Luận văn thạc sĩ giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT qua môn Địa lí 12 tại Điện Biên - Nguyễn Thị Dung

Phương pháp giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT thông qua môn Địa lí 12 tại Điện Biên. Kết hợp kiến thức địa lí với định hướng sự nghiệp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Quỳnh Phương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học môn Địa lý
• Đề tài: Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông qua dạy học Địa lí 12 ở tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo dục hướng nghiệp qua dạy học Địa lí 12

Giáo dục hướng nghiệp (GDHN) cho học sinh trung học phổ thông là quá trình định hướng nghề nghiệp thông qua các hoạt động dạy học. Địa lí 12 là môn học có nhiều tiềm năng GDHN nhờ nội dung liên quan trực tiếp đến đời sống kinh tế xã hội. Qua dạy học Địa lí, học sinh được tiếp cận các ngành nghề gắn với địa phương, từ đó hình thành nhận thức về thế giới nghề nghiệp. Ở tỉnh Điện Biên, GDHN đặc biệt quan trọng vì đây là vùng khó khăn, học sinh cần được định hướng nghề nghiệp phù hợp với điều kiện kinh tế địa phương. Phương pháp học tập trải nghiệm giúp học sinh phát hiện năng lực bản thân, từ đó đưa ra quyết định nghề nghiệp đúng đắn. Giáo viên đóng vai trò trung tâm trong việc thiết kế bài học tích hợp GDHN, đảm bảo kiến thức Địa lí và định hướng nghề nghiệp song hành.

1.1. Mục đích và ý nghĩa của giáo dục hướng nghiệp

Mục đích của GDHN là giúp học sinh hiểu bản thân, hiểu yêu cầu nghề nghiệp và khả năng thích ứng với công việc. Qua đó, học sinh tự đánh giá năng lực, sở thích để chọn nghề phù hợp. GDHN còn giúp học sinh có thái độ đúng đắn về lao động, nhận thức vai trò của từng nghề trong xã hội. Ý nghĩa của GDHN nằm ở việc giảm tình trạng thất nghiệp, tăng hiệu quả phân luồng sau THPT và phát triển nguồn nhân lực địa phương.

1.2. Các con đường và hình thức hướng nghiệp

GDHN được thực hiện qua nhiều con đường: dạy học chính khóa, hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt hướng nghiệp và tham quan thực tế. Hướng nghiệp qua dạy học Địa lí tích hợp kiến thức nghề nghiệp vào bài giảng. Hoạt động sinh hoạt hướng nghiệp tổ chức giao lưu với người thành đạt, tìm hiểu ngành nghề địa phương. Hoạt động tham quan giúp học sinh tiếp xúc môi trường lao động thực tế. Dạy nghề phổ thông và môn công nghệ cũng là kênh GDHN quan trọng, giúp học sinh thử sức với kỹ thuật cụ thể.

II. Phân tích thực trạng GDHN qua Địa lí 12 tại Điện Biên

Thực trạng GDHN qua dạy học Địa lí 12 ở tỉnh Điện Biên còn nhiều hạn chế. Giáo viên chưa tích hợp hiệu quả nội dung hướng nghiệp vào bài giảng, thường tập trung vào kiến thức chuyên môn mà bỏ qua định hướng nghề nghiệp. Học sinh thiếu thông tin về thế giới nghề nghiệp, đặc biệt ở vùng nông thôn, miền núi. Cơ sở vật chất phục vụ hoạt động trải nghiệm còn thiếu thốn. Nhận thức của phụ huynh về hướng nghiệp chưa đầy đủ, nhiều gia đình định hướng con em theo truyền thống. Chương trình Địa lí 12 có nhiều nội dung liên quan đến kinh tế, công nghiệp, nông nghiệp nhưng chưa được khai thác triệt để cho mục đích GDHN. Đánh giá hiệu quả GDHN cũng chưa được thực hiện thường xuyên, thiếu công cụ đo lường cụ thể.

2.1. Đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 12

Học sinh lớp 12 đang trong giai đoạn phát triển mạnh về nhận thức, có khả năng tư duy trừu tượng và phân tích. Các em bắt đầu quan tâm đến tương lai nghề nghiệp, có nhu cầu tìm hiểu bản thân và xã hội. Tuy nhiên, nhiều học sinh còn lúng túng trong việc xác định hướng đi, chịu ảnh hưởng lớn từ gia đình và bạn bè. Đặc điểm tâm lý này đòi hỏi GDHN phải được thực hiện kịp thời, phù hợp với từng đối tượng.

2.2. Hạn chế trong tổ chức hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm để GDHN tại Điện Biên gặp nhiều khó khăn. Thời lượng tiết học Địa lí có hạn, khó bố trí thời gian cho hoạt động thực tế. Giáo viên thiếu kỹ năng thiết kế bài học tích hợp GDHN. Kinh phí tổ chức tham quan, ngoại khóa hạn chế. Mối liên hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp, cơ sở sản xuất còn lỏng lẻo. Học sinh ít có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với môi trường lao động, dẫn đến nhận thức về nghề nghiệp còn mơ hồ, thiếu thực tế.

III. Giải pháp tích hợp GDHN trong dạy học Địa lí 12

Giải pháp tích hợp GDHN trong dạy học Địa lí 12 cần đảm bảo nguyên tắc tính mục tiêu, tính hệ thống và tính thực tiễn. Giáo viên khảo sát toàn bộ chương trình để lựa chọn nội dung phù hợp cho GDHN. Thiết kế bài học kết hợp kiến thức Địa lí với thông tin nghề nghiệp, ví dụ khi dạy về công nghiệp gắn với nghề kỹ thuật, khi dạy nông nghiệp gắn với nghề nông nghiệp công nghệ cao. Sử dụng phương pháp học tập trải nghiệm: thảo luận nhóm, đóng vai, giải quyết vấn đề. Tổ chức sinh hoạt hướng nghiệp định kỳ với sự tham gia của chuyên gia. Thiết kế giáo án theo quy trình 7 bước từ khảo sát đến đánh giá tổng kết. Cần có sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và địa phương trong quá trình GDHN.

3.1. Thiết kế bài học tích hợp hướng nghiệp

3.2. Phương pháp học tập trải nghiệm

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn tại Điện Biên

Nghiên cứu về GDHN cho học sinh THPT qua dạy học Địa lí 12 ở tỉnh Điện Biên cho thấy tiềm năng lớn của môn học này trong định hướng nghề nghiệp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc đổi mới phương pháp dạy học Địa lí theo hướng tích hợp GDHN. Các giải pháp đề xuất phù hợp với điều kiện thực tế của Điện Biên, từ thiết kế bài học đến tổ chức hoạt động trải nghiệm. Ứng dụng thực tiễn cần sự đồng bộ giữa các cấp quản lý, đào tạo giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất. Mô hình này có thể nhân rộng tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Nghi cứu mở ra hướng tiếp cận mới, biến môn Địa lí thành công cụ hiệu quả giúp học sinh định hướng tương lai, góp phần phát triển nguồn nhân lực địa phương.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

4.2. Hướng phát triển và nhân rộng mô hình

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Giáo dục Giáo dục là một khái niệm được quy định bởi ngôn ngữ, văn hóa và lịch sử với một ý nghĩa rất phức hợp. Tìm được một định nghĩa thống nhất của khái niệm giáo dục vì vậy là vô cùng khó khăn. Trong lịch sử phát triển giáo dục có rất nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm giáo dục.

Ngày nay cũng không có sự thống nhất về khái niệm này. [10] Khái niệm hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của nhà sư phạm đến toàn bộ cuộc sống của học sinh để hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách. Khái niệm này dùng để chỉ các hoạt động giáo dục được tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học và được sử dụng cùng với khái niệm hoạt động dạy học các môn học. Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp).

Về bản chất, giáo dục là quá trình tổ chức cuộc sống, hoạt động và giao lưu cho học sinh nhằm giúp học sinh nhận thức đúng, tạo lập tình cảm và thái độ đúng, hình thành những thói quen hành vi văn minh trong cuộc sống, phù hợp với chuẩn mực xã hội. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học, chuyên đề học tập (gọi chung là môn học) và hoạt động trải nghiệm sáng tạo; hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Hướng nghiệp Là các hoạt động nhằm hỗ trợ mọi cá nhân chọn lựa và phát triển chuyên môn nghề nghiệp phù hợp nhất với khả năng của họ, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực cho các lĩnh vực nghề nghiệp (thị trường lao động) ở cấp độ địa phương và quốc gia [41]. 9 Để đạt được mục tiêu đó, những người làm công tác hướng nghiệp phải chú ý đến 3 yếu tố cơ bản: + Đặc điểm của học sinh (năng lực, phẩm chất, sức khoẻ, sở thích…).

+ Hệ thống nghề nghiệp và đòi hỏi của nghề với người lao động. + Nhu cầu thị trường lao động của địa phương và quốc gia (ngày nay còn cần quan tâm đến thị trường lao động quốc tế. Giáo dục hướng nghiệp Giáo dục hướng nghiệp bao gồm toàn bộ các hoạt động của nhà trường phối hợp với gia đình và xã hội nhằm trang bị kiến thức, hình thành năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh, từ đó giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, tính cách, sở thích, quan niệm về giá trị của bản thân, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của gia đình và phù hợp với nhu cầu của xã hội. Giáo dục hướng nghiệp có ý nghĩa quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện và phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và sau trung học phổ thông.

Giáo dục hướng nghiệp là một bộ phận của giáo dục toàn diện giúp mỗi học sinh có sự hiểu biết về tính chất của ngành nghề mà mình hướng tới, biết phân tích thị trường hoạt động và tháo gỡ vướng mắc hoặc rèn luyện bản thân từ đó, mỗi học sinh tự xác định được đâu là nghề nghiệp phù hợp hoặc không phù hợp với mình [41] Các giai đoạn của Giáo dục hướng nghiệp: GDHN nói chung gồm ba giai đoạn, có mối quan hệ liên hoàn, chặt chẽ là: Định hướng nghề; tư vấn nghề và tuyển chọn nghề. Theo tác giả Đặng Danh Ánh, 3 giai đoạn của công tác GDHN kết hợp với nhau tạo thành tam giác hướng nghiệp (hình 1. Nhiệm vụ thứ nhất: Tìm hiểu nghiên cứu HS: Chiếm vị trí đặc biệt trong hướng nghiệp là các vấn đề: động cơ chọn nghề, hứng thú nghề nghiệp, khuynh hướng nghề nghiệp và năng lực nghề nghiệp. Nhiệm vụ thứ hai: Tổ chức các hoạt động giúp HS làm quen với nghề và các loại hình thông tin như: Thông tin về thế giới nghề nghiệp phân theo loại nghề; thông tin về nghề cụ thể hiện có trong cả nước và ở địa phương; thông tin về hệ thống trường đào tạo; Thông tin về thị trường lao động; Tổ chức các hoạt động giáo dục nghề nhằm hình thành hứng thú nghề, khuynh hướng nghề, năng lực nghề ở HS, giúp các em có ý thức chọn nghề.

Mối quan hệ giữa các khâu trong giáo dục hướng nghiệp Nhiệm vụ của Giáo dục hướng nghiệp qua các môn học ở trường THPT: Nhiệm vụ thứ ba: Nhiệm vụ cuối cùng sau khi HS hiểu về bản thân và về thế giới nghề nghiệp thì GV dạy các môn văn hóa có thể kết hợp với các nhà tư vấn, cha mẹ HS, GV chủ nhiệm. để thực hiện các bước cho giai đoạn Tư vấn nghề. Qua đó, HS tự tin đưa ra kế hoạch nghề nghiệp cho bản thân. Tự hướng nghiệp Tự hướng nghiệp là việc bản thân mỗi HS xác định được đam mê, năng lực, giá trị cá nhân của mình phù hợp với ngành nghề nào và tự mình tìm hiểu để lựa chọn ngành học, trường học phù hợp với bản thân, điều kiện gia đình và nhu cầu của xã hội.

Hoạt động Mọi hoạt động của con người đều có tính mục đích. Con người hiểu được mục đích hoạt động của mình, từ đó mới định rõ chức năng, nhiệm vụ, động lực của hoạt động để đạt hiệu quả trong công việc.Marx cho rằng, hoạt động của con người là hoạt động có mục đích, có ý thức; mục đích, ý thức ấy như một quy luật, quyết định phương thức hoạt động và bắt ý chí con người phụ thuộc vào nó. Marx viết: “Công việc đòi hỏi một sự chú ý bền bỉ, bản thân sự chú ý đó chỉ có thể là kết quả của một sự căng thẳng thường xuyên của ý chí”. Trong lịch sử của nhân loại, tính mục đích trong hoạt động và tầm nhìn về lợi ích của hoạt động con người thể hiện rõ trong nền 11 giáo dục của các dân tộc và quốc gia từ xưa đến nay.

Hoạt động của con người dành cho việc dạy và học luôn được chú trọng và đề cao. Hồ Chủ tịch từng nhắc lại một bài học của người xưa: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”. Dạy học là dạy người. Trong quan niệm của người Việt, người thầy được coi là một nhân tố góp phần quan trọng, quyết định sự nghiệp của con người.

Câu tục ngữ “Không thầy đố mày làm nên” có ý nghĩa như vậy. Theo quan điểm lý thuyết về hoạt động, A.Leontiev cho rằng hoạt động “là một tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm đạt mục đích thỏa mãn một nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là sự cụ thể hóa nhu cầu của chủ thể”. Lý thuyết về hoạt động chú trọng vai trò của chủ thể hoạt động. Chủ thể (con người) chủ động tổ chức, điều khiển các hoạt động (hành vi, tinh thần, trí tuệ, v.) tác động vào đối tượng (sự vật, tri thức, v.

Hoạt động của con người được phân biệt với hoạt động của loài vật ở tính mục đích của hoạt động. Nghĩa là chủ thể (con người) thực hiện ý đồ của mình, biến cái “vật chất được chuyển vào trong đầu mỗi người được cải biến trong đó” (K.Marx) thành hiện thực. Như vậy, nhờ có hoạt động, con người làm ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu cụ thể của mình. Trải nghiệm Theo quan điểm của triết học, sự trải nghiệm được hiểu là kết quả của sự tương tác giữa con người với với thế giới khách quan.

Sự tương tác này bao gồm cả hình thức và kết quả các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kĩ thuật và kĩ năng, cả những nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới khách quan. Theo nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V. trải nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kĩ năng. Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hoạt động giáo dục trải nghiệm Là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể 12 của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình. Muốn vậy thì người dạy cần sử dụng nhiều phương pháp trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội [12]. Giáo dục trải nghiệm là một phạm trù bao gồm nhiều phương pháp, ở đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội. Việc học tập qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định điều gì là hữu ích hoặc quan trọng cần ghi nhớ, và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động khác trong tương lai (John Deway, nhà giáo dục học Hoa Kỳ).

Năng lực Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,. thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả tốt. Năng lực vừa là tiền đề, vừa là kết quả của hoạt động.

Năng lực vừa là điều kiện cho hoạt động đạt kết quả nhưng đồng thời năng lực cũng phát triển ngay trong chính hoạt động ấy.