Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về các công trình nghiên cứu 1. Trên thế giới Trên thế giới, việc nghiên cứu về đánh giá điều kiện khí hậu phục vụ phát triển du lịch đã được quan tâm từ lâu. Những công trình đầu tiên nghiên cứu về địa lý du lịch như: Công trình của I.A Veđenhin (1971) đưa ra khái niệm hệ thống nghỉ ngơi theo lãnh thổ, công trình khoa học của Kađaxkia (1972) và Sepfer (1971) đã nghiên cứu về sức chứa và sự ổn định của các điểm du lịch; L.Mukhina (1973) xây dựng quy hoạch các vùng nghỉ mát ven biển…Các tác giả khác như Slavikova (1973) của Tiệp Khắc hay Vacdunxka của Ba Lan đã nghiên cứu xác định sức chứa tối ưu dung lượng khách du lịch tại một số điểm du lịch…Các nhà địa lý Canada như: Vôgơ (1966), Henanynơ (1972), các nhà địa lý Mỹ như: Booha, Dvit (1971)…có những công trình đánh giá, sử dụng tài nguyên nhằm mục đích giải trí.
Hiện nay, trên thế giới ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu, đánh giá tài nguyên khí hậu cho du lịch. Sandra Sookram [50] đã nghiên cứu “Tác động của biến đổi khí hậu đến ngành du lịch của một số quốc gia thuộc vùng biển Caribbean”. Đối với vùng biển Caribbean, du lịch là một ngành quan trọng trong phát triển kinh tế của vùng và đây cũng là một trong những ngành công nghiệp quan trọng nhất đối với một số nước trong tiểu vùng. Mục đích của nghiên cứu này là đánh giá tác động của biến đổi khí hậu (BĐKH) đến ngành du lịch về mặt kinh tế ở 9 quốc gia trong vùng biển Caribbean, gồm các quốc gia: Aruba, Barbados, the Dominican Republic, Guyana, Jamaica, Montserrat, the Netherlands Antilles, Saint Lucia and Trinidad and Tobago.
Giai đoạn đầu của nghiên cứu cho thấy một hiệu ứng tiêu cực của cả hai biến nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng đến lượng khách du lịch. Trong giai đoạn thứ hai của phân tích, chi phí phải chi trả đối với tác động của BĐKH đến ngành du lịch được dự báo đến cuối thế kỷ này theo 3 kịch bản khí hậu: A2, B2 và BAU (điểm giữa của kịch bản A2 và B2). Việc dự toán được thực hiện đối với các tác động của sự thay đổi nhiệt độ, lượng mưa, mực nước biển dâng, hiện tượng cực đoan như tần suất và cường độ của các cơn bão và những ảnh hưởng làm phá hủy hệ sinh thái (HST). 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong nghiên cứu đánh giá khí hậu du lịch, nhiều tác giả đã nỗ lực thực hiện để xác định các điều kiện khí hậu thuận lợi nhất cho du lịch nói chung và phân khúc từng hoạt động du lịch nói riêng.
Theo Nguyễn Đăng Tiến [27]: E.E Phêđêrôp đề xuất phương pháp đánh giá khí hậu tổng hợp dựa trên cơ sở phân loại thời tiết trong khí hậu, qua đó xây dựng tổ hợp các kiểu thời tiết trong ngày với các mức độ tác động khác nhau đến sức khỏe con người và các hoạt động du lịch. Mieczkowski (1985) đã dựa trên các kết quả nghiên cứu trước về phân loại khí hậu cho du lịch, sự thoải mái của con người liên quan đến khí hậu và đặc điểm hoạt động du lịch để đưa ra chỉ số khí hậu tổng hợp dựa trên 7 yếu tố khí hậu có quan ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe con người và điều kiện tổ chức hoạt động du lịch. Cũng theo Nguyễn Đăng Tiến: Hai tác giả A. de Freitas đã đưa ra những khái niệm, phương pháp và xây dựng các chỉ số khí hậu tổng hợp như: chỉ số khí hậu thứ 2 CIT, nhiệt độ sinh lý tương đương ET.
Trong một số công trình khác, các tác giả đã đánh giá cho một lãnh thổ cụ thể dựa trên sự phân tích các yếu tố thời tiết khí hậu để đánh giá điều kiện khí hậu cho hoạt động du lịch. Kết quả nghiên cứu của Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) cũng đã đưa ra giản đồ tương quan thực nghiệm dựa vào 2 yếu tố nhiệt độ và độ ẩm tuyệt đối để xác định 3 mức độ phù hợp của điều kiện khí hậu với con người tại các điểm du lịch. Trong xu thế BĐKH hiện nay, UNWTO kết hợp với các tổ chức quốc tế khác đã nghiên cứu mối quan hệ giữa BĐKH và du lịch. Kết quả nghiên cứu đã xác định sự tác động do BĐKH đến các hoạt động du lịch, từ đó đưa ra các chính sách giảm thiểu và biện pháp thích ứng với BĐKH trong hoạt động du lịch [51].
Công trình toàn diện nhất là Sách hướng dẫn các chỉ tiêu phát triển bền vững cho các điểm du lịch [52]. Kết quả nghiên cứu đã đưa ra 14 chỉ tiêu liên quan đến vấn đề quản lý tài nguyên, sự hài lòng của khách và cộng đồng, bảo tồn di sản văn hóa, vấn đề BĐKH…đồng thời đã dẫn chứng thực tế phát triển du lịch bền vững ở một số điểm, khu vực trên thế giới. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tại Việt Nam Các công trình nghiên cứu về du lịch và tài nguyên du lịch Ở Việt Nam, thời gian qua đã có nhiều chương trình, đề tài, dự án các cấp nghiên cứu về du lịch.
Có thể nêu ra một số đề tài theo hướng nghiên cứu này như: Tổ chức lãnh thổ du lịch Việt Nam của Vũ Tuấn Cảnh [1]; Tài nguyên và mội trường du lịch Việt Nam - Phạm Trung Lương, Đặng Duy Lợi [16]; Đặc biệt, gần đây Tổng cục Du lịch Việt Nam đã công bố Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030 [28] và Quy hoạch tổng thể Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 [36]…Một số công trình nghiên cứu ở cấp địa phương như: Đánh giá và khai thác điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên huyện Ba Vì phục vụ mục đích du lịch của Đặng Duy Lợi [14]; Đánh giá tiềm năng tự nhiên phục vụ bền vững khu vực ven biển và các đảo tỉnh Quảng Ninh của Vũ Thị Hạnh [6]; Đánh giá điều kiện tự nhiên sinh thái ở tiểu vùng du lịch miền núi Tây Bắc Việt Nam của Đỗ Trọng Dũng [4]; Đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên TP. Đà Lạt và phụ cận phục vụ phát triển một số loại hình du lịch của Nguyễn Hữu Xuân [48]…Kết quả, các công trình đều có đưa ra các khái niệm về du lịch, tài nguyên du lịch, cơ sở lý luận và thực tiễn trong đánh giá tài nguyên du lịch (TNDL) và đã đánh giá tiềm năng phục vụ quy hoạch trên quy mô toàn quốc hoặc từng lãnh thổ với những giá trị lý luận và thực tiễn rất cao. Các công trình nghiên cứu về khí hậu và phân vùng, phân loại sinh khí hậu Về khí hậu Việt Nam có nhiều tác giả đã nghiên cứu và công bố các chuyên khảo hoặc các giáo trình giáo trình giảng dạy trong các trường đại học. Phạm Ngọc Toàn và Phan Tất Đắc đã công bố chuyên khảo “Khí hậu Việt Nam” vào năm 1993.
Đây là một công trình tiêu biểu về khí hậu Việt Nam, trong đó đã nêu bật điều kiện hình thành, các quy luật khí hậu và khí hậu các vùng trên lãnh thổ Việt Nam [28]. Bên cạnh đó, còn có các công trình khác như: Khí hậu và tài nguyên khí hậu Việt Nam của Nguyễn Đức Ngữ, Nguyễn Trọng Hiệu [17]; Tài nguyên khí hậu của Mai Trọng Thông, Hoàng Xuân Cơ [31]; Đánh giá khai thác và bảo vệ tài nguyên khí hậu và tài nguyên nước của Việt Nam - Nguyễn Viết Phổ, Vũ Văn Tuấn [24]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hướng nghiên cứu về hệ thống phân loại, phân kiểu SKH ở Việt Nam đáng chú ý có các hệ thống phân loại SKH của tác giả Vũ Tự Lập [11] phục vụ nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam, Thái Văn Trừng phục vụ phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam [40], Lâm Công Định ứng dụng trong lâm nghiệp [5]. Phục vụ cho mục đích xây dựng cơ sở khoa học, đề xuất định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên những nghiên cứu SKH ngày càng tỏ rõ lợi ích của mình.
Để nghiên cứu SKH ở một loạt vùng địa lý khác nhau trên lãnh thổ Việt Nam các tác giả Viện Địa Lý thực hiện: Phân loại SKH 9 tỉnh miền núi phía Bắc (1995), phân loại SKH vùng Đông Nam Bộ (1996), Bắc Trung Bộ (1997)…ở những bản đồ tỷ lệ trung bình (1: 500. Những đặc trưng SKH được sử dụng để phân loại là: Nhiệt độ trung bình năm (TN) Tổng lượng mưa năm (RN), Độ dài mùa lạnh (N), Độ dài màu khô (n)/hoặc lượng mưa trung bình của thời kỳ khô (như đối với Tây Nguyên – 1987). Ngưỡng giá trị của các chỉ tiêu này phụ thuộc vào đặc điểm khí hậu riêng biệt của từng vùng cũng như đặc điểm sinh thái của đối tượng sống mà việc nghiên cứu phân loại hướng tới [47]. Theo hướng nghiên cứu SKH người phục vụ dân sinh, nghỉ ngơi đã có rất nhiều công trình nghiên cứu: Thiên nhiên và sức khỏe của Đào Ngọc Phong [23]; Thời tiết với bệnh tật của Đào Ngọc Phong [22]; Khí hậu với sức khỏe của Phạm Ngọc Toàn [29]; Khí hậu với đời sống của Phạm Ngọc Toàn, Phan Tất Đắc, Phạm Huy Tiến [30].
Trong các nghiên cứu này các tác giả đã chỉ rõ sự tác động của từng yếu tố thời tiết, khí hậu đến cơ thể con người, mối quan hệ giữa khí hậu và sức khỏe, bệnh tật. Ngoài các đề tài nghiên cứu nêu trên, còn có một số công trình nghiên cứu SKH ứng dụng trong xây dựng như: Phân vùng khí hậu xây dựng Việt Nam của Trần Việt Liễn [11]; Các giải pháp kiến trúc khí hậu Việt Nam của Phạm Đức Nguyên [20]; Kiến trúc sinh khí hậu - Thiết kế sinh khí hậu trong kiến trúc Việt Nam của Phạm Đức Nguyên [21]. Các nghiên cứu này đã đưa ra cơ sở khoa học SKH hậu trong xây dựng, các chỉ tiêu phân vùng khí hậu xây dựng và các chiến lược thiết kế theo SKH đối với kiến trúc Việt Nam. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.