối quan hệ giữa giá cả và sự an toàn của sản phẩm. Đối với mỗi mức giá nhất định thì người tiêu dùng có quyền có được những sự an toàn nhất định. Ví dụ sản phẩm bình nước nóng có hệ thống chống rò điện thường có giá cao hơn những sản phẩm bình nước nóng khác.
Khi mua sản phẩm này, người tiêu dùng trông đợi sản phẩm chắc chắn không bị tai nạn do điện giật như các bình nước nóng khác. Nếu tai nạn vẫn xảy ra thì sản phẩm đó bị coi là có khuyết tật. Một khía cạnh khác đó là sự thiếu an toàn một cách bất hợp lý khi sử dụng sản phẩm. Một số sản phẩm có sự nguy hiểm bản chất.
Ví dụ như axit dùng để sản xuất hóa chất, sản xuất ắc-quy là một sản phẩm nguy hiểm, nhưng sự nguy hiểm đó là bản chất, gắn liền với công năng của sản phẩm. Đối với những sản phẩm này, sự thiếu an toàn là hợp lý và nhà sản xuất sẽ không phải chịu trách nhiệm sản phẩm đối với các trường hợp này. Một yếu tố khác để đánh giá sự an toàn của sản phẩm là sản phẩm đó có những cảnh báo thích hợp hay không. Nếu các sản phẩm tiềm ẩn các nguy hiểm nhưng được cảnh báo một cách thích hợp thì nhà sản xuất cũng không phải chịu trách nhiệm.
Điển hình là các sản phẩm pin điện thoại, trên các sản phẩm này thường có ký hiệu không vứt vào thùng rác, không đốt pin. Một sản phẩm không an toàn có thể do nhiều nguyên nhân, khuyết tật có thể xuất hiện từ quá trình thiết kế, trong khi sản xuất, hoặc xuất hiện do sự cảnh báo không đầy đủ từ nhà sản xuất. Vì sản phẩm đến tay người tiêu dùng phải thông qua nhiều công đoạn nên việc phân loại khuyết tật sản phẩm sẽ làm cho việc xác định người phải chịu trách nhiệm trong các vụ kiện liên quan đến trách nhiệm sản phẩm dễ dàng hơn. Khuyết tật sản phẩm được phân loại thành khuyết tật do lỗi sản xuất, khuyết tật do lỗi thiết kế và khuyết tật do lỗi không cảnh báo hoặc cảnh báo không đầy đủ.
Theo thống kê của tập đoàn bảo hiểm AIG (American Intemational Group) tỷ lệ nguyên nhân của các vụ kiện trách nhiệm sản phẩm do lỗi sản xuất là 5%, lỗi thiết kế là 60 % và lỗi cảnh báo là 35%. Khuyết tật do lỗi sản xuất 12 Khuyết tật do lỗi sản xuất xuất hiện khi nhà sản xuất đã không tuân theo mẫu thiết kế hoặc thành phẩm không đáp ứng được quy cách phẩm chất nhà sản xuất đề ra. Lỗi này có thể xảy ra khi nhà sản xuất thay đổi thành phẩm nguyên vật liệu hoặc không tuân thủ quy trình sản xuất. Ví dụ nhu một công ty xây dựng được giao thi công một cây cầu, nhưng trong quá trình thi công, do tiến độ công việc quá gấp rút, người thi công đã phải tăng thêm khối lượng sử dụng một số phụ gia để có thể hoàn thành cây cầu đúng thời gian quy định.
Nếu khi đưa vào sử dụng mà cây cầu có sự cố gẫy, sụp, nứt vỡ thì công ty xây dựng đó sẽ phải chịu trách nhiệm. Khuyết tật do lỗi thiết kế Trong một số trường họp, sản phẩm được sản xuất đúng theo thiết kế nhưng bản thân sản phẩm có thể gây nguy hiểm bất hợp lý cho người tiêu dùng. Điều này xảy ra vì nhà thiết kế, nhà sản xuất đã không lường trước được, hoặc không phát hiện được những khiếm khuyết này trong quá trình kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm trước khi đưa vào lưu thông. Hiện tượng này rất phổ biến trong ngành công nghiệp chế tạo ô tô.
Hàng năm, dựa trên các báo thống kê về nguyên nhân gây tai nạn trong các tai nạn giao thông, các hãng sản xuất ô tô có thể phát hiện sự thiếu an toàn trong bản thân thiết kế của các sản phẩm của mình và đưa ra các biện pháp khắc phục, thường là thu hồi và sửa chữa các sản phẩm lỗi. Điển hình là trường hợp của Toyota trong năm 2009 vừa qua. Sau khi phát hiện lỗi của hệ thống điều khiển điện tử của chế độ chạy tự động gây tăng tốc đột ngột, Toyota đã buộc phải công bố danh sách những dòng xe bị lỗi và thu hồi tổng cộng 4,87 triệu chiếc xe trên toàn thế giới. Khuyết tật do lỗi không cảnh báo hoặc cảnh báo không đầy đủ Khuyết tật này thường xuất hiện trong quá trình quảng bá để đưa sản phẩm vào tiêu thụ, trong đó nhà sản xuất, nhà phân phối, nhà bán lẻ đã không cảnh báo đầy đủ về những nguy hiểm tiềm ẩn của sản phẩm.
Khuyết tật này thường xảy ra đối với các sản phẩm thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm. khi nhà sản xuất không hướng dẫn cụ thể cách sử dụng, tác dụng phụ có thể gặp phải của sản phẩm. Ngày nay, các sản phẩm dược phẩm, mỹ phẩm thường có ghi chú “Để xa tầm tay trẻ em”. Điều này là cần thiết vì trong nhiều trường hợp, việc sử dụng sai phương pháp, sai 13 liều lượng hoặc việc kết hợp các loại sản phẩm này với nhau không phù hợp có thể làm sản phẩm không có tác dụng, thậm chí gây ảnh hưởng tới sức khỏe, tính mạng của người sử dụng.
Vấn đề về trách nhiệm của nhà sản xuất đối với hàng hóa đưa vào lưu thông Về bản chất, trách nhiệm sản phẩm chính là sự ràng buộc về mặt pháp luật trách nhiệm của các nhà sản xuất, phân phối cũng như người bán lẻ đối với công chúng khi cung ứng sản phẩm trên thị trường.