Luận văn Thạc sĩ: Kiểm soát chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ phân tích chuyên sâu quy trình kiểm soát chi ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước Bắc Kạn. Nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Thái
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Thị Minh Hằng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Kiểm soát chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về kiểm soát chi NSNN qua Kho bạc Nhà nước Bắc Kạn

Kiểm soát chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước là hoạt động giám sát việc sử dụng nguồn lực tài chính công. Tại Bắc Kạn, Kho bạc Nhà nước đóng vai trò trung gian giữa cơ quan tài chính và đơn vị sử dụng ngân sách. Quy trình kiểm soát chi bao gồm kiểm soát trước và kiểm soát sau khi thanh toán. Các khoản chi phải đảm bảo tính hợp pháp, hợp lệ và đúng định mức. Công cụ kiểm soát bao gồm dự toán ngân sách, chế độ chi tiêu, định mức chi và hợp đồng mua sắm tài sản công. Dự toán ngân sách là cơ sở pháp lý quan trọng nhất. Mọi khoản chi phải nằm trong dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Định mức chi quy định mức chi tối đa cho từng nội dung cụ thể. Hợp đồng mua sắm tài sản công là căn cứ thanh toán cho các giao dịch mua sắm, xây dựng. Kiểm soát chi NSNN giúp ngăn ngừa sai phạm, tiết kiệm ngân sách và đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Hoạt động này đặc biệt quan trọng đối với tỉnh miền núi như Bắc Kạn, nơi nguồn lực tài chính còn hạn chế.

1.1. Vai trò của Kho bạc Nhà nước trong kiểm soát chi ngân sách

Kho bạc Nhà nước giữ vị trí then chốt trong hệ thống kiểm soát chi NSNN. Cơ quan này thực hiện kiểm soát các khoản chi thường xuyên, chi đầu tư, chi dự trữ quốc gia và chi trả nợ. KBNN Bắc Kạn kiểm tra tính hợp pháp, hợp lệ của hồ sơ thanh toán trước khi giải ngân. Quá trình này đảm bảo tiền ngân sách được chi đúng mục đích, đúng đối tượng và đúng định mức. KBNN còn tổng hợp số liệu quyết toán, phục vụ công tác quản lý tài chính nhà nước. Vai trò giám sát của KBNN giúp hạn chế thất thoát và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

1.2. Cơ sở pháp lý và công cụ kiểm soát chi NSNN

Kiểm soát chi NSNN dựa trên hệ thống pháp luật gồm Luật NSNN, các nghị định và thông tư hướng dẫn. Công cụ kiểm soát gồm bốn nhóm chính. Dự toán ngân sách quy định tổng mức chi và phân bổ cho từng lĩnh vực. Chế độ chi tiêu công quy định nội dung và mức chi cụ thể. Định mức chi ngân sách gồm định mức tuyệt đối và định mức tương đối. Hợp đồng mua sắm tài sản công là căn cứ thanh toán cho các giao dịch. Hệ thống pháp luật này tạo khung pháp lý vững chắc cho hoạt động kiểm soát chi tại KBNN các cấp.

II. Phân tích thực trạng kiểm soát chi NSNN qua KBNN Bắc Kạn

Thực tế kiểm soát chi NSNN qua KBNN Bắc Kạn cho thấy nhiều kết quả đáng ghi nhận song vẫn tồn tại hạn chế. Về chi thường xuyên, số lượng hồ sơ kiểm soát tăng qua các năm. Tỷ lệ hồ sơ hợp pháp, hợp lệ được thanh toán đạt mức cao. Số hồ sơ trả lại do chưa đủ điều kiện giảm dần. Về chi đầu tư, tỷ lệ giải ngân so với kế hoạch được cải thiện. Công tác chi dự trữ và chi trả nợ cơ bản đạt chỉ tiêu được giao. Tuy nhiên, một số vấn đề vẫn cần khắc phục. Chất lượng dự toán phân bổ chưa cao, dẫn đến điều chỉnh thường xuyên. Tình trạng chi vượt định mức vẫn xảy ra ở một số đơn vị. Công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ chưa đạt kế hoạch đề ra. Hệ thống thông tin quản lý chưa đồng bộ giữa các cơ quan. Năng lực cán bộ kiểm soát chi tại một số đơn vị cấp huyện còn hạn chế. Những tồn tại này ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát chi NSNN trên địa bàn tỉnh.

2.1. Kết quả đạt được trong kiểm soát chi thường xuyên và chi đầu tư

Kiểm soát chi thường xuyên tại KBNN Bắc Kạn đạt nhiều tiến bộ. Số lượng hồ sơ thanh toán qua KBNN tăng đều qua các năm. Tỷ lệ hồ sơ đủ điều kiện thanh toán đạt trên chín mươi lăm phần trăm. Chi đầu tư có sự cải thiện về tiến độ giải ngân. Nguồn vốn cấp phát được kiểm soát chặt chẽ, đảm bảo thanh toán đúng tiến độ thi công. Công tác chi dự trữ thực hiện đạt tỷ lệ cao so với chỉ tiêu đầu năm. Chi trả nợ vay được thực hiện đúng kế hoạch, đảm bảo nghĩa vụ ngân sách. Kết quả phản ánh nỗ lực cải thiện quy trình kiểm soát của KBNN Bắc Kạn.

2.2. Hạn chế và thách thức trong công tác kiểm soát chi hiện nay

Công tác kiểm soát chi NSNN tại Bắc Kạn đối mặt nhiều thách thức. Dự toán phân bổ chưa sát thực tế, gây ra tình trạng bổ sung, điều chỉnh thường xuyên trong năm. Một số đơn vị sử dụng ngân sách chưa tuân thủ nghiêm định mức chi. Hồ sơ thanh toán đôi khi thiếu chứng từ, mất thời gian bổ sung. Công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ thực hiện chưa đạt kế hoạch hàng năm. Hệ thống công nghệ thông tin chưa kết nối liên thông giữa KBNN với các cơ quan tài chính. Đội ngũ cán bộ kiểm soát chi tại cấp huyện còn mỏng, trình độ chuyên môn chưa đồng đều.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát chi NSNN qua KBNN Bắc Kạn

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát chi NSNN, nhiều giải pháp cần được triển khai đồng bộ. Trước tiên, cần hoàn thiện quy trình kiểm soát theo hướng đơn giản hóa thủ tục. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý chi ngân sách giúp giảm thời gian xử lý hồ sơ. Hệ thống TABMIS cần được mở rộng và nâng cấp để kết nối liên thông. Đội ngũ cán bộ kiểm soát chi phải được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên. Công tác lập dự toán cần cải thiện tính chính xác, giảm thiểu điều chỉnh trong năm. Tăng cường thanh tra, kiểm tra đột xuất tại các đơn vị sử dụng ngân sách. Xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa KBNN, Sở Tài chính và các cơ quan liên quan. Áp dụng mô hình kiểm soát rủi ro, tập trung vào các khoản chi có nguy cơ sai phạm cao. Những giải pháp này cần lộ trình thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế của tỉnh Bắc Kạn.

3.1. Hoàn thiện quy trình và ứng dụng công nghệ thông tin

Hoàn thiện quy trình kiểm soát chi là giải pháp then chốt. Cần chuẩn hóa hồ sơ thanh toán theo hướng điện tử hóa. Ứng dụng chữ ký số và hóa đơn điện tử giúp rút ngắn thời gian kiểm soát. Hệ thống TABMIS cần nâng cấp để tự động cảnh báo các khoản chi vượt dự toán, vượt định mức. Kết nối dữ liệu giữa KBNN với cơ quan thuế, hải quan tạo cơ sở kiểm tra chéo. Xây dựng cổng thông tin trực tuyến cho đơn vị sử dụng ngân sách tra cứu tiến độ thanh toán. Công nghệ giúp giảm sai sót do yếu tố con người, tăng tính minh bạch trong giải ngân.

3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và tăng cường phối hợp liên ngành

Năng lực cán bộ là yếu tố quyết định chất lượng kiểm soát chi. Cần tổ chức đào tạo định kỳ về pháp luật tài chính, quy trình thanh toán mới. Bồi dưỡng kỹ năng phân tích rủi ro, phát hiện sai phạm cho cán bộ kiểm soát. Xây dựng chế độ đãi ngộ phù hợp để giữ chân cán bộ có trình độ. Tăng cường phối hợp giữa KBNN với Sở Tài chính, Kho bạc cấp tỉnh và huyện. Tổ chức giao ban định kỳ để chia sẻ kinh nghiệm, giải quyết vướng mắc. Hợp tác với các tỉnh bạn để học hỏi mô hình kiểm soát chi hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của đề tài kiểm soát chi NSNN

Đề tài nghiên cứu kiểm soát chi NSNN qua KBNN Bắc Kạn đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiểm soát chi ngân sách nhà nước. Phân tích thực trạng tại Bắc Kạn giúp nhận diện rõ ưu điểm và hạn chế. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi, phù hợp với điều kiện địa phương. Về mặt khoa học, đề tài đóng góp vào hệ thống kiến thức quản lý tài chính công. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu hỗ trợ KBNN Bắc Kạn cải thiện quy trình kiểm soát. Các khuyến nghị có thể áp dụng cho các tỉnh miền núi có điều kiện tương tự. Tuy nhiên, đề tài còn một số hạn chế về phạm vi và thời gian nghiên cứu. Cần tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động của các giải pháp đã đề xuất. Việc kiểm soát chi NSNN hiệu quả góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững.

4.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trên cả phương diện khoa học và thực tiễn. Về khoa học, đề tài tổng hợp lý thuyết kiểm soát chi NSNN trong bối cảnh Việt Nam. Phân tích mô hình KBNN Bắc Kạn cung cấp nghiên cứu điển hình thực tiễn cho lĩnh vực tài chính công. Về thực tiễn, các số liệu thống kê giúp đánh giá hiệu quả kiểm soát chi qua các năm. Giải pháp đề xuất dựa trên bằng chứng, phù hợp với nguồn lực của tỉnh. Nghiên cứu cũng chỉ ra hướng đi cho công tác đào tạo cán bộ kiểm soát chi. Kết quả có thể tham chiếu cho các địa phương có đặc điểm kinh tế xã hội tương đồng.

4.2. Khuyến nghị áp dụng cho các địa phương tương tự

Một số khuyến nghị rút ra từ nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi. Các tỉnh miền núi nên ưu tiên ứng dụng công nghệ thông tin vào kiểm soát chi. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về định mức chi, dự toán ngân sách. Đào tạo cán bộ kiểm soát chi phải gắn với thực tế xử lý hồ sơ hàng ngày. Tăng cường thanh tra chuyên ngành để phát hiện và xử lý kịp thời sai phạm. Các địa phương cần chủ động đề xuất cơ chế phối hợp liên ngành trong kiểm soát chi. Lộ trình cải cách phải tính đến đặc thù nguồn lực và năng lực cán bộ từng vùng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BAC NHÀ NƯỚC TỈNH 1. Tổng quan về ngân sách nhà nước và kiểm soát chi ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý ngân sách nhà nước * Khái niệm ngân sách nhà nước NSNN là một phạm trù lịch sử, phản ánh các quan hệ kinh tế trong điều kiện kinh tế hàng hoá - tiền tệ và được sử dụng như một công cụ để thực hiện chức năng của nhà nước.

Sự ra đời và tồn tại của NSNN gắn liền với sự tồn tại và phát triển của nhà nước. (Đồng Thị Hồng Vân, 2010) Tuy đã tồn tại khá lâu, nhưng đến nay, NSNN vẫn được nhìn nhận dưới nhiều giác độ khác nhau và khái niệm NSNN cũng chưa thống nhất. Nếu xem xét bề ngoài hay chỉ quan tâm về mặt lượng thì ngân sách là bảng liệt kê các khoản thu và chi bằng tiền của nhà nước trong một giai đoạn nhất định. Có ý kiến cho rằng, ngân sách là văn kiện được nghị viện thảo luận và phê chuẩn mà trong đó, các nghiệp vụ tài chính của nhà nước được dự kiến và cho phép.

Một số ý kiến lại cho rằng, NSNN là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của nhà nước được xét duyệt theo trình tự pháp định. Theo Luật Ngân sách Nhà nước (2015) đã khẳng định: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước, đã được cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong 1 năm, để bảo đảm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ quản lý của Nhà nước”. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận khái quát hơn và sâu xa hơn thì NSNN phản ánh các quan hệ phân phối cơ bản của nền tài chính quốc gia. Về mặt kinh tế, NSNN thể hiện trong mối quan hệ kinh tế - tài chính giữa nhà nước với các chủ thể của nền kinh tế trong quá trình hình thành, phân bổ và sử dụng NSNN, quá trình phân phân phối và phân phối lại thu nhập.

nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của nhà nước. NSNN có tính niên hạn với niên độ hay năm tài khoá thường là một năm. Ở nước ta hiện nay, năm ngân sách bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 và kết thúc vào ngày 31 6 tháng 12 năm dương lịch. NSNN được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm.

Trong đó, Quốc hội là cơ quan cao nhất có quyền quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán NSNN. NSNN có hai chức năng cơ bản là chức năng phân phối và chức năng giám đốc. Chức năng phân phối của NSNN bao gồm phân phối thu nhập và các yếu tố đầu vào của sản xuất, đặc biệt là các nguồn lực tài chính. Chức năng giám đốc thể hiện ở việc giám sát, đôn đốc, thanh tra, kiểm tra bằng đồng tiền gắn với quá trình thu, chi NSNN.

NSNN có vai trò rất to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội hiện đại. Vai trò đó thể hiện trên các mặt như: vừa là công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước, vừa là công cụ điều tiết vĩ mô kinh tế nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, khắc phục những khiếm khuyết của kinh tế thị trường, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần bảo vệ môi trường. NSNN có hai nội dung cơ bản là thu NSNN và chi NSNN. Thu NSNN bao gồm những khoản tiền nhà nước huy động vào NSNN để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu và nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.

Phần lớn các khoản thu NSNN đều mang tính bắt buộc. Theo pháp luật hiện hành của nước ta, hiện có 14 nhóm nguồn thu khác nhau như: thuế; phí, lệ phí; thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; thu từ hoạt động sự nghiệp; tiền thuê đất, sử dụng đất của Nhà nước; thu từ huy động vốn đầu tư các công trình; đóng góp tự nguyện. Trong đó, nguồn thu từ thuế, phí và lệ phí (thu thường xuyên) chiếm tỷ trọng chủ yếu. Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí của bộ máy nhà nước và thực hiện các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh, quốc phòng.

Theo các nhà chuyên môn tài chính: "Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định". Chi NSNN bao gồm nhiều khoản chi khác nhau tuỳ theo cách phân loại. Theo lĩnh vực hoạt động, chi NSNN bao gồm: chi quản lý hành chính, chi đầu tư kinh tế, chi cho y tế, chi cho giáo dục, chi cho phúc lợi xã hội, chi cho an ninh quốc 7 phòng; theo mục đích chi tiêu, chi NSNN bao gồm chi tích luỹ, chi tiêu dùng; theo thời hạn tác động của các khoản chi, chi NSNN bao gồm: chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển và chi khác (như chi cho vay, trả nợ, viện trợ. * Hệ thống NSNN và phân cấp quản lý NSNN Để chế độ phân cấp quản lý mang lại kết quả tốt cần phải tuân thủ các nguyên tắc sau đây: Một là: phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế, xã hội của đất nước.

Phân cấp quản lý kinh tế, xã hội là tiền đề, là điều kiện để thực hiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước. Quán triệt nguyên tắc này tạo cơ sở cho việc giải quyết mối quan hệ vật chất giữa các cấp chính quyền qua việc xác định rõ nguồn thu, nhiệm vụ chi của các cấp. Thực chất của nguyên tắc này là giải quyết mối quan hệ giữa nhiệm vụ và quyền lợi, quyền lợi phải tương xứng với nhiệm vụ được giao. Mặt khác, nguyên tắc này còn đảm bảo tính độc lập tương đối trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở nước ta.

Hai là: ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, tập trung các nguồn lực cơ bản để đảm bảo thực hiện các mục tiêu trọng yếu trên phạm vi cả nước. Cơ sở của nguyên tắc này xuất phát từ vị trí quan trọng của Nhà nước trung ương trong quản lý kinh tế, xã hội của cả nước mà Hiến pháp đã quy định và từ tính chất xã hội hoá của nguồn tài chính quốc gia. Nguyên tắc này được thể hiện: - Mọi chính sách, chế độ quản lý ngân sách nhà nước được ban hành thống nhất và dựa chủ yếu trên cơ sở quản lý ngân sách trung ương. - Ngân sách trung ương chi phối và quản lý các khoản thu, chi lớn trong nền kinh tế và trong xã hội.

Điều đó có nghĩa là: các khoản thu chủ yếu có tỷ trọng lớn phải được tập trung vào ngân sách trung ương, các khoản chi có tác động đến quá trình phát triển kinh tế, xã hội của cả nước phải do ngân sách trung ương đảm nhiệm. Ngân sách trung ương chi phối hoạt động của ngân sách địa phương, đảm bảo tính công bằng giữa các địa phương. Ba là: phân định rõ nhiệm vụ thu, chi giữa các cấp và ổn định tỷ lệ phần trăm (%) phân chia các khoản thu, số bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp 8 dưới được cố định từ 3 đến 5 năm. Hàng năm, chỉ xem xét điều chỉnh số bổ sung một phần khi có trượt giá và một phần theo tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Chế độ phân cấp xác định rõ khoản nào ngân sách địa phương được thu do ngân sách địa phương thu, khoản nào ngân sách địa phương phải chi do ngân sách địa phương chi. Không để tồn tại tình trạng nhập nhằng dẫn đến tư tưởng trông chờ, ỷ lai hoặc lạm thu giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Có như vậy mới tạo điều kiện nâng cao tính chủ động cho các địa phương trong bố trí kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội. Đồng thời là điều kiện để xác định rõ trách nhiệm của địa phương và trung ương trong quản lý ngân sách nhà nước, tránh co kéo trong xây dựng kế hoạch như trước đây.

Bốn là: đảm bảo công bằng trong phân cấp ngân sách. Phân cấp ngân sách phải căn cứ vào yêu cầu cân đối chung của cả nước, cố gắng hạn chế thấp nhất sự chênh lệch về văn hoá, kinh tế, xã hội giữa các vùng lãnh thổ. Nội dung của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước. Dựa trên cở quán triệt những nguyên tắc trên, nội dung của phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được quy định rõ trong chương II và III của luật ngân sách nhà nước bao gồm: Thứ nhất là phân cấp các vấn đề liên quan đế quản lý, điều hành ngân sách nhà nước từ trung ương đến địa phương trong việc ban hành, tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát về chế độ, chính sách.

Tiếp theo là phân cấp về các vấn đề liên quan đế nhiệm vụ quản lý và điều hành ngân sách nhà nước trong việc ban hành hệ thống biểu mẫu, chứng từ về trình tự và trách nhiệm của các cấp chính quyền trong xây dựng dự toán ngân sách, quyết toán ngân sách và tổ chức thực hiện kế hoạch ngân sách nhà nước. Cụ thể: Quốc hội quyết định tổng số thu, tổng số chi, mức bội chi và các nguồn bù đắp bội chi; phân tổ ngân sách nhà nước theo từng loại thu, từng lĩnh vực chi và theo cơ cấu giữa chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển, chi trả nợ. Quốc hội giao cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội quyết định phương án phân bổ ngân sách trung ương cho từng bộ, ngành và mức bổ sung từ ngân sách trung ương cho từng 9 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Như vậy, Quốc hội quyết định những vấn đề then chốt nhất về ngân sách nhà nước, đảm bảo cơ cấu thu, chi ngân sách nhà nước hợp lý và cân đối ngân sách nhà nước tích cực, đồng thời giám sát việc phân bổ ngân sách trung ương và ngân sách của các địa phương.

Uỷ ban thường vụ Quốc hội có trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ của Quốc hội giao về quyết định phương án phân bổ ngân sách trung ương, giám sát việc thi hành pháp luật về ngân sách nhà nước.