CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM XÂY LẮP TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1. Một đặc điểm của hoạt động sản xuất xây lắp ảnh hưởng tới kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp 1. Đặc điểm hoạt động sản xuất xây lắp Sản xuất xây dựng cơ bản là một hoạt động xây dựng mới, mở rộng, khôi phục cải tạo cơ sở vật chất cho nên kinh tế.
Trong hoạt động xây lắp nhà thầu giữ vai trò quan trọng và hoạt động chủ yếu theo phương thức nhận thầu khối lượng xây lắp do chủ đầu tư giao thông. Xây dựng cơ bản là một ngành sản xuất vật chất mang tính sản xuất công nghiệp, nhưng có đặc điểm riêng biệt khác với ngành sản xuất khác, ảnh hưởng đến công tác quản lý và công tác kế toán. Sản xuất xây lắp có những đặc điểm riêng mang tính đặc thù sau đây: Thứ nhất: Sản phẩm xây lắp là những công trình xây lắp, vật kiến trúc. có quy mô lớn, kết cấu phức tạp mang tính đơn chiếc, thời gian sản xuất sản phẩm lắp lâu dài.Do đó, việc tổ chức quản lý và hạch toán sản phẩm xây lắp phải lập dự toán (dự toán thiết kế, dự toán thi công).
Quá trình sản xuất xây lắp phải so sánh với dự toán, lấy dự toán làm thước đo, đồng thời để giám bớt rủi ro phải mua bảo hiểm cho công trình xây dựng. Thứ hai: Sản phẩm xây lắp có tính chất cố định, nơi sản xuất gắn liền với nơi tiêu thụ sản phẩm, phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện tự nhiên, địa chất, thuỷ văn, khí hậu. Đặc điểm này làm cho công tác quản lý sử dụng tài sản, vật tư rất phức tạp do ảnh hưởng của điều kiện thời tiết và dễ mất mát hư hỏng. 9 Thứ ba: Sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá dự toán hoặc giá thỏa thuận với chủ đầu tư, do đó tính chất hàng hóa của sản phẩm xây dựng không được thể hiện rõ.
Thứ tư: Thời gian từ khi khởi công cho đến khi hoàn thành công trình bàn giao đưa vào sử dụng thường kéo dài, nó phụ thuộc vào quy mô, tính phức tạp về kỹ thuật của từng công trình. Quá trình thi công được chia thành nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn gồm nhiều công việc khác nhau mà việc thực hiện chủ yếu ở ngoài trời, do vậy chịu ảnh hưởng của các điều kiện tự nhiên, khách quan, từ đó ảnh hưởng đến việc quản lý tài sản, vật tư máy móc thiết bị dễ bị hư hỏng và ảnh hưởng đến tiến độ thi công, đòi hỏi việc tổ chức quản lý, giám sát chặt chẽ bảo đảm chất lượng công trình đúng như dự toán. Thứ năm: So với những ngành sản xuất khác, ngành xây dựng cơ bản có những đặc điểm kinh tế - kĩ thuật đặc trưng thể hiện rõ ở sản phẩm và quá trình tạo ra sản phẩm của ngành. Do vậy, công tác kế toán trong các doanh nghiệp xây lắp cơ bản phải có nét đặc trưng riêng phù hợp để thực hiện tốt nhất chức năng của kế toán là thông tin và phản ánh, đồng thời cũng phải phù hợp với những chuẩn mực kế toán chung được thừa nhận.
Thứ sáu: Thông thường, sản phẩm xây lắp ở doanh nghiệp được thực hiện thông qua hình thức nhận thầu hoặc theo đơn đặt hàng, sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá dự toán hoặc giá thoả thuận với chủ đầu tư (giá đấu thầu), sản phẩm sản xuất xong không phải Đểm đi tiêu thụ và khách hàng đã được xác định trước khi thực hiện quá trình sản xuất sản phẩm. Vì vậy, các chi phí lưu thông trong các doanh nghiệp này là không có. Chi phí phát sinh chủ yếu trong quá trình cung ứng và quá trình sản xuất. Trong quá trình sản xuất, doanh nghiệp sẽ không phải tiến hành các hoạt động xúc tiến tiêu thụ nhưng mặt khác lại phải có quan hệ chặt chẽ với khách hàng về việc bảo đảm quá trình sản xuất theo đúng tiến độ cũng như chất lượng công trình và đó chính là việc xúc tiến tiêu thụ trong tương lai.
Phù hợp với 10 đặc điểm này, kế toán chỉ tập trung theo dõi và tập hợp chi phí trong quá trình sản xuất. Những đặc điểm trên đã ảnh hưởng rất lớn đến kế toán tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm trong các doanh nghiệp xây lắp. Công tác kể toán vừa phải đáp ứng yêu cầu chung về chức năng, nhiệm vụ kế toán của một doanh nghiệp sản xuất vừa phải đảm bảo phù hợp với đặc thù của loại hình doanh nghiệp xây lắp. Ảnh hưởng của hoạt động sản xuất xây lắp đến kế toán chi phí và giá thành sản phẩm So với các ngành sản xuất khác, ngành xây dựng cơ bản có những nét đặc thù riêng biệt thể hiện ở sản phẩm và quá trình sản xuất.
Điều này có hưởng đến công tác hạch toán kế toán của ngày. Cụ thể: Sản phẩm xây lắp mang tính riêng tôi đơn chiếc. Mỗi sản phẩm xây lắp có yêu cầu về mặt thiết kế kỹ thuật, kết cấu, hình thức, địa điểm xây dựng khác nhau. Vì vậy mỗi sản phẩm phẩm xây lắp đều có những yêu cầu tổ chức quản lý tổ chức thi công và biện pháp thi công phù hợp với từng công cụ thể, có như vậy việc sản xuất mới mang lại hiệu quả cao.
Do sản phẩm có tính đơn chiếc như vậy nên chi phí sản xuất cho từng công trình sẽ khác nhau. Do vậy, việc tập hợp chi phí, tính giá thành sản phẩm xây lắp chưa tạo ra sản phẩm xây lắp cũng được tính cho từng sản phẩm xây lắp riêng biệt. Thông thường sản phẩm xây lắp theo đơn đặt hàng nên ít phát sinh chi phí trong quá trình lưu thông. Sản phẩm xây lắp có giá trị lớn, kết cấu phức tạp, thời gian thi công kéo dài.
Trong quá trình xây lắp chưa tạo ra sản phẩm cho xã hội nhưng lại sử dụng nhiều vật tư, nhân lực, vốn. Do đó việc quản lý đòi hỏi phải lập dự toán thiết kế và thi công để theo dõi, kiểm tra quá trình sản xuất, thi công, đảm bảo sử dụng vốn tiết kiệm, đảm bảo chất lượng công trình. 11 Do thời gian thi công kéo dài nên kỳ tính giá thành thường không xác định hàng tháng như trong sản xuất công nghiệp mà xác định theo thời điểm khi công trình hàng mục công trình hoàn thành hãy thực hiện bàn giao thanh toán theo giai đoạn dược, tùy thuộc vào kết cấu kĩ thuật và khả năng về vốn của đơn vị sản xuất xây lắp. Doanh nghiệp xây lắp thường có địa bàn rộng, sản phẩm xây lắp cố định tại nơi sản xuất.
Các điều kiện để sản xuất (xe, máy, nhân công, thiết bị, phương tiện thi công) Phải di chuyển theo địa điểm đặt sản phẩm. Đặc điểm này làm cho công tác quản lý rất phức tạp ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thời tiết. Thông thường các doanh nghiệp sẽ được sử dụng lực lượng lao động thuê ngoài tại chỗ, nơi thi công công trình để giảm bớt chi phí di chuyển. Công tác kế toán phải tổ chức tốt khâu hạch toán ban đầu, thường xuyên kiểm kê vật tư tài sản nhằm phát hiện những thiếu hụt, hư hỏng để có biện pháp xử kịp thời.
Sản xuất xây dựng cơ bản thường diễn ra ngoài trời phải chịu sự tác động trực tiếp của thiên nhiên, thời tiết nên việc thì không ở mức độ nào đó mang tính thời vụ. Do đặc điểm này, trong quá trình thi công cần quản lý lao động vật tư chặt chẽ, thi công nhanh, đồng tiền đâu khi điều kiện môi trường, thời tiết thuận lợi. Trong điều kiện thời tiết không thuận lợi ảnh hưởng đến chất lượng công trình có thể phải đi làm này và các thiệt hại phát sinh do ngừng sản xuất. Doanh nghiệp cần có chế độ điều chỉnh cho phù hợp, nhằm tiết kiệm chi phí, hạ giá thành.
Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp xây lắp 1. Chi phí sản xuất và phân loại chi phí sản xuất xây lắp a. Khái niệm chi phí xây lắp Chi phí sản xuất kinh doanh là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống và lao động vật hóa mà doanh nghiệp bỏ ra trong một kỳ kinh doanh nhất định. Chi phí về lao động sống là những chi phí về tiền lương, thưởng, phụ cấp và 12 các khoản trích theo lương của người lao động.
Chi phí lao động vật hóa là những chi phí về sử dụng các yếu tố tư liệu lao động, đối tượng lao động dưới các hình thái vật chất, phi vật chất, tài chính và phi tài chính. Để tiến hành hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp cần tiêu hao các nguồn lực (tài sản, nhân công, vật liệu…) Quá trình tiêu dùng các nguồn lực đồng thời cũng là quá trình phát sinh các chi phí. Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 – Chuẩn mực chung (VAS 01) « Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu » Như vậy, chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn đã phát sinh, được chứng minh, biểu hiện bằng tiền và tính cho một thời kỳ nhất định làm giảm vốn chủ sở hữu, thông qua việc làm giảm lợi nhuận trong kỳ. Theo cách định nghĩa này thì chi phí được tính trong một kỳ kế toán.
Chi phí được ghi nhận, phản ánh theo những nguyên tắc nhất định. Theo đó thông tin về chi phí phù hợp với các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp cần thông tin. Theo giáo trình Hạch toán Kế toán trong xây dựng – Nhà xuất bản xây dựng 2001 – Trang 192 : « Chi phí sản xuất của doanh nghiệp xây lắp là biểu hiện bằng tiền toàn bộ các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh trong một thời kỳ nhất định của doanh nghiệp xây lắp, bao gồm chi phí sản xuất xây lắp và chi phí sản xuất ngoài xây lắp. Chi phí sản xuất xây lắp cấu thành giá thành sản phẩm xây lắp » Theo định nghĩa này, chi phí xây lắp được hiểu là toàn bộ các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa được biểu hiện bằng tiền mà doanh nghiệp đã bỏ ra trong quá trình xây lắp và chi phí xây lắp cấu thành giá thành sản phẩm.